mở đầu thời kỳ mới, có tính bao quát, có vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện HS. Dựa vào mục tiêu giáo dục, môn lịch sử phải thực hiện những nhiệm vụ sau: Về kiến thức Ở trường phổ thông, việc DHLS trước hết phải nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử để tiến hành việc giáo dục tư tưởng, phẩm chất đạo đức và bồi dưỡng khả năng nhận thức, hành động cho HS. Con đường hình thành tri thức lịch sử ở trường THPT là cung cấp những kiến thức cơ bản, bao gồm sự kiện, nhân vật tiêu biểu, thời gian, không gian, các khái niệm, thuật ngữ những hiểu biết về quan điểm lí luận đơn giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ HS, giúp các em có được biểu tượng chân thực về quá khứ và vận dụng nó vào cuộc sống. Đồng thời, còn giúp HS hiểu 21 z được mục tiêu, cấu trúc, nội dung cơ bản của chương trình môn lịch sử ở trường THPT; trình bày và phân tích được các sự kiện lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của HS; nắm được các kiến thức lịch sử thông qua các hình ảnh, biểu tượng; trình bày được khái niệm, vận dụng các tri thức lịch sử để làm bài tập thực hành và vào cuộc sống.
Về kĩ năng Đây là một vấn đề quan trọng của DHLS trong việc thực hiện nguyên lý giáo dục của Đảng và nhà nước về “học đi đôi với hành” phát huy tính tích cực, phát triển trí thông minh, sáng tạo và nhiều năng lực khác của HS. Để thực hiện được nhiệm vụ này GV phải lựa chọn và sử dụng linh hoạt các phương pháp trong giảng dạy từng bài, từng phần, từng nội dung nhằm đạt được mục tiêu dạy học và rèn các kỹ năng cho HS. Rèn luyện cho HS các năng lực nhận thức, trong đó quan trọng nhất là tư duy và thực hành trên cơ sở hoàn chỉnh, nâng cao những năng lực đã hình thành ở THCS, bao gồm: - Bồi dưỡng tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động, biết phân tích, đánh giá, so sánh, liên hệ và rút ra kết luận. - Rèn luyện kĩ năng học tập và thực hành bộ môn như sử dụng SGK, tài liệu tham khảo, kỹ năng làm bài tập, kỹ năng hệ thống hóa kiến thức, kỹ năng trình bày nói và viết, sử dụng đồ dùng trực quan, hoạt động nhóm, những hoạt động ngoại khóa của môn học, biết vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống hiện nay… Về thái độ Qua từng bài học, từng phần, từng chương, từng khóa trình và cả chương trình của cấp học, trên cơ sở nội dung kiến thức cụ thể, theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước để bồi dưỡng thái độ, tình cảm, hình thành tư tưởng cho HS.
Qua đó nhận thức được nhu cầu đòi hỏi sự năng động, sáng tạo; thấy rõ trách nhiệm không ngừng học tập, nghiên cứu để nâng cao trình độ chuyên môn và cải tiến phương pháp giảng dạy. Bởi vì, tri thức lịch sử HS được tiếp nhận không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà còn có tác dụng tới cả thái độ tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện. 22 z Để thực hiện mục tiêu dạy học của bộ môn thì PPDH ở trường phổ thông cũng phải được đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực của HS, đặc biệt là tư duy độc lập để các em chủ động lĩnh hội kiến thức, mang lại hứng thú học tập. Có nhiều biện pháp để thực hiện việc đổi mới cách dạy và cách học theo định hướng trên, trong đó việc rèn luyện KNTH cho HS trong dạy học bộ môn đóng một vai trò quan trọng.
Thông qua dạy học, nội dung giáo dục của bộ môn lịch sử gồm: - Giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, có niềm tin vững chắc vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, noi gương các thế hệ cha anh đi trước, phấn đấu học tập, rèn luyện để xây dựng và bảo vệ đất nước. - Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc; có ý thức làm nghĩa vụ công dân, biết giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc, có năng lực và trình độ khoa học nhất định, hình thành những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống có thể thích nghi với mọi điều kiện. - Có tinh thần đoàn kết, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, hòa bình, dân chủ, văn minh và tiến bộ xã hội. Như vậy, bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không chỉ cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản một cách có hệ thống mà còn giáo dục tư tưởng, tình cảm đúng đắn và phát triển toàn diện cho các em.
Sử dụng SĐTD để rèn KNTH cho HS hệ bổ túc THPT là một trong những biện pháp để thực hiện nhiệm vụ trên. * Đặc trưng của kiến thức lịch sử Trong QTDH, mỗi môn học đều có những đặc trưng riêng biệt để góp phần thực hiện các mục tiêu mà giáo dục đề ra. Bộ môn lịch sử với tư cách là một khoa học cũng mang những đặc trưng riêng. Thứ nhất, việc nhận thức kiến thức lịch sử đảm bảo tính quá khứ: Trong khi các môn khoa học tự nhiên đều nghiên cứu những “cái hiện có” và cái đang tồn tại thì lịch sử là toàn bộ những gì xảy ra trong quá khứ gắn liền với sự vận động, phát triển không ngừng của xã hội loài người.
Kiến thức lịch sử không thể trực tiếp quan sát, tìm hiểu mà chỉ có thể nhận thức các sự kiện thông qua các tư liệu, di tích, bảo tàng… Đây chính là điểm khác biệt lớn nhất so với các môn học khác. Thứ hai, việc nhận thức kiến thức lịch sử đảm bảo tính không lặp lại: Tri thức lịch sử nhìn chung mang tính không lặp lại về thời gian và cả không gian. Mỗi 23 z sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một khoảng thời gian và không gian nhất định. Các sự kiện dù có những điểm giống nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau mà là sự kế thừa, phát triển, -“sự lặp lại trên cơ sở không lặp lại”.
Thứ ba, việc nhận thức kiến thức lịch sử đảm bảo tính cụ thể: Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến trình cụ thể của các nước, các dân tộc khác nhau và quy luật của nó. Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định. Thậm chí cùng một loại hình thái kinh tế, xã hội, các dân tộc, quốc gia khác nhau cũng có những điểm khác nhau mặc dù đều tuân thủ quy luật chung của sự phát triển của xã hội loài người. Do đó, việc trình bày sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể, sinh động bao nhiêu càng hấp dẫn HS bấy nhiêu.
Thứ tư, việc nhận thức kiến thức lịch sử tuân thủ tính hệ thống, lô gic: Để phát triển nhận thức cho HS bao giờ cũng phải đi “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Do đó, con đường hình thành kiến thức lịch sử cho HS là “nắm vững các sự kiện cụ thể tạo biểu tượng lịch sử chân thực” rồi vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn và hành động phù hợp với thực tiễn. Quá trình nhận thức của HS trong học tập lịch sử là một quá trình mang “tính đặc thù”. Chính “tính đặc thù” ấy làm cho HS gặp không ít khó khăn khi ghi nhớ, hiểu và vận dụng kiến thức.
Quá trình nhận thức của con người đi từ “gần đến xa”, nhưng kiến thức lịch sử mà HS học đều đi từ “xa đến gần”[2; 41]. Sử dụng SĐTD để rèn KNTH cho HS sẽ giúp HS dễ nhớ, nhớ lâu, ôn tập, tổng kết kiến thức một cách thuận lợi nhất. Thứ năm, việc nhận thức kiến thức lịch sử đảm bảo tính thống nhất giữa sử và luận: Trong giảng dạy lịch sử người GV phải đảm bảo sự thống nhất giữa trình bày sự kiện với giải thích, bình luận. Mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện lịch sử chính xác, đáng tin cậy và không có sự kiện, hiện tượng nào không được giải thích làm sáng tỏ bản chất của sự kiện, hiện tượng đó.
Chương trình lịch sử hiện nay được cấu tạo theo nguyên tắc“đồng tâm kết hợp với đường thẳng” nên nếu GV không có những điểm mới mẻ cho HS sẽ dễ dàng dẫn đến tâm lý nhàm chán, thụ động trong học tập. Hơn nữa chương trình luôn tồn tại một mâu thuẫn là khối lượng kiến thức quá rộng mà thời gian học tập lại rất ít ỏi. Chính điều này tạo tâm lý chạy đua với kiến thức, GV chỉ lo truyền tải kiến 24 z thức một cách nhanh nhất mà không còn thời gian rèn luyện các kỹ năng học tập cho HS. Việc sử dụng SĐTD đã được thực hiện ở trường phổ thông với mong muốn để phát huy tính tích cực và rèn luyện KNTH bộ môn cho HS.
Trong đó GV là chủ thể tổ chức, định hướng còn HS vừa là đối tượng, vừa là chủ thể nhận thức tích cực tham gia giải quyết yêu cầu của bài tập. Xét trên quan điểm giáo dục, HS vừa là mục tiêu, vừa là động lực của một quá trình dạy học. Điều đó thực sự khách quan, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. * Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh THPT Như chúng ta đã biết dạy học là một quá trình thuận nghịch, thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học do hai thực thể thầy và trò đảm nhiệm.
Quá trình đó chỉ thực hiện hiệu quả khi nó là quá trình có thể điều khiển được. Kết quả của sự điều khiển một phần tùy thuộc vào tần số trao đổi thông tin giữa người dạy và người học, nghĩa là thầy càng hiểu trò bao nhiêu thì càng có căn cứ để tổ chức và điều khiển QTDH và giáo dục của mình. Vì vậy, muốn nâng cao chất lượng trong giờ học lịch sử, muốn vận dụng thành công bất cứ một phương pháp nào thì GV phải tìm hiểu và nắm vững đặc điểm tâm sinh lý của HS lứa tuổi đó. Tâm lý học lứa tuổi chia quá trình phát triển tâm lý của HS ra làm ba thời kỳ: tuổi nhi đồng (từ 6 đến 11, 12 tuổi); tuổi thiếu niên (từ 11, 12 tuổi đến 14, 15 tuổi); tuổi thanh niên (14,15 tuổi đến 17, 18 tuổi).
Mỗi thời kỳ có những đặc điểm tâm lý đặc trưng.