Luận Án Tiến Sĩ Về Ranh Giới Giữa Tội Phạm và Không Tội Phạm Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Tổng hợp kiến thức Ranh Giới Tội Phạm và Không Tội Phạm Trong Luật Hình Sự ..., tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong luật

• Tác giả: Pham Quang Huy
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Xuân Yêm
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Ranh Giới Tội Phạm và Không Tội Phạm Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ RANH GIỚI GIỮA TỘI PHẠM VÀ CÁC HÀNH VI KHÔNG PHẢI LÀ TỘI PHẠM
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm của hành vi pháp luật
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm của tội phạm
• 1.1.2. Khái niệm và đặc điểm của các hành vi pháp luật không phải là tội phạm
• 1.1.3. Khái niệm và ý nghĩa của ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ LÀM RANH GIỚI GIỮA TỘI PHẠM VÀ HÀNH VI KHÔNG PHẢI LÀ TỘI PHẠM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự
• 2.2. Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm với các vi phạm pháp luật khác trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự
• 2.3. Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP GÓP PHẦN XÁC ĐỊNH RANH GIỚI GIỮA TỘI PHẠM VÀ KHÔNG PHẢI LÀ TỘI PHẠM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn nhận thức ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự
• 3.2. Những giải pháp góp phần xác định ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự
• 3.3. Những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận về ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm

Ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không tội phạm trong luật hình sự Việt Nam là một vấn đề phức tạp và quan trọng. Để xác định ranh giới này, cần hiểu rõ khái niệm và đặc điểm của tội phạm. Theo quy định của Bộ luật hình sự, tội danh được xác định dựa trên các yếu tố như tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội và hậu quả của hành vi. Việc phân loại các loại tội phạm cũng rất cần thiết để đảm bảo tính chính xác trong việc áp dụng pháp luật. Đặc biệt, hình phạt cho tội phạm phải tương xứng với mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn đảm bảo công bằng xã hội. Như vậy, việc xác định ranh giới giữa tội phạm và không tội phạm không chỉ là vấn đề lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc thực thi pháp luật.

1.1 Khái niệm và đặc điểm của hành vi pháp luật

Hành vi pháp luật là những hành động được thực hiện bởi con người, có ý thức và ý chí, nhằm mục đích đạt được một kết quả nhất định trong khuôn khổ pháp luật. Vi phạm pháp luật xảy ra khi hành vi đó không tuân thủ các quy định của pháp luật. Đặc điểm của hành vi pháp luật bao gồm tính hợp pháp, tính xã hội và tính ý thức. Hành vi phải được thực hiện trong khuôn khổ các quy định của pháp luật, đồng thời phải có ý thức và mục đích rõ ràng. Việc phân biệt giữa hành vi hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật là rất quan trọng, vì nó ảnh hưởng đến việc xác định trách nhiệm hình sự và hình phạt cho các hành vi vi phạm. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ khái niệm này là cần thiết để đảm bảo tính chính xác trong việc áp dụng pháp luật.

1.2 Khái niệm và đặc điểm của các hành vi pháp luật không phải là tội phạm

Các hành vi pháp luật không phải là tội phạm thường được coi là những hành vi không gây ra hậu quả nghiêm trọng cho xã hội. Những hành vi này có thể bao gồm các hành vi vi phạm hành chính hoặc các hành vi được coi là hợp pháp trong một số hoàn cảnh nhất định. Đặc điểm của các hành vi này là chúng không bị coi là tội danh và không bị xử lý hình sự. Việc xác định rõ ràng các hành vi này giúp phân biệt với tội phạm, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Điều này cũng góp phần vào việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Như vậy, việc nghiên cứu và làm rõ khái niệm này là rất quan trọng trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

1.3 Khái niệm và ý nghĩa của ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm

Ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và đảm bảo trật tự xã hội. Việc xác định ranh giới này giúp phân loại các hành vi vi phạm pháp luật, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Ranh giới này cũng giúp tránh tình trạng xử lý oan sai đối với những người không phạm tội. Hơn nữa, việc xác định rõ ràng ranh giới này còn góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về trách nhiệm hình sự và hình phạt. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ ranh giới này là rất cần thiết trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

II. Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam

Yếu tố đầu tiên trong việc xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm là tính chất của hành vi. Tính chất này được đánh giá dựa trên mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó. Các hành vi có tính chất nguy hiểm cao thường được coi là tội phạm, trong khi các hành vi ít nguy hiểm hơn có thể không bị coi là tội danh. Yếu tố thứ hai là hậu quả của hành vi. Hành vi gây ra hậu quả nghiêm trọng cho xã hội thường bị coi là tội phạm, trong khi các hành vi không gây ra hậu quả nghiêm trọng có thể không bị xử lý hình sự. Yếu tố thứ ba là ý thức của người thực hiện hành vi. Nếu người thực hiện hành vi có ý thức rõ ràng về hành động của mình và biết rằng hành động đó là vi phạm pháp luật, thì hành vi đó có thể bị coi là tội phạm. Ngược lại, nếu người thực hiện hành vi không có ý thức rõ ràng về hành động của mình, hành vi đó có thể không bị coi là tội danh. Như vậy, việc xác định các yếu tố này là rất quan trọng trong việc phân biệt giữa tội phạm và không tội phạm.

2.1 Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự

Trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự, việc xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác là rất quan trọng. Các yếu tố như tính chất của hành vi, mức độ nguy hiểm cho xã hội và hậu quả của hành vi đều cần được xem xét kỹ lưỡng. Việc phân loại các hành vi vi phạm pháp luật giúp cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Hơn nữa, việc xác định rõ ràng ranh giới này cũng giúp tránh tình trạng xử lý oan sai đối với những người không phạm tội. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ các yếu tố này là rất cần thiết trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

2.2 Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm với các vi phạm pháp luật khác trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự

Trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, việc xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác cũng rất quan trọng. Các yếu tố như ý thức của người thực hiện hành vi, tính chất của hành vi và hậu quả của hành vi đều cần được xem xét kỹ lưỡng. Việc phân loại các hành vi vi phạm pháp luật giúp cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Hơn nữa, việc xác định rõ ràng ranh giới này cũng giúp tránh tình trạng xử lý oan sai đối với những người không phạm tội. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ các yếu tố này là rất cần thiết trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

2.3 Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi

Trong một số trường hợp, các hành vi có thể được loại trừ khỏi tội danh mặc dù chúng có thể có tính chất nguy hiểm cho xã hội. Các yếu tố như tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng và sự kiện bất ngờ có thể được coi là những yếu tố loại trừ tính chất tội phạm của hành vi. Việc xác định rõ ràng các yếu tố này giúp phân biệt giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ các yếu tố này là rất cần thiết trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

III. Những giải pháp góp phần xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam

Để xác định rõ ràng ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm, cần có những giải pháp cụ thể. Giải pháp đầu tiên là nâng cao nhận thức của các cơ quan chức năng về trách nhiệm hình sự và hình phạt. Việc đào tạo và bồi dưỡng kiến thức cho các điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán là rất cần thiết để đảm bảo họ có thể áp dụng pháp luật một cách chính xác. Giải pháp thứ hai là hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự để đảm bảo tính chính xác trong việc xác định ranh giới giữa tội phạm và không tội phạm. Việc sửa đổi, bổ sung các quy định này cần được thực hiện dựa trên thực tiễn áp dụng pháp luật và các yêu cầu của xã hội. Giải pháp thứ ba là tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân để nâng cao nhận thức về tội phạm và không tội phạm. Điều này không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về pháp luật mà còn góp phần vào việc phòng ngừa tội phạm. Như vậy, việc thực hiện các giải pháp này là rất cần thiết để xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

3.1 Thực tiễn nhận thức ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự

Thực tiễn nhận thức về ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự hiện nay còn nhiều hạn chế. Một số điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán chưa nhận thức đầy đủ về các quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề này. Điều này dẫn đến tình trạng xử lý oan sai đối với những người không phạm tội, làm giảm hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Do đó, cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức của các cơ quan chức năng về vấn đề này.

3.2 Những giải pháp góp phần xác định ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự

Trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự, việc xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm cần được thực hiện một cách rõ ràng và chính xác. Các quy định của Bộ luật hình sự cần được sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính chính xác trong việc xác định ranh giới này. Hơn nữa, cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà nghiên cứu trong quá trình xây dựng và hoàn thiện các quy định này. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng của pháp luật hình sự mà còn đảm bảo sự công bằng trong xã hội.

3.3 Những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự

Để nâng cao hiệu quả xác định ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải tội phạm trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cần có những biện pháp cụ thể. Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho các điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán về các quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề này. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc áp dụng pháp luật để đảm bảo tính chính xác trong việc xác định ranh giới giữa tội phạm và không tội phạm. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn đảm bảo sự công bằng trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Ranh giới giữa tội phạm và không phải tội phạm trong luật hình sự Việt Nam" do nghiên cứu sinh Phạm Quang Huy thực hiện năm 2002 tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật (thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Xuân Yêm và TS. Phạm Hồng Hải, thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự (mã số 5.05.14). Công trình có dung lượng 176 trang phần nội dung chính, kết cấu gồm 3 chương và 10 mục.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa đòi hỏi pháp luật hình sự phải xác định rõ ranh giới giữa hành vi bị coi là tội phạm và hành vi không phải là tội phạm. Đây là cơ sở then chốt nhằm bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, tránh làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm. Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1985 ra đời trong thời kỳ kinh tế tập trung quan liêu bao cấp nên các quy định phân định còn mang tính khái quát, bộc lộ nhiều hạn chế. BLHS năm 1999 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2000) đã tạo bước chuyển biến lớn nhưng vẫn tồn tại nhiều vướng mắc về mặt lập pháp lẫn áp dụng thực tiễn. Trong thực tế, một bộ phận cán bộ điều tra, kiểm sát viên và thẩm phán nhận thức chưa đầy đủ, thiếu thống nhất về ranh giới pháp lý này, dẫn đến sai sót trong xử lý vụ án hình sự; đồng thời nhận thức của người dân về các hành vi được pháp luật bảo vệ (như phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết) còn hạn chế.

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định ranh giới giữa tội phạm và các vi phạm pháp luật khác, cũng như giữa tội phạm và các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi; từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng.

Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản gồm:

1. Nghiên cứu các quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam về các yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm.
2. Khảo sát thực trạng việc xác định các yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử ở nước ta hiện nay.
3. Tham khảo các tài liệu về pháp luật hình sự nước ngoài về vấn đề này.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tội phạm, các hành vi vi phạm pháp luật khác và các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các vấn đề lý luận và thực tiễn về ranh giới cùng các yếu tố phân định tại Việt Nam; tác giả không đi sâu vào ranh giới của từng tội phạm cụ thể với các vi phạm khác và không nghiên cứu lịch sử lập pháp của vấn đề.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả điểm lại các công trình khoa học pháp lý trong nước có liên quan trực tiếp đến từng khía cạnh phân biệt tội phạm với vi phạm pháp luật:

• Về phân biệt vi phạm hành chính và tội phạm: Đề tài nghiên cứu "Cưỡng chế hành chính Nhà nước" của tập thể tác giả Học viện Hành chính Quốc gia (Hà Nội, 1999); luận án Phó tiến sĩ Luật học "Chế tài hành chính - lý luận và thực tiễn" của tác giả Vũ Thư (Hà Nội, 1999); công trình nghiên cứu "Phân biệt giữa tội phạm và vi phạm pháp luật trong Bộ luật hình sự năm 1999" của tập thể tác giả Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2000).
• Về các công trình nghiên cứu lý luận chung: Các tác phẩm do GS. TSKH. Đào Trí Úc chủ biên tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật gồm "Mô hình lý luận về Bộ luật hình sự Việt Nam" (1993), "Tội phạm học, Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự Việt Nam" (1994), và "Những vấn đề lý luận của việc đổi mới pháp luật hình sự trong giai đoạn hiện nay" (1994).
• Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các chế định loại trừ tính chất tội phạm như sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết của các tác giả trong ngành luật hình sự.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: Hầu hết các công trình trước đây chỉ tiếp cận vấn đề ở phạm vi hẹp (phân biệt giữa tội phạm với một dạng vi phạm cụ thể như vi phạm hành chính, hoặc khảo sát riêng lẻ từng chế định loại trừ) hoặc chỉ dừng lại ở mức độ khái quát định hướng. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống các yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm dưới cả hai góc độ: hoạt động lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về đấu tranh phòng chống tội phạm, cùng các học thuyết pháp lý, chính trị về tội phạm và hành vi pháp luật. Tác giả vận dụng các quan điểm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin và Montesquieu (Môngtexkiơ) về bản chất xã hội của hành vi con người và nguyên tắc pháp quyền ("chỉ trừng phạt hành vi bên ngoài", "không có tội phạm và không có hình phạt nếu không có luật" - Nullum crimen, nulla poena sine lege). Đồng thời, luận án tham khảo nhận định tội phạm học của Edwin Schur (Shur) về mối liên hệ giữa điều kiện kinh tế - xã hội và vi phạm pháp luật, cùng các luận điểm của các nhà luật học Việt Nam như GS. TSKH. Đào Trí Úc và TSKH. Lê Cảm.

Phương pháp luận chỉ đạo công trình là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả kết hợp bao gồm: phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh luật học, phương pháp hệ thống, phương pháp lịch sử và phương pháp khảo sát thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử.

Nguồn tư liệu, dữ liệu phục vụ nghiên cứu gồm: Hiến pháp năm 1992, BLHS năm 1985, BLHS năm 1999, Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính, Bộ luật Dân sự, các văn bản quy phạm pháp luật và hướng dẫn nghiệp vụ của Bộ Công an (BCA), Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC), Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), cùng hệ thống báo cáo thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự.

Phương diện phân tích	Căn cứ lý thuyết và pháp lý	Nguồn dữ liệu / Phương pháp thực tế
Bản chất hành vi pháp luật	Triết học Mác - Lênin, Xã hội học pháp luật	Phân tích khái niệm, dấu hiệu tâm lý và ý nghĩa xã hội
Phân loại hành vi vi phạm	Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật	Phân loại vi phạm hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật
Khái niệm tội phạm	Khoản 1 Điều 8 BLHS 1999; luật học so sánh tư sản và XHCN	Phân tích 4 dấu hiệu cấu thành tội phạm và dấu hiệu hình phạt
Cơ chế sai lệch hành vi	Tội phạm học (E. Schur, GS. Đào Trí Úc)	Phân loại 4 trường hợp biến dạng chuỗi nhân quả hành vi
Thực trạng áp dụng pháp luật	Báo cáo, số liệu từ BCA, VKSNDTC, TANDTC	Phương pháp khảo sát, tổng hợp thực tiễn tư pháp

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm

Chương này tập trung xây dựng khung lý luận nền tảng về hành vi pháp luật, hành vi hợp pháp, hành vi vi phạm pháp luật, tội phạm và ranh giới giữa chúng.

Về hành vi pháp luật và hành vi hợp pháp luật: Tác giả luận giải hành vi con người chỉ trở thành hành vi pháp luật khi có ý nghĩa xã hội, được kiểm soát bằng lý trí và ý chí, được điều chỉnh bởi quy phạm pháp luật, chịu sự kiểm soát của Nhà nước và phát sinh hậu quả pháp lý. Hành vi hợp pháp luật thể hiện dưới 3 hình thức:

• Tuân thủ pháp luật: Chủ thể kiềm chế không thực hiện những điều pháp luật cấm (ví dụ: không trộm cắp tài sản dù hoàn cảnh khó khăn).
• Chấp hành pháp luật: Chủ thể tự giác thực hiện các nghĩa vụ tích cực do pháp luật quy định (ví dụ: tự giác nộp thuế, đăng ký nghĩa vụ quân sự).
• Sử dụng pháp luật: Chủ thể thực hiện các quyền mà pháp luật trao cho theo ý chí cá nhân (ví dụ: thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo).

Về hành vi vi phạm pháp luật: Tác giả định nghĩa vi phạm pháp luật là hành vi lệch chuẩn xã hội do người có năng lực hành vi thực hiện một cách có lỗi, xâm phạm tới các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ, là cơ sở của trách nhiệm pháp lý. Chuỗi nhân quả hình thành vi phạm pháp luật gồm: Nhu cầu và lợi ích $\rightarrow$ Động cơ $\rightarrow$ Lựa chọn mục đích và phương tiện $\rightarrow$ Đánh giá tình huống $\rightarrow$ Ra quyết định $\rightarrow$ Xử sự. Tác giả khái quát 4 trường hợp biến dạng chuỗi nhân quả:

1. Nhu cầu và lợi ích bị méo mó (thường gặp trong xâm phạm tài sản, nhân thân).
2. Xung đột giữa nhu cầu bình thường và khả năng đáp ứng hợp pháp (gây rối trật tự, côn đồ; thường có yếu tố lỗi của người bị hại).
3. Thoái hóa định hướng giá trị (chủ thể có khả năng hành động hợp pháp nhưng vẫn chọn cách chống đối pháp luật; đặc trưng ở người phạm tội nhiều lần hoặc tái phạm).
4. Sai lệch trong giai đoạn ra quyết định (do tình thế căng thẳng, nhận định sai hoàn cảnh, mất kiềm chế; dẫn đến hành vi vượt quá mức cho phép hoặc cố ý).

Tác giả phân biệt 3 loại vi phạm ngoài hình sự: vi phạm hành chính (xâm phạm quy tắc quản lý nhà nước nhưng tính chất nguy hiểm không đáng kể), vi phạm kỷ luật (xâm phạm kỷ luật lao động, công vụ, học tập, quân sự trong nội bộ cơ quan, tổ chức, lực lượng vũ trang) và vi phạm dân sự (xâm phạm quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân).

Về khái niệm và đặc điểm của tội phạm: Luận án phân tích khái niệm tội phạm qua các trường phái tư sản (hình thức và vật chất) và xã hội chủ nghĩa. Đối với quy định tại Khoản 1 Điều 8 BLHS năm 1999, tác giả đề xuất định nghĩa đầy đủ hơn: "Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự do người có năng lực và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi, xâm phạm tới các quan hệ xã hội được luật hình bảo vệ và phải chịu hình phạt."

Bốn đặc điểm cơ bản của tội phạm được phân tích:

• Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi: Là dấu hiệu nội dung, thuộc tính khách quan quyết định bản chất chính trị - xã hội của tội phạm. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào tầm quan trọng của quan hệ xã hội bị xâm hại cùng tính chất (đặc tính về chất) và mức độ (đặc tính về lượng, như tỷ lệ thương tật %, giá trị tài sản thiệt hại) của hậu quả.
• Tính trái pháp luật hình sự: Là dấu hiệu hình thức thể hiện nội dung nguy hiểm cho xã hội. BLHS là văn bản duy nhất quy định tội phạm và hình phạt; tác giả bác bỏ quan điểm cho phép quy định tội phạm ở các văn bản dưới luật.
• Do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện: Dựa trên cơ sở tự do ý chí; người mất khả năng nhận thức/điều khiển hành vi hoặc chưa đủ tuổi luật định (dưới 14 tuổi) không phải chịu trách nhiệm hình sự.
• Tính có lỗi: Gồm lỗi cố ý (trực tiếp, gián tiếp) và lỗi vô ý (vì quá tự tin, vì cẩu thả).

Tác giả thảo luận về tranh luận lý luận giữa TSKH. Lê Cảm (cho rằng tính trái pháp luật hình sự là tiêu chí phân biệt chủ yếu và quan trọng nhất) và GS. TSKH. Đào Trí Úc (cho rằng tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội là cơ sở quan trọng nhất). Tác giả khẳng định hai dấu hiệu này có mối quan hệ thống nhất biện chứng giữa nội dung và hình thức.

Chương 2: Những yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống các yếu tố cấu thành ranh giới phân định trong cả hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật:

• Trong hoạt động ban hành pháp luật hình sự (Mục 2.1): Nhà làm luật sử dụng các yếu tố thuộc 4 yếu tố cấu thành tội phạm để vạch ranh giới:
  • Khách thể: Tầm quan trọng của quan hệ xã hội bị xâm hại (an ninh quốc gia, tính mạng, sức khỏe, sở hữu).
  • Mặt khách quan: Tính chất hành vi, phương thức, thủ đoạn, công cụ, phương tiện phạm tội; mức độ thiệt hại (định lượng giá trị tài sản, tỷ lệ thương tật); tình tiết nhân thân hoặc tiền sự (đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc đã bị xử lý kỷ luật mà còn vi phạm).
  • Mặt chủ quan: Hình thức lỗi (cố ý hay vô ý), động cơ và mục đích phạm tội.
  • Chủ thể: Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và tình trạng năng lực trách nhiệm hình sự.
• Trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự (Mục 2.2): Phân tích quá trình điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán đánh giá, đối chiếu hành vi thực tế với cấu thành tội phạm nhằm phân biệt tội phạm với vi phạm hành chính, vi phạm dân sự (đặc biệt trong các quan hệ kinh tế, hợp đồng) và vi phạm kỷ luật.
• Trong các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi (Mục 2.3): Phân tích ranh giới giữa tội phạm và các hành vi gây thiệt hại nhưng hợp pháp hoặc không có lỗi:
  • Sự kiện bất ngờ: Người thực hiện hành vi không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả.
  • Phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: Phân định ranh giới giữa hành vi chống trả cần thiết để bảo vệ lợi ích hợp pháp với hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết cấu thành tội phạm.
  • Tình thế cấp thiết và vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết: Ranh giới giữa việc gây thiệt hại nhỏ hơn để ngăn chặn thiệt hại lớn hơn với việc gây thiệt hại quá mức cần thiết.

Chương 3: Những giải pháp góp phần xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam

Chương 3 tổng kết thực tiễn và đưa ra các nhóm giải pháp cụ thể:

• Thực tiễn nhận thức và xử lý (Mục 3.1): Đánh giá thực trạng sai lệch trong nhận thức ranh giới giữa tội phạm và các vi phạm khác của các cơ quan tiến hành tố tụng, chỉ ra nguyên nhân dẫn đến việc hình sự hóa quan hệ dân sự, kinh tế hoặc ngược lại, bỏ lọt tội phạm do nhận thức chưa chuẩn xác về dấu hiệu cấu thành.
• Giải pháp trong hoạt động ban hành pháp luật (Mục 3.2): Đề xuất sửa đổi, bổ sung, giải thích cụ thể các dấu hiệu định lượng, định tính trong các điều luật của BLHS năm 1999; hoàn thiện các khái niệm về mức độ thiệt hại "nghiêm trọng", "rất nghiêm trọng", "đặc biệt nghiêm trọng", giá trị tài sản chiếm đoạt; chuẩn hóa quy định về các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm.
• Giải pháp trong thực tiễn áp dụng pháp luật (Mục 3.3): Tăng cường công tác hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật của Hội đồng Thẩm phán TANDTC và VKSNDTC; nâng cao trình độ chuyên môn, phẩm chất của đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán; bảo đảm tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu hai đóng góp khoa học chính:

1. Về mặt lý luận và lập pháp: Luận án đã xác định và hệ thống hóa một cách toàn diện các yếu tố làm ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam, bao gồm ranh giới với các hành vi vi phạm pháp luật khác (hành chính, dân sự, kỷ luật) và với các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi (sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết) trên cả phương diện lập pháp và áp dụng pháp luật. Tác giả luận giải bổ sung dấu hiệu "phải chịu hình phạt" vào khái niệm tội phạm để phản ánh đầy đủ bản chất pháp lý - chính trị của tội phạm.
2. Về mặt thực tiễn và giải pháp: Luận án đề xuất hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự (BLHS năm 1999) và nâng cao hiệu quả nhận thức, áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng (Bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án) nhằm khắc phục tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội, tránh hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, như chính tác giả đã xác định trong phạm vi nghiên cứu:

• Luận án tập trung vào các vấn đề lý luận chung và hệ thống hóa các yếu tố làm ranh giới phổ quát, không đi sâu phân tích ranh giới cụ thể của từng tội phạm riêng biệt trong Phần các tội phạm của BLHS với các vi phạm pháp luật khác tương ứng.
• Công trình không nghiên cứu toàn diện lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam về vấn đề ranh giới qua các thời kỳ lịch sử trước đó mà tập trung chủ yếu vào giai đoạn BLHS 1985 và BLHS 1999.

Hướng nghiên cứu tiếp xuất phát từ phạm vi trên gồm: Đi sâu nghiên cứu ranh giới phân định đối với từng nhóm tội phạm cụ thể (như nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, nhóm tội phạm về chức vụ) với vi phạm hành chính và tranh chấp dân sự; nghiên cứu so sánh lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam qua các giai đoạn phát triển.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Luật học: Sử dụng Chương 1 và Chương 2 làm tài liệu tham khảo cho các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Luật Hình sự Việt Nam (Phần chung và Phần các tội phạm), Tội phạm học.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan giải thích pháp luật (Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, TANDTC, VKSNDTC): Tham khảo các đề xuất tại Mục 3.2 để sửa đổi, bổ sung BLHS và ban hành các Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các dấu hiệu định lượng, tình tiết định tội.
• Cán bộ thực tiễn (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Luật sư): Tham khảo Mục 2.2 và Mục 3.3 để nâng cao kỹ năng đánh giá chứng cứ, xác định đúng dấu hiệu cấu thành tội phạm, phân biệt tội phạm với quan hệ dân sự, kinh tế và vi phạm hành chính, đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm tội phạm được tác giả định nghĩa lại như thế nào so với Khoản 1 Điều 8 BLHS năm 1999? Trả lời: Tác giả đề xuất định nghĩa đầy đủ gồm 5 dấu hiệu: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi, xâm phạm tới các quan hệ xã hội được luật hình bảo vệ và phải chịu hình phạt. Tác giả bổ sung rõ dấu hiệu "phải chịu hình phạt" để thể hiện hậu quả pháp lý nghiêm khắc nhất mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước.

2. Tiêu chí nào là quan trọng nhất để phân biệt tội phạm với các vi phạm pháp luật khác theo luận án? Trả lời: Tác giả luận giải rằng tính nguy hiểm cho xã hội (nội dung) và tính trái pháp luật hình sự (hình thức) có quan hệ thống nhất biện chứng. Tiêu chí đầu tiên để nhà làm luật quy định một hành vi là tội phạm là tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội; tuy nhiên về mặt pháp lý, hành vi chỉ là tội phạm khi được quy định trong BLHS (Nullum crimen sine lege). Khi các vi phạm khác có dấu hiệu bề ngoài tương tự, tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi là yếu tố quyết định để phân biệt.

3. Tác giả chỉ ra 4 trường hợp biến dạng nào trong chuỗi nhân quả của hành vi vi phạm pháp luật? Trả lời: Bốn trường hợp biến dạng gồm: (1) Nhu cầu và lợi ích bị méo mó (xâm phạm tài sản, nhân thân); (2) Xung đột giữa nhu cầu bình thường và khả năng đáp ứng hợp pháp (hành vi côn đồ, gây rối); (3) Thoái hóa định hướng giá trị (chọn con đường chống đối dù có thể thực hiện hợp pháp, gặp ở người phạm tội nhiều lần/tái phạm); (4) Thoái hóa ở giai đoạn ra quyết định (do căng thẳng, nhận định sai hoàn cảnh, thiếu kiềm chế dẫn đến hành vi quá mức cho phép).

4. Hành vi hợp pháp luật được phân chia thành những hình thức thực hiện nào? Trả lời: Gồm 3 hình thức: Tuân thủ pháp luật (kiềm chế không làm điều luật cấm), Chấp hành pháp luật (tự giác thực hiện nghĩa vụ luật định), và Sử dụng pháp luật (thực hiện quyền chủ thể theo ý chí cá nhân mà không bị ép buộc).

5. Vì sao cơ quan nhà nước và công dân có nguyên tắc xử sự khác nhau khi xác định tính hợp pháp của hành vi? Trả lời: Dựa trên nguyên tắc pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Công dân có quyền làm tất cả những gì luật không cấm (được bảo đảm bằng nguyên tắc suy đoán tính hợp pháp của hành vi và suy đoán vô tội); trong khi đó cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước chỉ được làm những gì pháp luật quy định trong phạm vi chức năng, thẩm quyền được giao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Quang Huy là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về ranh giới giữa tội phạm và các hành vi không phải là tội phạm trong luật hình sự Việt Nam tại thời điểm ban hành BLHS năm 1999. Luận án đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về hành vi pháp luật, các dạng vi phạm pháp luật và tội phạm, đồng thời phân tích cụ thể các yếu tố phân định ranh giới trong hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật. Các phát hiện và giải pháp mà tác giả đề xuất cung cấp luận cứ khoa học có giá trị cho công tác hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ RANH GIỚI GIỮA TOI PHAM VÀ CAC HANH VI KHÔNG PHAI LA TOI PHAM 1. KHAI NIEM, DAC DIEM CUA HANH VI PHAP LUAT 1. Khái niệm va đặc điểm của hành vi pháp luật Thông thường khi nói đến hành vi, người ta cho rằng, đó chính là hành dong cua con người được thể hiện ra bên ngoài mà bằng các giác quan chúng tạ có thé nhận biết được. Trong cuộc sống hàng ngày, con người có thể thực hiện nhiều loại hoạt động khác nhau như an uống, tắm giặt, đọc sách hoặc các hoại dong vul chơi giải tí.

Khi nói đến những hành động như vậy, tức là chúng ta chi đơn thuần ghi nhận những sự việc xảy ra theo đấu hiệu bên ngoài cua chúng. Vấn đẻ là ở chỗ, ý nghĩa ở phương diện xã hội của các hành động do là ¡hư thế nào? C.Mác đã xác định những nhân tố làm nên ý nghĩa lịch sử - xã hội trong hành vi của con người như sau: Tiền dé đầu tiên của mọi sự tồn tại của con người, và do đó là tiền dé của mọi lịch sử, đó là: người ta phải có khả nang sống đã rồi mới có thể "làm ra lịch sử". Như vậy, hành vi lịch sử đầu tiên là việc sản xuất trong những tư liệu để thỏa mãn những nhu cầu ấy. Điểm thứ hai là bản thân cái nhu cầu đầu tiên đã được thỏa mãn, hành động thỏa mãn và công cụ để thỏa mãn mà người ta đã có được - dua tới những nhu cầu mới; và sự sản sinh ra những như cầu mới này là hành vi lịch sử dau tiên.

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin cũng đã khẳng định rằng: hành vi luôn luôi phải là sự phản ánh moi quan hệ có ý thức giữa con người VOL Xa hội, với các pia UW của cuộc sống. Hoat động của con người bình thường luôn luôn là hoạt động có ý thức và ý chí, nhưng không phải ngay từ khi con người mới sinh ra đã có san, mà phải trải qua quá trình sống và tự ý thức mới hình thành nên trong con người những phẩm chất nhất định về tâm lý và đạo due và dần dan đưa con người đến những hành vi có ý nghĩa xã hội. Như các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã nhấn mạnh rằng: Tất cả những gì thúc đẩy con người hành động đều phải thông qua đầu óc của họ, con người khi hành động không phải nhắm mắt thụ động, để mặc cho hoàn cảnh khách quan dưa đẩy mà biết lựa chọn phương pháp để thực hiện. Bởi vì "Con người có một lịch sử, vì họ phải sản xuất ra đời sống của họ và hơn nữa lại phải sản xuất ra đời sông của họ theo một phương thức nhất định.

Đó là do tổ chức thể xác của họ quy định; ý thức của họ cũng bị quy định giống như vay" [37, tr. Mat khác, quá trình sống trong xã hội đòi hỏi mỗi cá nhân phải lựa chọn cho mình những hành vi phù hợp với những khuôn mẫu, chuẩn mực được thừa nhận trong xã hội. Chính điều đó đem lại định hướng hoạt động cho sự giao tiếp của cá nhân, hình thành vai trò xã hội của cá nhân và đem lại cho họ mục dích sống cụ thể. Tuy nhiên trong cùng một điều kiện khách quan giống nhau nhưng ở mỗi người khác nhau lại có cách xử sự riêng.

Do đó cũng cho thấy rằng, không thể nói đến hành vi của con người khi không dé cập đến ý thức và ý nghĩa xã hội của hành vi. Hoạt động và cuộc sống của con người bao giờ cũng được điều chỉnh bởi các quy ước xã hội. Những hành vi xử sự của con người trong một lĩnh vực hoạt động nào đó có thể rất khác nhau, nhưng vì hành vi của con người là sản phẩm của hoạt động nhận thức (có ý chí và lý trí) nên con người có thể ý thức dược việc mình làm và có thể điều khiển những hành vi của mình cho phù hợp với quy tắc xử sự chung. Những quy tắc xử sự chung được đặt ra để điều chỉnh các mối quan hệ giữa người với người và được sử dụng nhiều lần trong cuộc song được pọi là những quy phạm xã hội.

Trong xã hội thường có rất nhiều các loại quy phạm để diều chỉnh hành vi con người buộc mọi người phải tuân theo trong những điều kiện hoàn cánh nhất định. Các quy phạm đó thường là: quy phạm dao đức, quy phạm tôn giáo, quy phạm (Điều lệ) của các tổ chức xã hoi, quy phạm pháp luật. Tương ứng với mỗi lĩnh vực được điều chỉnh bởi một trong các quy phạm mà hành vi được thể hiện gọi là: hành vi đạo đức, hành vi ton giáo, hành vị pháp luật. Trong gia đình thì quy phạm đạo đức điều chính dong vai trò quan trọng nhưng trong lĩnh vực xã hội thì quy phạm của các tổ chức và pháp luật lại chiếm vai trò ưu thế.

Như vậy, khi xem xét một "biểu hiện" (có thể là hành động hoặc không hành dong) được gọi là hành vi khi "biểu hiện" đó được ý thức kiểm soát và ý chí dieu khiển. Một "biểu hiện" của con người ra bên ngoài thế giới khách quan sé không được coi là hành vi, nếu “biểu hiện" đó không được ý thức kim soát hoặc không phải là kết qua hoại động của ý chí. Những "biểu hiện" du có thể là những "biểu hiện" không có chủ định hoặc của người mắc bệnh tam thần. Khi xem xét một "biểu hiện" có ý nghĩa hành vi phải xem xét đến phương diện xã hội của "biểu hiện" đó.

Có nghĩa là xem xét hành vi trong những diều kiện hoàn cảnh nhất định để xem hành vi đó có phù hợp với các chuẩn mực xã hội hay không mà đánh giá là đạo đức hoặc vô đạo đức, là hợp pháp hay không hợp pháp. Chẳng hạn, đánh giá về mặt đạo đức một người đã si dụng thời gian rỗi của mình vào việc vui chơi giải tri tuy biết một bạn đồng nghiệp của mình trong thời điểm này dang bị bệnh hiểm nghèo mà không đến thám là hành vi vô đạo đức. Hoặc là, ở góc độ pháp luật thì việc những người đi du lịch có dập tắt đống lửa mà họ đã nhóm lên để sưởi ấm hoặc đun nấu không phải là vấn đề đáng quan tâm, cái chính là đo họ không đập tắt đống lửa làm lây lan dẫn đến cháy rừng (103, tr. Hành vi phải có sự kiểm soát của ý thức con người và chịu sự điều chính của các quy phạm xã hội, ví dụ: đi lại một minh là một hoạt động bình thường của con người, nhưng nếu hành vi đó tham gia quá trình giao thông 9 trên đường thì phải tuân theo những quy định của luật giao thông.

Do vay, Khong phải mot hành vi cá nhân đều mang tính xã hội. Hanh vi cá nhân chỉ trở thành hành vi xã hội Khi hành vi dé có ảnh hưởng đến người khác, một nhóm xã hội nhất định hay ca xã hội nói chung. Các nhà xã hội học đã chỉ ra rằng, mỗi hành vi xã hội là một tổng thể bao gồm các cơ cấu nội tại của nó. Đó là sự thống nhất giữa mặt khách quan và mat chú quan.

Mat khách quan là những biểu hiện cu thể bên ngoài mà cá nhân thực hiện bao gồm cả cách thức, những biện pháp được áp dụng và những kết qua đạt được. Mat chủ quan của hành vi là mặt bên trong bao gồm vác yeu tố nhận thức, động cơ, mục đích. Thoạt nhìn, có thể tưởng lầm rằng cách thức hành động phụ thuộc vào y chí tự do của con người và là không hạn chế. Trên thực tế không phải là như vay, bởi vì tự do của con người phải được đặt trong khuôn khổ nhất định, đó là tự đo trong sự quy định của xã hội.

Mỗi người khi hành động để đạt được điều minh mong muốn đều phải ý thức được rằng cái gì sẽ xảy ra nếu cách xử sự của mình vượt ra ngoài những chuẩn mực được xã hội quy định. Các nhóm xã hội nói riêng và xã hội nói chung đều quan tâm đến việc duy trì các quan hệ vốn có của nó bằng những quy tắc nhất định nhằm tránh cho nhóm xã hội khỏi tan vỡ và theo đó mà xác lập cơ chế kiểm soát hành vi. Những hành vi không tuân theo hình mẫu chung có thể bị xã hội trừng phạt tùy theo mức độ vi phạm. Trừng phạt là một trong những yếu tố của sự kiểm soát xã hội.

Sự kiểm soát xã hội được hiểu là hệ thống những cách thức, biện pháp thuyết phục, cam đoán và trừng phạt; là hệ thống biện pháp công nhận, nêu uương và khen thưởng. Nhờ đó hành vi của cá nhân được hướng dẫn trở nên phù hợp với những hình mau xử sự chung. Có thể nhận thấy sự kiểm soát xã hội được thực hiện nhiều dạng, nhiều vẻ như: trừng phạt, khuyến khích, khen thưởng với mục dich bảo đảm hành vị 10 xử sự của cá nhân phù hợp với những quy tắc xử sự và hệ thống giá wi của xã hội, có tính đến chức nang hoạt động ổn định và hài hòa của xã hội như một hệ thong tự điều chỉnh. Điều này cũng có nghĩa là chính sự kiểm soát xã hội đã hình thành nên sự tuân thủ quy phạm xã hội của cá nhân hoặc của nhóm người.

Những quy tắc xử sự được quy định bởi những điều kiện và yêu cầu chung của xã hội. Các nhà xã hội học đã chứng minh được rằng những quy tắc ay mang tính khách quan mà con người cần phải tuân theo. Khi những quy tac ay bị con người vi phạm thi quá trình tan rã của tổ chức xã hội bắt đầu xuất hiện. Những quy tắc xử sự trong hệ thống kiểm soát xã hội điều chỉnh hành vị của con người thường xảy ra trong các lĩnh vực sau: hành vi của cá nhân trong quan hệ với những người khác; hành vi của cá nhân trong quan hệ với xã hội, hành vi của cá nhân trong quan hệ với chính mình.

Mỗi cá nhân có một không gian hoạt động riêng, được xác định và không gian ấy rộng hay hẹp tùy theo hình thái tổ chức của xã hội, mật độ của nhóm, tính chất những chế định của nó và vj trí của cá nhân trong nhóm. Ngay cả vẻ bề ngoài của cá nhân, ví dụ cách di lại, ăn uống, thời trang quần áo cũng có sự đánh giá, kiểm soát của xa hội; các quan hệ giữa bố me va con cát, sự tan vỡ thực tế của quan hệ vợ chồng.