Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH CHA, ME, CON 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA XÁC ĐỊNH CHA, MẸ, CON 1. Khái niệm xác định cha, mẹ, con Dưới góc độ sinh học, quan hệ cha, mẹ, con là mối quan hệ huyết hệ tự nhiên. Việc xác định cha, mẹ, con chính là sự nghiên cứu, tìm kiếm mối quan hệ di truyền, huyết thống giữa hai thế hệ kế tiếp nhau.
Về mặt tự nhiên, khi một người phụ nữ quan hệ sinh lý với một người đàn ông dẫn đến mang thai và khi người phụ nữ đó sinh ra một đứa trẻ thì chính sự kiện sinh đẻ là sự kiện trực tiếp xác định mối quan hệ mẹ con và tiếp theo là sự suy đoán người đàn ông đã quan hệ sinh lý với người mẹ đứa trẻ sẽ là cha của đứa trẻ đó. Tuy nhiên, về mặt xã hội vốn đã rất phức tạp thì việc xác định đúng mối quan hệ cha, mẹ và con tưởng chừng như dễ dàng nhưng thực tế là rất khó khăn bởi con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội và đặc biệt những mối quan hệ về tình cảm lại vô cùng tế nhị, hơn nữa do sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã làm thay đổi quan niệm truyền thống về xác định mối quan hệ huyết thống này. Dưới góc độ luật học, với mục đích tạo ra một hành lang pháp lý tạo nên sự ổn định tương đối cho mối quan hệ cha mẹ và con, pháp luật Việt nam đã qui định khá cụ thể, hợp lý vấn dé này. Luật HN&GD năm 2000 đã xây dựng vấn dé này thành một chế định đó là chế định xác định cha, mẹ, con và một số các văn bản pháp luật có liên quan cũng qui định khá chi tiết về trình tự, thủ tục xác định mối quan hệ này.
Do vậy, xét dưới góc độ luật học, thì xác định cha, mẹ, con là một chế định pháp lý bao gồm các qui phạm pháp luật qui định về căn cứ pháp lý, thủ tục pháp lý xác định cha, mẹ, con - Cơ sở để hình thành ở các chủ thể các quyền và nghĩa vụ theo luật định. Ý nghĩa xác định cha, mẹ, con Mối quan hệ cha mẹ và con là mối quan hệ giữa hai thế hệ, trong tất cả các mối quan hệ gia đình thì có thể nói mối quan hệ này là cơ bản, quan trọng, thiêng liêng nhất. Do vậy việc xác định cha, mẹ, con là một vấn dé mang iính thực tiễn và cấp thiết, chứa đựng nhiều ý nghĩa về mặt xã hội và pháp lý. + Về mặt xã hội: Như chúng ta đã biết gia đình là một thiết chế xã hội cơ sở đóng vai trò quan trọng đối với xã hội.
Khi thực hiện các chức năng cơ bản, gia đình đã gánh vác trách nhiệm nặng nề là tạo ra của cải vật chất và tinh thần để chăm sóc, nuôi dưỡng các thành viên của mình. Mặt khác, gia đình còn là một trong những nơi truyền thụ văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa cao quí của đất nước - Đó là những tài sản vô giá, là cơ sở vững chắc để hình thành nhân cách tốt cho thế hệ trẻ - Những chủ nhân tương lai của đất nước. Do đó, việc xác định cha, mẹ, con sẽ là cơ sở để đảm bảo cho việc nâng cao ý thức trách nhiệm đối với gia đình giữa các thế hệ và đặc biệt là tạo điều kiện cho các quyền cơ bản của trẻ em được tôn trọng, thực hiện. Những đứa trẻ sinh ra đương nhiên chúng phải được trở thành thành viên của gia đình, được quan tâm đúng mức đến cuộc sống vật chất và tinh thần, đáp ứng được những nguyện vọng chính đáng từ đời sống xã hội.
Việc xác định cha, mẹ, con là sự kết hợp hài hoà giữa lợi ích gia đình và xã hội bởi không một tổ chức từ thiện nào, không một làng trẻ mồ côi nào có thể thay thế được gia đình - Cái nôi thân thương của mỗi con người, là tổ ấm mang lại hạnh phúc cho mỗi cá nhân, từ khi lọt lòng mẹ cho đến suốt cuộc đời mình, mỗi cá nhân sẽ tìm thấy ở gia đình sự dim bọc về vật chất, tinh than, tiếp thu sự giáo dưỡng về moi mặt., gia đình đảm bảo những điều kiện an toàn cho sự phát triển của trẻ em. Việc xác định cha, mẹ, con trong mọi trường hợp đã góp phần xoá bỏ tư tưởng lạc hậu, phân biệt đối xử giữa các con, đem lại cuộc sống bình thường cho mọi đứa trẻ. Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, đặc biệt là thành tựu của y học hiện đại đã tác động không nhỏ đến đời sống gia đình, điều này đã làm đảo lộn những quan niệm truyền thống về việc xác định một người cha, người mẹ và đứa con. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con được nhìn từ các khía cạnh khác nhau như về tâm lý, tình cảm, đạo đức, pháp lý cũng có sự khác biệt.
Chính vì vậy, việc xác định cha, mẹ, con được dựa trên những tiêu chuẩn, những cơ sở hợp lý sẽ góp phần làm ổn định các mối quan hệ xã hội vốn đã rất phức tạp trong đời sống xã hội. Đồng thời cũng giúp cho công tác quản lý đân số và hộ tịch của Nhà nước được tốt hơn. + Về mặt pháp lý: Việc xác định cha, mẹ, con được qui định trong pháp luật Việt Nam là phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em. Đối tượng cần được bảo vệ trước nhất là trẻ em: Gia đình với tư cách là nhóm xã hội cơ bản và môi trường tự nhiên cho sự phát triển và hạnh phúc của mọi thành viên, nhất là trẻ em, cần có sự bảo vệ và giúp đỡ cần thiết để có thể đảm đương được đầy đủ trách nhiệm của mình trong cộng đồng.
Công nhận rằng, để phát triển đầy đủ và hài hoà nhân cách của mình, trẻ em cần được trưởng thành trong môi trường gia đình, trong bầu không khí yêu thương và thông cảm [8, tr. Đặc biệt “trẻ em phải được đăng ký ngay lập tức sau khi được sinh ra và có quyền ngay từ khi ra đời, có họ tên, có quốc tịch và trong một chừng mực có thể, quyền biết cha mẹ mình và được cha mẹ mình chăm sóc” [8, tr. Trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay, khi khoa học kỹ thuật phát triển, vấn đề xác định cha, mẹ, con, đặc biệt là vấn đề xác định cha, mẹ, con trong trường hợp sinh con theo phương pháp khoa học sẽ mang tính toàn cầu trong một tương lai không xa, do vậy sự phù hợp về vấn đề xác định cha, mẹ, con giữa pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế là cơ sở pháp lý cho những giải pháp về các vấn đề có liên quan. Xác định cha, mẹ, con là một chế định của Luật HN&GD năm 2000, phù hợp với Hiến pháp (1992) và BLDS (1995) điều này thể hiện sự thống nhất đồng bộ trong việc xây dựng pháp luật, đặc biệt đã thể hiện được tầm quan trọng của chế định xác định cha, mẹ, con cả về mặt lý luận và thực tiễn.
Việc xác định cha, mẹ, con là sự cụ thể hóa nguyên tắc cơ bản của luật HN&GD năm 2000: 4. Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dạy con thành những công dân có ích cho xã hội; con có nghĩa vụ kính trọng, chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ. Nhà nước và xã hội không thừa nhận sự phân biệt đối xử giữa các con, con tral và con gái, con đẻ và con nuôi, con trong giá thú và con ngoài gia thú. Nhà nước và xã hội có trách nhiệm bảo vệ phụ nữ, trẻ em, giúp đỡ các bà mẹ thực hiện tốt chức năng cao quí của người mẹ ( Điều 2) Như vậy, việc xác định cha, mẹ, con đã bảo vệ được quyền lợi của các thành viên trong gia đình một cách bình dang phù hợp với đạo đức xã hội chủ nghĩa, củng cố các mối quan hệ gia đình.
Việc xác định cha, mẹ, con là cơ sở để các chủ thể thực hiện các quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con theo qui định của pháp luật. Mặt khác việc xác định cha, mẹ, con không chỉ liên quan đến mối quan hệ giữa hai thế hệ mà còn liên quan đến các mối quan hệ với các thành viên khác trong gia đình, do vậy đó còn là cơ sở để thực hiện các quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khác trong gia đình, và còn liên quan đến các chế định pháp lý khác. Chẳng hạn, xác định được quan hệ cha mẹ và con thì sẽ xác định được những mối quan hệ thân thuộc khác như anh chị em, ông bà và cháu. từ đó liên quan tới các chế định như kết hôn, ly hôn, cấp dưỡng.
Việc xác định cha, mẹ, con sẽ tạo ra những căn cứ pháp lý để cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ quan hệ này như giải quyết các án kiện về ly hôn, chia tài sản thừa kế, thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, huỷ việc kết hôn trái pháp luật. XÁC ĐỊNH CHA, MẸ, CON QUA CÁC HÌNH THÁI HÔN NHÂN GIA ĐÌNH TRONG LỊCH SỬ Gia đình là một thiết chế xã hội cơ sở, tồn tại rất bền vững và lâu đời. Trong từng giai đoạn lịch sử nhất định thì tổ chức và kết cấu gia đình do điều kiện kinh tế xã hội quyết định. Khi nghiên cứu các hình thái hôn nhân gia đình trong lịch sử, Chủ nghĩa Mác- Lê Nin đã chỉ ra ba hình thái hôn nhân chính tương ứng với ba giai đoạn phát triển chính của nhân loại: “Ở thời đại Mông muội, có chế độ quần hôn; ở thời đại Dã man, có chế độ hôn nhân cặp đôi; ở thời đại Văn minh, có chế độ một vợ một chồng được bổ xung bằng tệ ngoại tình và nạn mại dâm ”[22, tr.
Xuyên suốt quá trình lịch sử xã hội, qua các hình thái hôn nhân gia đình, việc xác định cha, mẹ, con ngày càng được xác định rõ ràng hơn. Chế độ quần hôn Trong tác phẩm “ Nguồn gốc của gia đình của chế độ tư hữu và của Nhà nước” Ăngghen đã chỉ rõ: Ở thời kỳ tiền sử của xã hội loài người, khi con người vừa mới thóat thai từ loài vật, chưa có quan hệ hôn nhân gia đình, quan hệ giữa người đàn ông và người đàn bà gọi là quan hệ tính giao và không có sự chọn lọc ngôi thứ thích thuộc.