Quyền Tự Do Kinh Doanh Trong Pháp Luật Kinh Tế Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế Việt Nam, phân tích và đánh giá các khía cạnh pháp lý quan trọng.

• Tác giả: Bui Ngoc Cuong
• Người hướng dẫn: PGS. Le Hong Hanh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp Luật Kinh Tế
• Đề tài: Quyền Tự Do Kinh Doanh Trong Pháp Luật Kinh Tế Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Thạc Sỹ Luật Học
• Năm xuất bản: 1996
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH - NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA CỦA QUYỀN TỰ DO KINH DOANH
• 1.1. Những vấn đề lý luận về quyền tự do kinh doanh
• 1.2. Những yếu tố chi phối tới quyền tự do kinh doanh
• 1.3. Nội dung của quyền tự do kinh doanh
• 1.4. Quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất
• 1.5. Quyền tự do lựa chọn ngành nghề, quy mô hình thức và địa điểm kinh doanh
• 1.6. Quyền tự do thành lập doanh nghiệp
• 1.7. Quyền tự do trong các lĩnh vực hoạt động sản xuất kinh doanh
• 1.8. Tự do hợp tác kinh doanh, liên doanh với các tổ chức cá nhân trong và ngoài nước
• 1.9. Quyền tự do lựa chọn hình thức và phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh
• 1.10. Quyền bình đẳng trong kinh doanh
• 1.11. Ý nghĩa của quyền tự do kinh doanh
• 1.11.1. Ý nghĩa về chính trị - pháp lý
• 1.11.2. Ý nghĩa về mặt kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT KINH TẾ - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT KINH TẾ BẢO ĐẢM QUYỀN TỰ DO KINH DOANH Ở NƯỚC TA
• 2.1. Quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế hiện hành ở nước ta
• 2.1.1. Khái niệm pháp luật kinh tế và những tiền đề cho việc hình thành quyền tự do kinh doanh ở nước ta
• 2.1.2. Những nội dung của quyền tự do kinh doanh được ghi nhận trong pháp luật kinh tế hiện hành ở nước ta
• 2.1.3. Quyền tự do sở hữu tư liệu sản xuất
• 2.1.4. Pháp luật quy định quyền tự do lựa chọn ngành nghề, quy mô hình thức và địa điểm kinh doanh
• 2.1.5. Quyền tự do thành lập doanh nghiệp được ghi nhận trong pháp luật kinh tế hiện hành ở nước ta
• 2.1.6. Pháp luật kinh tế ghi nhận quyền tự do của các chủ thể kinh doanh trong các lĩnh vực của hoạt động sản xuất kinh doanh
• 2.1.7. Quyền tự do của các chủ thể kinh doanh trong lĩnh vực liên doanh, liên kết được pháp luật kinh tế ghi nhận
• 2.1.8. Pháp luật kinh tế ghi nhận quyền tự do của các nhà kinh doanh trong việc lựa chọn hình thức và phương thức giải quyết tranh chấp
• 2.1.9. Pháp luật kinh tế ghi nhận quyền bình đẳng cho các nhà kinh doanh trước pháp luật
• 2.1.10. Một số nhận xét
• 2.1.10.1. Những ưu điểm
• 2.1.10.2. Những hạn chế
• 2.1.10.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.2. Những giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện pháp luật kinh tế bảo đảm quyền tự do kinh doanh ở nước ta
• 2.2.1. Xây dựng pháp luật
• 2.2.1.1. Khi xây dựng, ban hành các văn bản pháp luật kinh tế phải bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, tăng cường ban hành các văn bản luật, hạn chế ban hành các văn bản dưới luật, tránh tình trạng mâu thuẫn chồng chéo
• 2.2.1.2. Ban hành những văn bản pháp luật kinh tế quan trọng còn thiếu. Sửa đổi bổ sung các quy định đã có trong pháp luật kinh tế nhưng chưa phù hợp với yêu cầu bảo đảm thực hiện quyền tự do kinh doanh
• 2.2.2. Thực hiện pháp luật và cải cách hành chính
• 2.2.2.1. Về thực hiện pháp luật
• 2.2.2.2. Tiếp tục cải cách hành chính và cải cách tư pháp
• KẾT LUẬN
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế Việt Nam

Quyền tự do kinh doanh là một trong những yếu tố quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Nó không chỉ phản ánh sự tự do của cá nhân trong việc lựa chọn ngành nghề mà còn thể hiện sự phát triển của nền kinh tế. Theo Luật Doanh Nghiệp, quyền tự do kinh doanh được ghi nhận và bảo vệ, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả. Tuy nhiên, việc thực thi quyền này vẫn gặp nhiều thách thức trong thực tiễn.

1.1. Khái niệm quyền tự do kinh doanh và ý nghĩa của nó

Quyền tự do kinh doanh được hiểu là khả năng của cá nhân hoặc tổ chức trong việc tự do lựa chọn hình thức, quy mô và địa điểm kinh doanh. Điều này không chỉ giúp thúc đẩy sự sáng tạo mà còn tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh trong thị trường.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến quyền tự do kinh doanh

Nhiều yếu tố như chính sách kinh tế, quy định pháp luật và môi trường kinh doanh có thể ảnh hưởng đến quyền tự do kinh doanh. Sự thay đổi trong các yếu tố này có thể tạo ra cơ hội hoặc thách thức cho các doanh nghiệp.

II. Những thách thức trong việc thực hiện quyền tự do kinh doanh

Mặc dù quyền tự do kinh doanh đã được ghi nhận trong pháp luật, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin, thủ tục hành chính phức tạp và sự can thiệp của các cơ quan quản lý. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi cho doanh nghiệp.

2.1. Thủ tục hành chính và sự phức tạp trong pháp luật

Thủ tục hành chính phức tạp là một trong những rào cản lớn nhất đối với quyền tự do kinh doanh. Nhiều doanh nghiệp phải mất nhiều thời gian và chi phí để hoàn thành các thủ tục này.

2.2. Sự can thiệp của cơ quan quản lý

Sự can thiệp của các cơ quan quản lý có thể làm giảm tính tự do trong kinh doanh. Các quy định không rõ ràng và sự thiếu minh bạch trong quản lý có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp.

III. Phương pháp cải thiện quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam

Để cải thiện quyền tự do kinh doanh, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và các cơ quan chức năng. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch và cải thiện môi trường đầu tư là những yếu tố quan trọng.

3.1. Đơn giản hóa thủ tục hành chính

Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí. Cần có các biện pháp cụ thể để giảm bớt các bước không cần thiết trong quy trình đăng ký kinh doanh.

3.2. Nâng cao tính minh bạch trong quản lý

Tính minh bạch trong quản lý sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận thông tin và giảm thiểu rủi ro. Cần có các quy định rõ ràng và công khai để doanh nghiệp có thể nắm bắt thông tin kịp thời.

IV. Ứng dụng thực tiễn của quyền tự do kinh doanh trong nền kinh tế

Quyền tự do kinh doanh không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rõ ràng trong nền kinh tế Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp đã tận dụng quyền này để phát triển và mở rộng quy mô hoạt động, từ đó đóng góp vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

4.1. Các doanh nghiệp tư nhân và vai trò của họ

Doanh nghiệp tư nhân đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, tạo ra nhiều việc làm và đóng góp vào ngân sách nhà nước. Họ thường là những người tiên phong trong việc đổi mới và sáng tạo.

4.2. Tác động của quyền tự do kinh doanh đến nền kinh tế

Quyền tự do kinh doanh giúp thúc đẩy sự cạnh tranh, từ đó nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn cho người tiêu dùng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của quyền tự do kinh doanh

Quyền tự do kinh doanh là một yếu tố quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam. Để đảm bảo quyền này được thực thi hiệu quả, cần có những cải cách đồng bộ và sự hỗ trợ từ Nhà nước. Triển vọng tương lai cho quyền tự do kinh doanh là rất khả quan nếu các vấn đề hiện tại được giải quyết.

5.1. Những cải cách cần thiết trong pháp luật

Cần có những cải cách trong pháp luật để đảm bảo quyền tự do kinh doanh được thực thi hiệu quả. Các quy định cần phải rõ ràng và dễ hiểu để doanh nghiệp có thể tuân thủ.

5.2. Tương lai của quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam

Tương lai của quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam phụ thuộc vào sự phát triển của nền kinh tế và các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước. Nếu được thực thi đúng đắn, quyền này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn đổi mới từ năm 1986 đã tạo ra bước ngoặt lịch sử cho nền kinh tế Việt Nam, thể hiện qua tốc độ tăng trưởng GDP bình quân tăng từ 3,9% giai đoạn 1986-1990 lên mức 8,2% giai đoạn 1991-1995, đồng thời kéo giảm lạm phát phi mã từ 774,7% năm 1986 xuống còn 12,7% năm 1995. Trong bối cảnh chuyển dịch từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vấn đề xác lập và bảo đảm quyền tự do kinh doanh trở thành đòi hỏi khách quan có tính quy luật. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở khoa học, bản chất pháp lý và thực trạng thể chế hóa quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của công trình là xây dựng hệ thống lý luận toàn diện về quyền tự do kinh doanh, phân tích các nội dung cấu thành, đánh giá thực trạng quy định pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp hoàn thiện khung khổ pháp lý nhằm giải phóng triệt để sức sản xuất. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý tại Việt Nam trong tiến trình đổi mới từ Đại hội Đảng VI đến năm 1996, gắn liền với các mốc lập hiến và lập pháp quan trọng như Hiến pháp năm 1992, Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990 và Luật Công ty năm 1990. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp luận cứ pháp lý giải thích cho sự bùng nổ của khu vực kinh tế tư nhân với hơn 33.579 doanh nghiệp đăng ký và khoảng 2 triệu hộ kinh doanh cá thể vào cuối năm 1995.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, trong đó đặc biệt nhấn mạnh luận điểm của Karl Marx về sự phân định giữa tư bản sở hữu và tư bản chức năng để khẳng định kinh doanh là phương thức hiện thực hóa quyền sở hữu về mặt kinh tế. Đồng thời, tác giả tiếp thu có chọn lọc thuyết pháp luật tự nhiên của John Locke về các quyền tự nhiên của con người và các chuẩn mực pháp lý quốc tế trong Tuyên ngôn Nhân quyền năm 1948 của Liên Hợp Quốc.

Mô hình nghiên cứu được thiết lập trên trục tương tác ba chiều: Chế độ chính trị - xã hội, Trình độ phát triển kinh tế - văn hóa, và Hệ thống bảo đảm pháp lý. Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Tự do kinh doanh (khả năng hành động tự chủ của chủ thể trong quá trình đầu tư, sản xuất, thương mại phù hợp quy luật khách quan), Quyền tự do kinh doanh (quyền chủ thể được pháp luật ghi nhận và bảo hộ), Chế độ sở hữu tư liệu sản xuất (nền tảng pháp lý xác lập quyền định đoạt tài sản), và Bình đẳng pháp lý trong kinh doanh (sự ngang quyền giữa mọi thành phần kinh tế trước pháp luật).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý sơ cấp gồm Hiến pháp các năm 1946, 1959, 1980, 1992 cùng hệ thống luật chuyên ngành như Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987, Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990, Luật Công ty năm 1990. Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm báo cáo thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê, Bộ Tư pháp và số liệu tại Hội nghị Tư vấn các nhà tài trợ Paris năm 1995 với tổng nguồn vốn đầu tư xã hội đạt 28 tỷ USD.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng đối với cơ sở dữ liệu gồm 33.579 doanh nghiệp cả nước (trong đó có 18.237 doanh nghiệp tư nhân, 7.313 công ty trách nhiệm hữu hạn, 164 công ty cổ phần) và 1.474 dự án đầu tư nước ngoài được cấp phép giai đoạn 1988-1996. Luận văn vận dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp với phân tích quy phạm, so sánh luật học và tổng hợp quy nạp. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm đánh giá hiện tượng pháp lý trong mối liên hệ mật thiết với quy luật vận động của nền kinh tế thị trường trong dòng thời gian nghiên cứu từ 1986 đến 1996.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc ghi nhận quyền tự do sở hữu tư liệu sản xuất tại Điều 15 và Điều 21 Hiến pháp năm 1992 đã tạo tiền đề pháp lý giải phóng nguồn vốn xã hội. Đến hết năm 1995, khu vực kinh tế tư nhân đã huy động được 3.016 tỷ đồng vốn đăng ký từ 18.237 doanh nghiệp tư nhân, bình quân 170 triệu đồng trên mỗi doanh nghiệp, cùng với 7.313 công ty trách nhiệm hữu hạn và 164 công ty cổ phần. Vốn đầu tư của nhân dân chiếm tới 30% trong tổng số 28 tỷ USD vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 1991-1995.

Thứ hai, việc thừa nhận quyền tự do thành lập doanh nghiệp và tự do lưu thông hàng hóa đã làm thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế. Tỷ trọng ngành công nghiệp tăng từ 22,7% năm 1990 lên 29,09% năm 1995, thương mại dịch vụ tăng từ 38,6% lên 41,87%, trong khi nông nghiệp giảm tương ứng từ 37,7% xuống 29,4%. Thị phần lưu chuyển hàng hóa bán lẻ của khu vực ngoài quốc doanh tăng từ 66% năm 1990 lên 76% năm 1995 với tổng mức bán lẻ đạt 121 nghìn tỷ đồng, tăng gấp 6,3 lần so với năm 1990. Kim ngạch xuất khẩu tăng vọt từ 222,7 triệu USD năm 1990 lên 5,3 tỷ USD năm 1995 nhờ mở rộng quyền tự do ngoại thương cho các thành phần kinh tế.

Thứ ba, môi trường pháp lý bảo đảm quyền tự do kinh doanh vẫn còn tồn tại nhiều rào cản mang tính cản trở. Thủ tục xin phép thành lập và đăng ký kinh doanh còn phân tán, nặng tính xin - cho, tạo điều kiện cho tệ cửa quyền sách nhiễu. Tình trạng độc quyền tự nhiên tại các doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực điện lực, xi măng, bưu chính viễn thông đã triệt tiêu sự cạnh tranh bình đẳng của các chủ thể tư nhân.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét sự chuyển dịch khi được trình bày qua bảng tổng hợp cơ cấu kinh tế nhiều thành phần và biểu đồ tương quan giữa tốc độ tăng trưởng GDP với mức độ cắt giảm thủ tục hành chính giai đoạn 1990-1995.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của những hạn chế trên bắt nguồn từ tàn dư tư duy bao cấp, sự e dè đối với sở hữu tư nhân và tình trạng thiếu hụt một hệ thống luật kinh tế đồng bộ. So sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ của các học giả chuyên ngành, luận văn đã tạo bước đột phá khi khẳng định nguyên tắc pháp lý tiến bộ: Nhà kinh doanh có quyền thực hiện tất cả những hành vi mà pháp luật không cấm, thay vì tư duy chỉ được làm những gì pháp luật cho phép. Quyền tự do kinh doanh không phải là sự ban phát từ cơ quan công quyền mà là quyền tự thân của công dân cần được nhà nước tôn trọng và thiết lập cơ chế tài phán bảo vệ hữu hiệu.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống lập pháp kinh tế đồng bộ thông qua việc xây dựng một đạo luật doanh nghiệp thống nhất thay thế cho sự phân biệt đối xử giữa Luật Doanh nghiệp nhà nước, Luật Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty. Mục tiêu cắt giảm 50% số lượng văn bản dưới luật chồng chéo, mâu thuẫn trong giai đoạn 1997-2000. Chủ thể thực hiện là Quốc hội và Chính phủ.

Thứ hai, cải cách triệt để thủ tục gia nhập thị trường bằng cách bãi bỏ thủ tục xin phép thành lập mang tính hành chính bao cấp, chuyển hoàn toàn sang cơ chế đăng ký kinh doanh minh bạch. Thiết lập thời hạn cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh tối đa không quá 15 ngày làm việc. Chủ thể thực hiện là Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố.

Thứ ba, ban hành Luật Cạnh tranh và kiểm soát độc quyền nhằm thiết lập trật tự thị trường lành mạnh, xóa bỏ đặc quyền bất hợp lý của doanh nghiệp nhà nước trong các ngành phân phối xi măng, xăng dầu, năng lượng trước năm 2002. Chủ thể thực hiện là Bộ Thương mại cùng Bộ Tư pháp.

Thứ tư, hiện đại hóa hệ thống tài phán kinh tế thông qua việc hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Tòa Kinh tế và phát triển các Trung tâm Trọng tài thương mại độc lập. Nâng tỷ lệ thi hành các bản án, quyết định giải quyết tranh chấp kinh tế đạt trên 85% số vụ việc thụ lý. Chủ thể thực hiện là Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp nền tảng lý luận lập hiến và cơ sở khoa học để rà soát, bãi bỏ các giấy phép con, xây dựng các đạo luật kinh tế hiện đại đảm bảo tính đồng bộ của nền kinh tế thị trường.

Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực phục vụ giảng dạy các học phần Luật Kinh tế, Luật Thương mại, Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam.

Luật sư và chuyên gia tư vấn doanh nghiệp: Khai thác các phân tích chuyên sâu về quyền tự do hợp đồng, quyền tự chủ đầu tư và các biện pháp bảo vệ quyền tài sản để tư vấn quản trị rủi ro pháp lý cho khách hàng.

Doanh nhân và nhà đầu tư: Nắm vững các quyền năng pháp lý cốt lõi về sở hữu, phân phối lợi nhuận và cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong hoạt động kinh doanh.

Câu hỏi thường gặp

Quyền tự do kinh doanh trong Hiến pháp năm 1992 có bước tiến đột phá nào so với các bản Hiến pháp trước đây? Hiến pháp năm 1992 chính thức thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần, ghi nhận quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật tại Điều 57. Bản Hiến pháp này bảo hộ quyền sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất tại Điều 21, xóa bỏ định kiến xem kinh tế cá thể, tư nhân là đối tượng cần cải tạo.

Vì sao quyền sở hữu tư liệu sản xuất là nền tảng quyết định quyền tự do kinh doanh? Sở hữu là tiền đề vật chất trực tiếp để chủ thể đưa tài sản vào lưu thông và sản xuất sinh lời. Nếu không được pháp luật công nhận quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tư liệu sản xuất, chủ thể không thể thực hiện quyền tự chủ vốn, tự do ký kết hợp đồng hay lựa chọn quy mô đầu tư.

Pháp luật kinh tế cần làm gì để xóa bỏ sự bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế? Cần ban hành khung pháp lý áp dụng chung cho mọi loại hình doanh nghiệp không phân biệt hình thức sở hữu. Đồng thời, nhà nước phải bãi bỏ các ưu đãi tín dụng độc quyền cho doanh nghiệp nhà nước và áp dụng cơ chế tiếp cận đất đai, thuế khóa công bằng cho khu vực tư nhân.

Sự khác biệt bản chất giữa thủ tục xin phép thành lập và đăng ký kinh doanh là gì? Xin phép thành lập là thủ tục mang tính chất hành chính phê chuẩn ý chí chủ quan của nhà nước trước nguyện vọng của nhà đầu tư. Đăng ký kinh doanh là hành vi khai sinh pháp lý, ghi nhận tư cách pháp nhân hợp pháp của doanh nghiệp khi chủ thể đã đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.

Tự do kinh doanh tác động thế nào đến tốc độ tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 1991-1995? Việc bảo đảm quyền tự do kinh doanh đã giải phóng sức sản xuất xã hội, nâng tốc độ tăng trưởng GDP bình quân lên 8,2% mỗi năm. Chính sách này thu hút 21,5 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài qua 1.474 dự án và đưa kim ngạch xuất khẩu năm 1995 đạt 5,3 tỷ USD.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền tự do kinh doanh như một giá trị nhân quyền tự thân trong lĩnh vực kinh tế của công dân.
• Khẳng định mối liên hệ hữu cơ giữa quyền sở hữu tư liệu sản xuất, quyền tự do thành lập doanh nghiệp và sự vận hành khách quan của nền kinh tế thị trường.
• Làm rõ đóng góp thực tiễn to lớn của việc thể chế hóa quyền tự do kinh doanh đối với mức tăng trưởng GDP 8,2% và sự hình thành của hơn 33.579 doanh nghiệp ngoài quốc doanh.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn pháp lý về cơ chế cấp phép quan liêu, tình trạng độc quyền nhà nước và sự thiếu hụt các thiết chế giải quyết tranh chấp kinh tế hiệu quả.
• Đề xuất lộ trình cải cách lập pháp trọng tâm giai đoạn 1997-2005 nhằm chuyển dịch tư duy pháp lý sang nguyên tắc công dân được tự do làm những gì pháp luật không cấm.

Công trình là đóng góp học thuật tiên phong đặt nền móng cho tiến trình xây dựng Luật Doanh nghiệp năm 1999 tại Việt Nam. Các nhà nghiên cứu và giới thực hành luật được khuyến khích khai thác sâu rộng các luận cứ của luận văn để tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời mở đầu Chương | : Những vấn dé lý luận về quyền tự do kinh doanh - nội dung và ý nghĩa của quyền tự do kinh doanh. Chương II : quyền tu do kinh doanh trong pháp luật kinh tế - thực trạng và những giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện pháp luật kinh tế bảo dảm quyền tự do kinh doanh ở nước ta. KẾT LUẬN CHƯƠNG | NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH -NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA CUA QUYỀN TỰ DO KINH DOANH 1. NHUNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH I.

TỰ DO KINH DOANH Dưới góc độ kinh tế - chính trị học, thì kinh doanh là một phạm trù kinh tế gắn lién với sản xuất hang hoá. Nó phan ánh quan hệ giữa người với người trong sản xuất, phân phối, trao đổi tiêu dùng của cải vật chất xã hội nhằm mục dích thu về một giá trị lớn hơn giá trị đã bỏ ra ban đầu. Kinh doanh ra đời khi xuất hiện chế độ sỏ hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và sự phân công lao dộng xã hội, có nghĩa là cùng với nền sản xuất hàng hoá và quy luật giá trị. Trong nền kinh tế tự cung tự cấp không có khái niệm kinh doanh.

Kinh doanh bắt nguồn từ quan hệ sé húu về tư liệu sản xuất và bị quan hệ sở hữu chi phối. Trong bộ tư bản C.Mac đã phân biệt rõ hai loại tu bản : Tư bản sở hữu và tư ban chức năng. Tư bản sỏ hữu là tư bản "chết" nằm yên, tư bản chức năng là tư bản hoạt động tư bản kinh doanh, làm cho tư bản "chết" trỏ thành tư bản "sống". Tuy thuộc vào kiểu và tính chất của chế dd sở hữu mà có một chế độ, một kiểu kinh doanh nhất định.

Mặt khác quan hệ kinh doanh có tác động trỏ lại quan hệ sở hữu. Quan hệ sé hữu quy định bản chất xã hội của quan hệ kinh doanh, mục dích và xu hướng vận dộng của nó. Nhưng tự nó quan hệ sở hứu không tao ra và không làm tăng thêm sản phẩm và giá trị. Nó chỉ là điều kiện cơ bản và tiên quyết của kinh doanh.

Muốn làm dược điều đó quan hệ sở hữu phải được thực hiện thông qua quan hệ kinh doanh. Nhờ có hoạt động kinh doanh mà quan hệ sở hữu dược thực hiện về mặt kinh tế, kinh doanh càng có hiệu quả thì mức dộ thực hiện sở hữu về mặt kinh tế càng cao. Kinh doanh bao giờ cũng phục vụ cho chế độ sở hữu, là hành động tiếp sau sở hữu. Do đó kinh doanh đóng vai trò làm cho sở hữu từ chỗ tồn tại về mặt hình thức, trỏ thành tồn tại hiện thực.

Với quan niệm đó người ta chia kinh doanh thành nhiều kiểu, chế độ, lĩnh vực kinh doanh khác nhau, như kinh doanh trong nền sản xuất hang hoá giản don, kinh doanh trong nền kinh tế thị trường ; kinh doanh tư bản chủ nghĩa ; kinh doanh xã hội chủ nghĩa, kinh doanh trong công nghiệp ; kinh doanh trong nông nghiệp ; kinh doanh trong vận tải ; kinh doanh trong thương nghiệp. Dù phân chia như thế nào đi chăng nữa thì mục đích cuối cùng của kinh doanh là làm tăng thêm giá trị vật chất cho xã hội và dối với từng nhà kinh doanh thì đó chính là lợi nhuận. O nước ta đã có thời gian dài, tồn tại quan niệm không đầy dủ, không dúng về kinh doanh. Kinh doanh dược hiểu theo nghĩa rất hẹp, được coi là một khâu của quá trình sản xuất kinh doanh, cụ thể là gắn với hoạt động lưu thông trao đổi, là buôn bán.

Thậm chí có người còn ác cảm với kinh doanh, coi kinh doanh là con dường dẫn dến bóc lột, do vậy chỉ có các tổ chức kinh tế xã hội chủ nghĩa (quốc doanh, tập thể) mới được phép kinh doanh còn các thành phần kinh tế khác thì bị hạn chế và cấm đoán. Thực ra, kinh doanh, như dã trình bày ở trên, luôn gắn liền với quan hệ hàng hoá - tién tệ và quy luật giá trị. Trong bất kỳ phương thức nào, còn sản xuất hàng hoá và quy luật giá trị tồn tại khách quan thì còn có kinh doanh với tính cách là một phương thức hoạt động kinh tế của con người. Lần đầu tiên ở nước ta khái niệm kinh doanh được định nghĩa trong một văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao.

Theo định nghĩa pháp lý được quy định tại Điều 3 Luật công ty (ngày 21.90) thì : "kinh doanh là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc thực hiện dịch vụ trên thị trường nhằm mục dích sinh lợi". Có thể nói, với khái niệm trên, kinh doanh đã được hiểu một cách đúng dắn, đầy đủ bao gồm tất cả các hoạt động như dầu tư, sản xuất, buôn bán, dịch vụ, nếu các hoạt động này có mục dich sinh lợi. Hoạt động này không cần bao gồm tất cả các công đoạn để đạt đến kết quả cuối cùng mà chỉ cần một trong các hoạt động nói trên là đủ, miễn sao hoạt động đó có mục dich sinh lợi. Với khái niệm pháp lý này, kinh doanh có nội dung rất rộng.

O mức độ khái quát có thể đưa ra những dấu hiệu đặc trưng : - Hoạt động mang tính nghề nghiệp - Diễn ra trên thị trường - Nhằm mục dich sinh lợi Kinh doanh đã trỏ thành một nghề trong xã hội, do đó nó có những đòi hỏi riêng của nó về chủ thể cũng như diều kiện để hành nghề kinh doanh. Nhưng một trong những dòi hỏi có tính quy luật của nền kinh tế thị trường là phải bảo đảm cho con người tự do hành nghề kinh doanh. Vấn dé này bắt nguồn từ yêu cầu khách quan, có tính quy luật của nền kinh tế thị trường là sự tồn tại của những hình thức sd hữu khác nhau và sự phát triển của quan hệ hang hoá tiền tệ 6 trình độ cao. Vậy quan niệm thế nào là tự do kinh doanh.

Để hiểu vấn dé nay một cách khoa học, thiết nghĩ cũng nên tìm hiểu khái niệm tự do với tính cách là một giá trị vĩnh hằng của con người. Theo từ diển tiếng Việt xuất bản năm 1994 thì : "Tự do là phạm trù triết học chỉ khả năng biểu hiện ý chí, làm theo ý muốn của mình trên cơ sở nhận thức được quy luật phát triển của tự nhién, xã hội. Tu do là tất yếu được nhận thức". Như vậy, tự do biểu hiện mối quan hệ qua lại giữa hoạt động của con người và quy luật khách quan.

Trong lich sử tư tưởng nhân loại đã có những quan niệm khác nhau về tu do. Các nha duy tâm chủ nghĩa cho rang tu do va tất yếu là hai khái niệm loại trừ nhau. Họ coi tự do là tự do ý chí, là khả năng hành động phù hợp với sự thể hiện ý chí. Sự thể hiện này lại không do diều kiện bên ngoài quy định.

Họ cho rằng tư tưởng quyết định, quy định tính tất yếu của hành vi. Theo quan niệm này họ đã vứt bỏ trách nhiệm con người dối với xã hội. Quan niệm trên dã tuyệt đối hoá yếu tố chủ quan của chủ thể. Ngược lại vói quan niệm trên, một số nhà triết học khác lại cho rằng tự do ý chí trong mọi trường hợp đều do hoàn cảnh bên ngoài quyết dinh và tồn tại không phụ thuộc vào ý thức con người.

Diéu này có nghĩa là họ đã tuyệt đối hoá yếu tố khách quan, phủ nhận yếu tố nhận thức của chủ thể. Quan niện khoa học về tự do phải dựa trên sự thừa nhận mối quan hệ biện chứng giữa tự do và tất yếu (các quy luật). Trong mối quan hệ này, cái tất yếu khách quan là cái có trước, còn ý chí, ý thức con người là cái thứ hai, cái phái sinh. Tất yếu tồn tại trong tự nhiên và xã hội dưới hình thức các quy luật khách quan.

Ý chí, ý thức của con người biểu hiện thông qua hành động phải phù hợp với quy luật, trên co sở nhận thức dúng dan quy luật mà hành động. Con người nhận thức được các quy luật càng sâu sắc thì hoạt động càng trỏ nên tự giác và tự đo. Con người không nhận thức được các quy luật thì trỏ thành nô lệ và không có tự do. Tu do của con người còn bị phụ thuộc vào các lực lượng xã hội dang thống trị họ trong những diều kiện lịch sd nhất định.

Nhu vậy khái niệm tự do là tương dối chú không có tự do tuyệt dối. Nếu chỉ xem xét khái niệm tự do với tư cách là một phạm trù triết hoc thì sé chưa dem lại ý nghĩa thực tiễn, bởi chưa có một đối tượng cụ thể, nó mới chỉ là ảo quyền (viễn quyền) chứ chưa phải là một thực quyền. Tự do phải gắn liền với một đối tượng cụ thể thì mới có ý nghĩa thực tiễn ( thực quyền) như một thứ quyền lợi của con người. Chẳng hạn như : tự do ngôn luận, tự do mưu cầu hạnh phúc, tự do lập hội, tự do hành nghề.

Do vậy không thể nói tự do một cách chung chung trừu tượng. Khi ta nói tự do kinh doanh, diều dó có nghĩa là tự do dã gắn với một đối tượng cụ thể trong vô số thứ tự do của con người. Kinh doanh chi là một trong vô số lĩnh vực hoạt động của con người trong xã hội mà thôi. Ti những điều phân tích trên, có thể dưa ra khái niệm tu do kinh doanh : Hiểu theo nghĩa chung nhất thì tự do kinh doanh là khả năng hành động của chủ thể theo ý mình trong mọi hoạt động của quá trình kinh doanh, trên cơ sở phù hợp với pháp luật.

Với quan niệm dé, tự do kinh doanh hàm chứa những thuộc tinh co bản sau : + Là khả năng hành động của chủ thể theo ý mình, cái khả năng hành động theo ý mình thể hiện tính độc lập, tự chủ của chủ thẻ trong hoạt động kinh doanh. Song giới hạn của khả năng hành động dén dâu, mức độ như thé nào, diéu đó phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Trước hết đó là yếu tố khách quan, những yếu tố tồn tại bên ngoài chủ thé không lệ thuộc vào chủ thể như : Điều kiện kinh tế - xã hội ; co chế quản lý kinh tế của nhà nước ; quy định của pháp luật. Nói cách khác đó là môi trường kinh doanh mà trong đó các chủ thể kinh doanh hành động.

Môi trường đó là gì chúng tôi sẽ trình bày ky 6 phần tiếp theo trong luận án.