Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam Chương 4: Đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam 3 z CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DẦU 1. Tổng quan nghiên cứu về chính sách quản lý Nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 1.
Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Một vài năm trở lại đây, khi giá dầu thô thế giới biến động do những bất ổn của tình hình chính trị thế giới kéo theo việc giá bán lẻ xăng dầu trong nƣớc liên tục bị điều chỉnh đã có khá nhiều nghiên cứu bao gồm các bài báo, tạp chí, luận văn, luận án… về vấn đề kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam. Về thị trƣờng xăng dầu, đề tài “Kinh doanh xăng dầu theo cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay” Luận án PTS Kinh tế 5.05, năm 1995 của tác giả Nguyễn Cao Vãng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) đã phân tích thực trạng hoạt động kinh doanh xăng dầu từ năm 1990 trở về trƣớc và từ năm 1991 đến 1995, đƣa ra một số giải pháp tổ chức quản lý, cơ chế khai thác, mô hình kinh doanh xăng dầu theo cơ chế thị trƣờng. Năm 2001, Bộ Thƣơng mại (nay là Bộ Công thƣơng- cơ quan quản lý nhà nƣớc đối với các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu) thực hiện đề tài khoa học cấp bộ “Đổi mới cơ chế quản lý Nhà nước đối với mặt hàng xăng dầu trong tình hình mới”. Là một trong các bài viết hiếm hoi nghiên cứu về mặt hàng xăng dầu trong thời điểm này, bài viết đã đƣa ra đƣợc sự ảnh hƣởng to lớn của việc điều chỉnh giá xăng dầu đối với sự ổn định của nền kinh tế, tác giả đã đề cập đến các nguyên nhân tại sao bình ổn giá xăng dầu là quan trọng.
Tuy nhiên, bài viết mới chỉ tập trung vào việc tại sao phải bình ổn giá xăng và bình ổn nhƣ thế nào trong tình hình mới mà chƣa đƣa ra đƣợc cụ thể các chính sách quản lý hữu hiệu cho ngành xăng dầu Việt Nam. 4 z Năm 2008, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Quang Tuấn với đề tài “Quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam” đƣa ra đƣợc một số quan điểm và giải pháp nhằm nâng cao vai trò quản lý của Nhà nƣớc nhƣng chƣa nghiên cứu đƣợc các điều kiện có thể áp dụng đƣợc các giải pháp đó phù hợp với tình hình kinh tế của Việt Nam. Năm 2011, luận văn thạc sĩ kinh tế của Bùi Hữu Quyền với đề tài “Giải pháp quản lý và bình ổn thị trường xăng dầu tại Việt Nam”. Một vài năm trở lại đây, khi giá dầu thô trên thế giới biến động theo chiều hƣớng tăng do những bất ổn của tình hình chính trị thế giới kéo theo việc giá bán lẻ xăng dầu trong nƣớc liên tục bị điều chỉnh tăng thì trên các tạp chí khoa học trong nƣớc xuất hiện một số các nghiên cứu liên quan đến thị trƣờng xăng dầu và vai trò của quản lý nhà nƣớc với thị trƣờng này nhƣ: Võ Trí Thành, Nguyễn Ánh Dƣơng với bài “Tác động của biến động giá dầu và thị trường xăng dầu Việt Nam” trên tạp chí Quản lý kinh tế, tháng 4/2006.
Tuy nhiên các nghiên cứu trên chỉ tập trung vào việc lý giải tại sao nhà nƣớc phải bình ổn giá xăng dầu và bình ổn bằng cách nào mà chƣa có đề cập một cách tổng thể, toàn diện về vấn đề quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu. Đồng thời, cũng chƣa có nghiên cứu nào đi vào nghiên cứu vấn đề quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu của từng vùng miền, tỉnh thành để phù hợp với từng địa phƣơng cụ thể và nâng cao vai trò quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu tại địa phƣơng đó. Nguyễn Duyên Cƣờng, 2010. “Đổi mới quản lý nhà nước hoạt động kinh doanh xăng dầu của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế”, đã đƣa ra một cái nhìn tổng quan về hoạt động quản lý Nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu.
Tác giả đã đi sâu nghiên cứu và chỉ ra đƣợc quản lý Nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam còn chậm và chƣa theo kịp với yêu cầu phát triển, chƣa vận hành theo đúng cơ chế thị trƣờng. 5 z Cho đến nay, kinh doanh theo cơ chế thị trƣờng nhƣng hoạt động kinh doanh xăng dầu vẫn chủ yếu do nhà nƣớc quản lý, Chính phủ vẫn trực tiếp kiểm soát toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu xăng dầu và kiểm soát một phần hoạt động kinh doanh phân phối xăng dầu. Trên cơ sở đó, điểm mới của luận án là đƣa ra nhóm giải pháp đổi mới quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam giai đoạn 2011-2020 bắt nguồn từ đổi mới tƣ duy, cho tới các hành động cụ thể nhƣ: Hình thành các trung tâm nghiên cứu dự báo về xăng dầu, đổi mới trong chính sách quản lý của Nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu, đối mới về cơ chế, chính sách dự trữ quốc gia, đổi mới về công tác quy hoạch, công tác kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh xăng dầu. Trong nghiên cứu về “Chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu” của tác giả Bùi Thị Hồng Việt các chính sách của Nhà nƣớc về hoạt động kinh doanh xăng dầu đƣợc nghiên cứu một cách đầy đủ.
Thông qua nghiên cứu thực trạng chính sách quản lý Nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu, tác giả đã khẳng định chính sách quản lý nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu đã sử dụng hàng loạt các công cụ can thiệp rất sâu vào thị trƣờng, làm méo mó thị trƣờng. Các chính sách liên quan đến lĩnh vực kinh doanh xăng dầu thƣờng xuyên đƣợc thay đổi và đƣợc điều hành bằng các văn bản dƣới luật, phân tán theo bộ chuyên ngành và giữa các bộ đó chƣa có sự phối hợp chặt chẽ, việc đánh giá hiệu quả của các chính sách này dƣờng nhƣ chƣa đƣợc thực hiện một cách khoa học và đúng nghĩa. Luận án đã đƣa ra các quan điểm và các giải pháp để hoàn thiện chính sách quản lý nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu, trong đó có các giải pháp mang tính đột phá: - Chuẩn hóa các điều kiện kinh doanh xăng dầu. - Xây dựng biểu thuế nhập khẩu theo giá trị tuyệt đối.
- Trao cho doanh nghiệp quyền tự quyết định giá. 6 z - Quy hoạch phát triển hệ thống các công trình xăng dầu và tổ chức lại thị trƣờng xăng dầu. - Bỏ chỉ tiêu hạn ngạch nhập khẩu đối với xăng dầu - Tăng khối lƣợng dự trữ quốc gia về xăng dầu. Có thể thấy rằng công trình nghiên cứu của tác giả rất bài bản và chi tiết.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu chƣa đƣợc đặt trong sự tác động của nền kinh tế thị trƣờng hiện nay, sự thay đổi của nền kinh tế và những đòi hỏi ngày càng cao từ tiêu dùng đã làm thay đổi thị trƣờng xăng dầu rất nhiều và yêu cầu cao hơn đối với các chính sách của Nhà nƣớc đối với hoạt động kinh doanh này. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc Năm 1860, Nhà máy lọc dầu đầu tiên xây dựng ở Pennsylvanie - Mỹ. Năm 1864, xăng lần đầu tiên đƣợc chiết xuất từ dầu hỏa ở nhà máy lọc dầu ở Mỹ. Năm 1883, động cơ sử dụng xăng đƣợc chế tạo.
Năm 1893, động cơ sử dụng xăng sinh học. Năm 2012, Công ty Air Fuel Synthetis-Anh đã chế tạo thành công xăng từ không khí. Với tầm quan trọng của nguồn nhiên liệu này, đã có rất nhiều nghiên cứu cả trong và ngoài nƣớc về thị trƣờng xăng dầu, thuế xăng dầu hay các nhân tố ảnh hƣởng đến thị trƣờng này. Nghiên cứu về chính sách thuế xăng dầu của 120 quốc gia giai đoạn 1990-1991, Gupta and Mahler (1994) đã giải thích tại sao xăng dầu lại bị đánh nhiều loại thuế với thuế suất cao và các quốc gia xác định tỷ lệ thuế nhƣ thế nào.
Song nghiên cứu trên đƣợc tiến hành ở những nƣớc có đặc điểm thị trƣờng xăng dầu khác xa so với Việt Nam nên việc áp dụng các kết quả nghiên cứu chỉ phần nào đúng với nƣớc ta. The politics of public enterprise oil and the French state - Feigenbaum. Nghiên cứu tập trung vào vai trò quản lý của nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu ở những khía cạnh khác nhau. Bài viết đã xem xét cụ thể vai trò, vị trí của các tập đoàn xăng dầu quốc gia trong việc đảm bảo nguồn 7 z cung và định giá hợp lý các sản phẩm xăng dầu trên thị trƣờng đi cùng một số chính sách quản lý nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu, song tài liệu chỉ nghiên cứu từng chính sách riêng lẻ tác động đến kinh doanh xăng dầu nhƣ thế nào mà không chỉ ra sự tác động một cách tổng thể của các chính sách đến hoạt động kinh doanh xăng dầu nhƣ thế nào.
Nghiên cứu về chính sách định giá xăng dầu của Northwest Territories, Rattray (2000) đã đƣa ra lý do tại sao Nhà nƣớc không nên kiểm soát giá xăng dầu trong nƣớc mà nên để thị trƣờng tự điều chỉnh, mặc dù xăng dầu là nguồn nhiên liệu “máu huyết” của các nền kinh tế ở hầu hết các quốc gia. Tuy nhiên, việc để thị trƣờng tự do điều chỉnh chỉ phù hợp với các nƣớc có tốc độ tăng trƣởng kinh tế cao, các nƣớc phát triển có đủ khả năng quản lý nền kinh tế hiệu quả mà đặc biệt là các nƣớc không phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu xăng dầu. Tóm lại, trong thời gian qua đã có một số nghiên cứu về quản lý nhà nƣớc và các chính sách của Nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung. Đã có những kiến nghị về giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu.
Tuy nhiên, nền kinh tế thay đổi liên tục đòi hỏi phải có các nghiên cứu phù hợp với từng thời kỳ. Hơn nữa, hiện tại vẫn chƣa có nghiên cứu nào tại Việt Nam đề cập một cách tổng thể các chính sách quản lý của nhà nƣớc đối với kinh doanh xăng dầu.