mở đầu cho giới thiệu vấn đề Nhà nước thu hồi đất và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hướng tới lồng ghép vấn đề giới, bài viết này trình bầy một câu chuyện thực đang diễn ra trong thời điểm hiện tại trên địa bàn quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội. Câu chuyện thực này có giá trị như một bằng chứng thực tế để nói rằng trong hệ thống pháp luật đất đai của Việt Nam, vấn đề giới mới được lồng ghép trong việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và các tài sản khác gắn liền với đất (sau đây gọi tắt là Giấy chứng nhận), chưa được lồng ghép trong các việc khác có liên quan tới tài sản là quyền sử dụng đất như giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất. Đây chính là vấn đề đang có khoảng trống pháp luật mà các cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước phải lấp đầy. Chị Nguyễn Thị Vân, sinh năm 1961, hiện sinh sống tại số 22 ngõ 253 Thụy Khuê, phường Thụy Khuê, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội.
Trước đây là công nhân, nay đã về nghỉ theo chế độ tinh giản biên chế và hiện đang làm nghề lái xe ôm. Chồng chị đã mất năm 2004 do bạo bệnh sau khi xuất ngũ với nhiều năm phục vụ trong quân đội nhân dân Việt Nam. Chị Vân đứng chủ gia đình với 6 miệng ăn gồm con trai cũng vừa xuất ngũ, con dâu, con gái đang học năm cuối đại học và 2 cháu nội. Đây là hoàn cảnh của một gia đình nghèo, yếu thế, do một phụ nữ làm chủ hộ.
Thửa đất chị Vân đang ở do nhận thừa kế của bố mẹ chồng chị để lại cùng với 2 gia đình của 2 em chồng chị. Bố mẹ chồng chị đã mất và để thừa kế vào năm 2000, không có di chúc. Vào giữa năm 2003, 3 anh em chồng chị Vân đã tự làm biên bản phân chia thửa đất đó ra thành 3 thửa nhỏ trên nguyên tắc công bằng và đã gửi UBND phường Thụy Khuê để xác nhận và xin cấp Giấy chứng nhận. Chồng chị Vân đã nhường phần đất đang có nhà ở cho 2 em và tự xây nhà trên phần đất vườn.
Do không có giấy phép xây dựng nên gia đình chị đã bị xử phạt vi phạm hành chính về xây dựng nhưng vẫn được tiếp tục xây do phù hợp quy hoạch. Tháng 12/2003, UBND quận Tây Hồ đã ban hành Quyết định số 1848/QĐ-UB ngày 31/12/2003 về cấp Giấy chứng nhận, trong đó chỉ cấp cho 2 gia đình 2 em chồng chị mà không cấp cho gia đình chị vì lý do xây dựng nhà không có giấy phép xây dựng. Đây là quyết định trái pháp luật vì quyền sử dụng đất không liên quan gì tới tính pháp lý của tài sản hình thành trên đất. Năm 2016, gia đình chị Vân bị Nhà nước thu hồi một phần đất để thực hiện Dự án cải tạo môi trường vệ sinh khu dân cư xung quanh mương thoát nước Thụy Khuê.
UBND quận Tây Hồ đã ban hành Quyết định thu hồi đất và Quyết định về phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho từng trường hợp cụ thể, trong đó có cả 3 trường hợp gia đình chị Vân và 2 gia đình 2 em chồng chị. Theo phương án này, chị Vân bị khấu trừ phần tiền sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước tính theo giá đất 15. Gia đình một người em chồng chị Vân bị khấu trừ phần tiền sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước tính theo giá đất chỉ 580. Gia đình một người em nữa của chồng chị Vân lại không bị khấu trừ đồng nào (do UBND quận Tây Hồ cho phép hưởng phần đất ở do bố mẹ để lại).
Như vậy, phần đất ở do bố mẹ để lại thừa kế cũng phải 17 được chia đều cho 3 người con, nhưng UBND quận Tây Hồ đã tự cho mình quyền phân chia thừa kế đất ở chỉ cho một người con. Đây là hình thức lạm quyền trái pháp luật. Đối với bồi thường cho nhà ở và các tài sản khác gắn liền với đất, gia đình chị Vân chỉ được giải quyết hỗ trợ 10% giá trị tài sản do xây dựng không có giấy phép, trong khi đó 2 gia đình 2 người em chồng chị Vân được bồi thường 100% giá trị tài sản gắn liền với đất. Quyết định này hoàn toàn trái với các quy định của pháp luật được quy định tại Điều 31 và 32 của Nghị định số 43/2014/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai.
Nghị định này quy định trường hợp cá nhân trong nước xây dựng nhà ở trước ngày 01/7/2006 (ngày Luật Nhà ở 2005 có hiệu lực thi hành) mà không có giấy phép xây dựng nhưng phù hợp quy hoạch thì được công nhận quyền sở hữu nhà ở, tức là được bồi thường 100% giá trị nhà ở xây mới. Tương tự, Nghị định cũng quy định các tài sản, công trình xây dựng khác gắn liền với đất được hình thành trước ngày 01/7/2004 (ngày Luật Đất đai 2003 có hiệu lực thi hành) mà không có giấy phép xây dựng nhưng phù hợp quy hoạch thì cũng được công nhận quyền sở hữu, tức là được bồi thường 100% giá trị xây mới. Việc hỗ trợ nhà ở và các tài sản khác gắn liền với đất được hình thành trái pháp luật chỉ được áp dụng đối với các trường hợp xây dựng trái quy hoạch hoặc vi phạm hành lang an toàn công trình. Chị Vân đã khiếu nại lên Chủ tịch UBND quận Tây Hồ nhưng Quyết định giải quyết khiếu nại ngày 14/3/2017 của Chủ tịch UBND quận Tây Hồ vẫn cho là UBND quận đúng.
Đầu tháng 4/2017, chị Vân đang khiếu nại tiếp lên Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội. Câu chuyện thực này cho thấy đang tồn tại một khoảng trống pháp luật khá rộng về lồng ghép giới vào cơ chế Nhà nước thu hồi đất, thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và ý thức kém của các cấp địa phương trong lồng ghép giới vào thực thi pháp luật. Quá trình ban hành chính sách, pháp luật về cơ chế Nhà nước thu hồi đất và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Cho đến nay, Quốc hội Việt Nam đã thông qua 4 Luật Đất đai vào các năm 1987, 1992, 2003 và 2013. Mỗi Luật Đất đai đều có nội dung chi tiết về cơ chế Nhà nước thu hồi đất để giao cho các dự án đầu tư phát triển và việc giải quyết bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi.
Góc nhìn pháp luật và việc thực thi pháp luật trên thực tế của mỗi luật đất đai cũng có khác nhau, có khi hướng theo cơ chế thị trường, có khi hướng theo quyền quyết định về đất đai của Nhà nước. Quá trình ban hành chính sách Nhà nước thu hồi đất và chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định tại các luật đất đai được giới thiệu và phân tích trong Bảng dưới đây. Từ Bảng này, có thể đưa ra một số nhận xét về pháp luật và thực thi pháp luật như sau: 1. Về chính sách Nhà nước thu hồi đất: a) Tiêu chí thực hiện cơ chế Nhà nước thu hồi đất được đặt ra rất khác nhau trong từng Luật Đất đai qua các thời kỳ.
Hầu hết các tiêu chí này mang tính chữ nghĩa là chủ yếu, khác nhiều so với nội hàm được quy định cụ thể ở Luật hoặc ở Nghị định. Một trong những vấn đề được hiểu khác nhau là việc thu hồi đất vì lợi ích quốc gia. Luật Đất đai 1993 quan niệm mọi dự án đầu tư được cấp có thẩm quyền chấp nhận đều thuộc phạm vi vì lợi ích quốc gia. Luật Đất đai 2013 đưa ra tiêu chí Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an nình; phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng.
Đây cũng là tiêu chí mang tính hình thức vì các loại dự án được áp dụng cơ chế Nhà nước thu hồi đất không khác trước bao nhiêu. Sự thực, chỉ có Luật Đất đai 18 Bảng: Quá trình ban hành chính sách Nhà nước thu hồi đất và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Vấn đề Luật Đất đai 1987 Luật Đất đai 1993 Luật Đất đai 2003 Luật Đất đai 2013 Lồng ghép giới Tiêu chí pháp Nhà nước thu hồi toàn Trong trường hợp thật Nhà nước thu hồi đất trong trường hợp Nhà nước quyết định thu hồi đất Không có quy định về luật thực hiện bộ hoặc một phần đất cần thiết, Nhà nước Nhà nước sử dụng đất vào mục đích trong trường hợp vì mục đích quốc lồng ghép giới trong cơ chế Nhà đã giao sử dụng trong thu hồi đất đang sử quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã quyết định thu hồi quyền nước thu hồi trường hợp cần sử dụng của người sử lợi ích công cộng, phát triển kinh tế hội vì lợi ích quốc gia, công cộng sử dụng đất là tài sản đất để giao cho dụng đất cho nhu cầu dụng đất để sử dụng (Khoản 1 Điều 38). chung của cả vợ và các dự án đầu của Nhà nước hoặc vào mục đích quốc Nhà nước hạn chế thực hiện thu hồi đất Nhà nước thu hồi đất theo quy hoạch chồng, kể cả trường hợp tư của xã hội (Khoản 8 phòng, an ninh, lợi ích vả khuyến khích nhà đầu tư thực hiện và đưa đất đã thu hồi ra đấu giá đất. đã được cấp hoặc chưa Điều 14).
quốc gia, lợi ích công cơ chế thương thảo với nhưng người Chỉ các dự án nhỏ lẻ mà quỹ đất thu được cấp Giấy chứng cộng thì người bị thu đang sử dụng đất thông qua giao dịch hồi theo quy hoạch đã hết thì nhà đầu nhận. hồi đất được đền bù đất đai theo thị trường. tư mới được thương thảo với những thiệt hại (Điều 27). người đang sử dụng đất để nhận chuyển quyền theo quan hệ thị trường.
Triển khai thu Nhà nước thu hồi đất Nhà nước thu hồi đất Nhà nước thu hồi đất đối với các dự án Trên thực tế, việc thu hồi đất theo Không có lồng ghép giới hồi đất trên đối với mọi trường đối với mọi dự án đầu đầu tư vì lợi ích công cộng, quốc quy hoạch để đưa đất ra bán đấu giá trong thực thi pháp luật thực tế hợp mà đã được cơ tư đã được cơ quan phòng, an ninh và một số dự án phát vẫn chưa thực hiện được nhiều. Chủ về thu hồi đất do Nhà quan nhà nước chấp nhà nước có thẩm triển kinh tế có xây dựng hạ tầng yếu vẫn đang thu hồi đất theo các dự nước thực hiện. Nhiều thuận dự án đầu tư. quyền phê duyệt.