MỞ ĐẦU Thông thƣờng khi xem xét, đánh giá các dự án trƣớc tiên ngƣời ta quan tâm tới một số chỉ tiêu định lƣợng. Ví dụ nhƣ, tổng vốn đầu tƣ, thời gian hoàn vốn,. Bên cạnh các chỉ tiêu định lƣợng, chẳng hạn nhƣ các dự án về công nghệ thông tin ngƣời ta còn quan tâm đến các chỉ tiêu định tính nhƣ: độ may rủi, tính khả thi, độ tƣơng thích,… đã có những Hội đồng mong muốn các cố vấn cho đánh giá bằng số về các chỉ tiêu định tính này. Chẳng hạn họ muốn các chuyên gia phát biểu dƣới dạng: ―Độ khả thi của dự án A này là 50%‖ hoặc ―Độ may rủi của dự án B này là 10%‖, đây là một mong muốn khó có thể thực hiện đƣợc một cách nghiêm túc.
Một cách tiếp cận khoa học, khách quan tƣơng đối dễ thực hiện là để các chuyên gia phát biểu bằng từ nhƣ vẫn thƣờng dùng trong ngôn ngữ thông thƣờng. Ví dụ, với chỉ tiêu về ―Độ may rủi‖ có thể chọn tập nhãn sau đây để các chuyên gia lựa chọn phát biểu: S = {hầu nhƣ không, rất thấp, thấp, trung bình, cao, khá cao, rất cao}. Nhiệm vụ chính của luận văn là trình bày một số toán tử tích hợp ngôn ngữ tính toán trực tiếp trên tập nhãn, đó là các toán tử LOWA, I-LOWA, và trình bày một số mô hình phục vụ cho quá trình chọn lựa để đƣa ra các quyết định nhóm không thuần nhất. Với mục tiêu nhƣ vậy luận văn đƣợc chia thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan về việc ra quyết định và logic mờ Chƣơng 2: Toán tử trung bình trọng số có sắp xếp Chƣơng 3: Những quá trình lựa chọn cho quyết định tập thể không thuần nhất diễn đạt bằng ngôn ngữ Chƣơng 4: Bài toán áp dụng Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhƣng luận văn này sẽ không tránh đƣợc những thiếu sót, mong các thầy, cô và các bạn góp ý, bổ sung.
Tôi xin chân thành cảm ơn! z 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VIỆC RA QUYẾT ĐỊNH VÀ LOGIC MỜ 1.1 Tầm quan trọng của việc ra quyết định đối với các nhà quản lý. Có thể nói việc ra quyết định đúng là một thành công lớn trong một chủ trƣơng hoặc định hƣớng của mỗi doanh nghiệp. Hàng ngày, chúng ta đƣa ra nhiều quyết định khác nhau cho từng lĩnh vực nhằm phục vụ tốt nhất chủ trƣơng, định hƣớng cần thiết của doanh nghiệp. Tuy nhiên, những quyết định có tính tổ chức quan trọng thƣờng do các nhà quản lý tạo ra.
Trƣớc hết, chúng ta sẽ nghiên cứu về công việc của nhà quản lý: Quản lý đƣợc hiểu theo nghĩa là một quá trình mà theo đó các mục tiêu của một doanh nghiệp, một tổ chức đạt đƣợc thông qua việc sử dụng các nguồn lực (con ngƣời, tiền, năng lƣợng, nguyên liệu, thời gian). Những nguồn lực này đƣợc coi nhƣ đầu vào và kết quả của mục tiêu đƣợc coi nhƣ đầu ra của quá trình. Nhà quản lý giám sát quá trình này nhằm tối ƣu nó. Ngày nay, công nghệ thông tin bùng nổ, nhà quản lý nhất thiết phải sử dụng các công nghệ hiện đại hỗ trợ cho công viêc, trong đó, máy tính là một công cụ thiết thực.
Để hiểu làm thế nào các máy tính hỗ trợ nhà quản lý, điều cần thiết trƣớc tiên là phải biết nhà quản lý làm gì. Họ làm nhiều thứ phụ thuộc vào vị trí của họ trong doanh nghiệp, loại hình và quy mô của doanh nghiệp, các cơ chế chính sách và văn hóa của doanh nghiệp và những cá tính của bản thân các nhà quản lý. Năm 1973, nhà nghiên cứu Mintzborg đã phân chia vai trò của nhà quản lý thành ba loại: Giữa các cá nhân với nhau (lãnh đạo danh dự, ngƣời lãnh đạo, mối liên hệ); thông tin (ngƣời giám sát, truyền bá, ngƣời phát ngôn) và quyết định (ngƣời chủ hãng, ngƣời giải quyết vấn đề, ngƣời phân phối nguồn lực, ngƣời đàm phán). Năm 2001, Mintzberg và Wostlay cũng phân tích vai trò của những ngƣời ra quyết định trong thời đại thông tin.
Những hệ thống thông tin thời kỳ đầu chủ yếu hỗ trợ vai trò thông tin. Tuy nhiên, trong một vài năm gần đây, hệ thống thông tin đã phát triển, hỗ trợ cho cả 3 vai trò trên. Sau đây, chúng ta chủ yếu xem xét sự hỗ trợ mà IT cung cấp cho vai trò quyết định. Chúng ta chia công việc của nhà quản lý, trong trƣờng hợp nó liên quan đến z 9 vai trò quyết định thành 2 giai đọan; giai đọan I là xác định các vấn đề và/hoặc cơ hội; giai đọan II là quyết định sẽ làm gì với chúng.
Ra quyết định và giải quyết vấn đề. Một quyết định chỉ sự lựa chọn giữa hai hoặc nhiều phƣơng án thay thế nhau. Các quyết định rất đa dạng và đƣợc thực hiện liên tục bởi các cá nhân và tập thể. Các mục đích của việc ra quyết định trong các tổ chức, doanh nghiệp đƣợc chia thành hai nhóm chủ yếu: Giải quyết vấn đề và khai thác cơ hội.
Trong mỗi trƣờng hợp nhà quản lý phải ra quyết định, khả năng đƣa ra các quyết định dứt khoát đƣợc xếp là quan trọng nhất trong một nghiên cứu do Harbridge House ở Boston, Massachusetts thực hiện. Xếp thứ hai về tầm quan trọng là ―Đi thẳng vào điểm mấu chốt của vấn đề chứ không phải là giải quyết những vấn đề ít quan trọng hơn‖. Hầu hết 8 thủ tục quản lý còn lại có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc ra quyết định. Những nhà nghiên cứu cũng khám phá ra rằng chỉ 10% các nhà quản lý nghĩ việc quản lý đƣợc thực hiện ―rất tốt‖ ở bất kỳ thủ tục nào đƣợc đƣa ra, chủ yếu là do môi trƣờng ra quyết định khó khăn.
Dƣờng nhƣ là phƣơng pháp vừa làm vừa sửa, có thể là một phƣơng pháp thích hợp để ra quyết định trong quá khứ, nhƣng ngày nay quá đắt và không hiệu quả trong nhiều trƣờng hợp. Bởi vậy, ngày nay các nhà quản lý phải biết làm thế nào để sử dụng các công cụ và kỹ thuật mới nhằm giúp họ ra quyết định tốt hơn. Nhiều kỹ thuật nhƣ vậy đƣợc sử dụng phƣơng pháp phân tích định lƣợng và chúng đƣợc hỗ trợ bởi các máy tính, hỗ trợ quyết định qua hệ thống máy tính. Vấn đề về những trợ giúp quyết định qua hệ thống máy tính ở đây đƣợc giải quyết 4 vấn đề cơ bản: 1.
Tại sao các nhà quản lý cần trợ giúp của công nghệ thông tin trong việc ra quyết định? 2. Công việc của các nhà quản lý có thể tự động hoàn toàn đƣợc không? 3. Có những trợ giúp IT nào có khả năng hỗ trợ nhà quản lý? 4. Những nhu cầu thông tin của nhà quản lý trong việc ra quyết định đƣợc xác định nhƣ thế nào? Chúng ta sẽ xem xét trả lời 3 câu hỏi đầu tiên: z 10 Rất khó để có thể đƣa ra những quyết định đúng mà không có những thông tin phù hợp và có giá trị.
Trong quá trình ra quyết định cho mỗi giai đoạn và hoạt động, cần thiết phải có thông tin. Ra quyết định trong khi xử lý thông tin bằng thủ công ngày càng khó khăn do những xu hƣớng sau: • Số lƣợng các phƣơng án thay thế nhau cần phải xem xét không ngừng tăng lên, bắt nguồn từ những đổi mới về công nghệ, thông tin liên lạc đƣợc nâng cấp, phát triển của thị trƣờng toàn cầu và việc sử dụng Internet và kinh doanh điện tử. Một vấn đề mấu chốt để ra quyết định đúng là khám phá và so sánh nhiều phƣơng án thay thế thích hợp. Càng có nhiều phƣơng án thay thế thì càng cần đến những tìm kiếm và so sánh có sự hỗ trợ của máy tính.
• Nhiều quyết định phải đƣợc tạo ra dƣới sức ép về thời gian. Thông thƣờng, không thể xử lý bằng thủ công những thông tin cần thiết một cách đủ nhanh để có hiệu quả. Do sự không ổn định và hay dao động gia tăng trong môi trƣờng quyết định nên cần thƣờng xuyên tiến hành phân tích phức tạp nhằm tạo ra những quyết định đúng. Những phân tích nhƣ vậy thƣờng đòi hỏi sử dụng mô hình hoá toán học.
Xử lý các mô hình bằng thủ công có thể mất nhiều thời gian. Nhiều khi cần phải tiếp cận nhanh chóng với những thông tin từ xa, tham khảo ý kiến chuyên gia hoặc có hội thảo ra quyết định nhóm, tất cả đều không có nhiều chi phí. Những ngƣời ra quyết định có thể ở các địa phƣơng khác nhau và thông tin cũng vậy. Tập hợp những ngƣời ra quyết định và thông tin lại với nhau một cách nhanh chóng và không tốn kém tiền của là một nhiệm vụ không mấy dễ dàng.
Những xu hƣớng này tạo ra khó khăn trong việc ra quyết định, nhƣng phân tích bằng điện toán có thể là một sự trợ giúp khổng lồ. Ví dụ một hệ thống trợ giúp quyết đinh (DSS) có thể kiểm tra một số lƣợng lớn các phƣơng án thay thế rất nhanh chóng, cung cấp sự phân tích rủi ro một cách có hệ thống, có thể tích hợp với các hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu và có thể sử dụng để hỗ trợ công việc nhóm và tất cả những điều này có thể thực hiện với chi phí khá thấp. Cách thức thực hiện tất cả những điều này sẽ đƣợc nêu ở phần sau. Sự phức tạp của các quyết định.
Các quyết định đƣợc sắp xếp từ đơn giản đến rất phức tạp, bao gồm một chuỗi các quyết định nhỏ hơn có liên hệ với nhau. z 11 Công việc của nhà quản lý có thể tự động hoàn toàn đƣợc không? quá trình ra quyết định nói chung bao gồm các nhiệm vụ cụ thể (chẳng hạn nhƣ dự báo những kết quả và đánh giá những phƣơng án thay thế). Quá trình này có thể khá dài, điều này gây phiền toái cho nhà quản lý bận rộn. Việc tự động hoá một số nhiệm vụ nhất định có thể tiết kiệm thời gian, tăng tính liên tục và cho phép đƣa ra những quyết định đúng hơn.
Bởi vậy, càng nhiều việc trong quá trình có thể tự động thì càng tốt. Một câu hỏi logic tiếp theo là: Có khả năng tự động hoàn toàn công việc của nhà quản lý hay không? Nhìn chung, ngƣời ta nhận thấy rằng công việc của nhà quản lý cấp trung gian là những công việc phần lớn có thể tự động hóa. Các nhà quản lý ở cấp trung gian có thể đƣa ra những quyết định có tính thƣờng xuyên, lặp đi lặp lại và những công việc này có thể tự động hóa hoàn toàn. Các nhà quản lý ở mức độ thấp hơn không dành nhiều thời gian ra quyết định.