Bé khoa häc vµ c«ng nghÖ ViÖn n¨ng l−îng nguyªn tö viÖt nam ---------------------- b¸o c¸o ®Ò tµi khoa häc c«ng nghÖ cÊp bé n¨m 2005-2006 Nghiªn cøu x©y dùng qui tr×nh x¸c ®Þnh vÕt c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm trong mét sè ®èi t−îng b»ng ICP-MS M∙ sè: BO/05/03-05 C¬ quan chñ tr×: ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. NguyÔn Xu©n ChiÕn Hµ néi, th¸ng 06/2007 Danh s¸ch c¸n bé thùc hiÖn ®Ò tµi TT Hä vµ tªn §¬n vÞ 1 TS. NguyÔn Xu©n ChiÕn Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 2 CN. Ph¹m Ngäc Kh¶i Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 3 KSC.
TrÇn §øc HiÓn Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 4 KSC. ThÞnh V¨n Trung Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 5 CN. NguyÔn ThÞ Cóc Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 6 CN. §µo Nguyªn Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 7 KSC.
§inh C«ng Bét Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 8 Th. Lª Hång Minh Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 9 CN. NguyÔn ViÕt Thøc Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 10 KTV. Bïi ThÞ Ng©n Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 11 KTV.
§ç V¨n ThuÊn Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm 12 CN. §Æng ThÕ Mü Trung t©m Ph©n tÝch-ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm Nh÷ng tõ ViÕt t¾t TT ViÕt t¾t TiÕng ViÖt TiÕng Anh 1 ICP-MS Khèi phæ plasma c¶m øng Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry 1 ICP-SMS Khèi phæ plasma c¶m øng cung tõ Inductively Coupled Plasma héi tô ®óp Double Focusing Sectorfield Mass Spectrometry RFP C«ng suÊt ph¸t tÇn sè radio Radio Frequency Power SDe §é s©u mÉu Sample Depth CGFR L−u l−îng khÝ mang Carrier Gas Flow Rate DRC Buång ph¶n øng ®éng häc Dynamic Reaction Cell IONLEN ThÊu kÝnh ion Ion Lenses 2 ICP-AES Quang phæ ph¸t x¹ plasma c¶m Inductively Coupled Plasma (ICP-OES) øng Emission Spectrometry 3 INAA Ph©n tÝch kÝch ho¹t n¬tron dông cô Instrument Neutron Activation Analysis 4 XRF Huúnh quang tia X X-Ray fluoression 5 (WDXRF) Huúnh quang tia X ph©n gi¶i theo Wavelength-Dispersive X-Ray b−íc sãng Fluorescence Spectrometry 6 TR-XRF Huúnh quang tia X ph¶n x¹ toµn Total Reflection X-Ray phÇn Fluorescence Me C¸c kim lo¹i Metals AMe Ca, Mg, K, Na, Al, Fe Ca, Mg, K, Na, Al, Fe 3 Abstract A method for the determination of rare earth elements (REEs) (La, Ce, Pr, Nd, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu) in several kinds of samples by inductively coupled plasma mass spectrometry (ICP-MS) has been studied at Center for Analytical Chemistry - ITRRE. The effect of ICP-MS operating parameters on the REO(H)+/RE+ production ratio was studied in detail, and the optimal ICP operating conditions were established to minimize spectral interferences of the polyatomic ions REO(H). The separation REEs from matrix by AG 50W-x8 cation-exchange chromatography was investigated.
Analytical results of REES in spiked samples and IAEA certified referenced materials were in good agreement with the recommended reference values. The method was applied to the determination of REEs in environmental and geological samples located in Vietnam. Tãm t¾t Ph©n tÝch c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm (REEs) trong c¸c mÉu ®Þa chÊt, sinh häc b»ng ph−¬ng ph¸p khèi phæ plasma c¶m øng ICP-MS ®· ®−îc nghiªn cøu t¹i ViÖn C«ng nghÖ x¹ hiÕm. ¶nh h−ëng cña c¸c ®iÒu kiÖn ®Õn tû lÖ c¸c m¶nh ®a nguyªn tö + + REO (REOH)/RE ®· ®−îc nghiªn cøu ®Çy ®ñ vµ kü l−ìng nh»m lµm gi¶m tèi ®a ¶nh h−ëng cña c¸c ion ®a nguyªn tö (REO(H)+ ®· ®−îc thiÕt lËp.
Qu¸ tr×nh t¸ch c¸c REEs ra khái nÒn c¸c nguyªn tè nÒn mÉu b»ng ph−¬ng ph¸p s¾c ký trao ®æi ion sö dông nhùa cationit BIO-RAD 50W-x8 vµ DOWEX 50W-x12 ®· ®−îc nghiªn cøu. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch c¸c mÉu thªm vµ mÉu chuÈn IAEA b»ng qui tr×nh ph©n tÝch ®· ®−îc x©y dùng cã ®é chÝnh x¸c cao. Qui tr×nh ph©n tÝch ®−îc x©y dùng ®· ®−îc ¸p dông trong ph©n tÝch c¸c sinh häc (chÌ, ®Ëu t−¬ng, mång t¬i.) vµ c¸c mÉu ®Þa chÊt cña ViÖt Nam. 4 Môc lôc Nh÷ng tõ ViÕt t¾t.
9 ch−¬ng 1 tæng quan.1 C¸c ph−¬ng ph¸p t¸ch vµ x¸c ®Þnh c¸c REES .1 C¸c ph−¬ng ph¸p t¸ch c¸c REEs .1 Ph−¬ng ph¸p kÕt tña.2 Ph−¬ng ph¸p trao ®æi ion.2 Ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh c¸c REEs .1 X¸c ®Þnh REEs b»ng ICP-MS.2 X¸c ®Þnh REEs b»ng ICP-AES .3 X¸c ®Þnh c¸c REEs b»ng ph−¬ng ph¸p kÝch ho¹t n¬tron.4 X¸c ®Þnh c¸c REEs b»ng ph−¬ng ph¸p huúnh quang tia X (XRF) .2 ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh ®a nguyªn tö. 22 ch−¬ng 2 Néi dung Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu, thiÕt bÞ dông cô vµ ho¸ chÊt .1 Néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng vµ tèi −u hãa c¸c th«ng sè vµ ®iÒu kiÖn ph©n tÝch REEs b»ng ICP-MS.1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c th«ng sè ®iÒu kiÖn lµm viÖc cña plasma (Plasma Condition) .2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c th«ng sè lµm viÖc cña c¸c thÊu kÝnh ion (ion lenses).2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh oxyt vµ hydroxyt ®Õn sù x¸c ®Þnh c¸c REEs b»ng ICP-MS, ph−¬ng ph¸p lo¹i trõ.1 Nghiªn cøu lùa chän ®iÒu kiÖn tèi −u nh»m h¹n ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh oxyt vµ hydroxyt (m¶nh ®a nguyªn tö).2 HiÖu chØnh ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh ®a nguyªn tö b»ng ph−¬ng tr×nh to¸n häc.3 Nghiªn cøu qu¸ tr×nh t¸ch REES b»ng ph−¬ng ph¸p s¾c ký trao ®æi ion .1 Nghiªn cøu lùa chän nhùa.2 Nghiªn cøu ®iÒu kiÖn t¸ch tæng l−îng vÕt REEs b»ng ph−¬ng ph¸p trao ®æi ion .4 Ph©n tÝch mÉu spike, mÉu chuÈn sinh häc vµ ®Þa chÊt .5 Ph©n tÝch c¸c mÉu sinh häc vµ ®Þa chÊt thùc tÕ .2 ThiÕt bÞ, dông cô ho¸ chÊt.1 ThiÕt bÞ dông cô.2 Ho¸ chÊt vµ dung dÞch chuÈn .28 ch−¬ng 3 KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o luËn .1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng vµ tèi −u hãa c¸c th«ng sè vµ ®iÒu kiÖn ph©n tÝch REEs b»ng ICP-MS.1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c th«ng sè ®iÒu kiÖn lµm viÖc cña plasma (plasma conditions).1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña CGFR.2 ¶nh h−ëng cña c«ng suÊt RFP.3 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña SDe.2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c th«ng sè lµm viÖc cña hÖ thÊu kÝnh ion (ion lenses- ionlen).2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh oxyt vµ hydroxyt ®Õn sù x¸c ®Þnh c¸c REEs b»ng ICP-MS, ph−¬ng ph¸p lo¹i trõ.1 Nghiªn cøu lùa chän ®iÒu kiÖn tèi −u nh»m gi¶m tû lÖ c¸c m¶nh ®a nguyªn tö .1 ¶nh h−ëng cña c«ng suÊt RFP ®Õn tû lÖ m¶nh oxyt vµ hydroxyt cña c¸c REEs .2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña CGFR ®Õn tû lÖ c¸c m¶nh ®a nguyªn tö .3 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña SDe ®Õn tû lÖ c¸c m¶nh ®a nguyªn tö .2 Lo¹i trõ ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh ®a nguyªn tö b»ng ph−¬ng tr×nh to¸n häc .3 Nghiªn cøu qu¸ tr×nh t¸ch REEs b»ng ph−¬ng ph¸p s¾c ký trao ®æi ion .1 Nghiªn cøu lùa chän nhùa .2 Nghiªn cøu ®iÒu kiÖn t¸ch tæng l−îng vÕt REEs b»ng ph−¬ng ph¸p s¾c ký trao ®æi ion .1 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña H2C2O4 ®Õn sù t¸ch tæng c¸c nguyªn tè REEs.2 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña nång ®é dung dÞch röa gi¶i REEs .3 Nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña l−îng c¸c nguyªn tè ®i kÌm .4 Nghiªn cøu chän ®iÒu kiÖn vµ m«i tr−êng hÊp thô, röa gi¶i khi cã mÆt l−îng lín nguyªn tè nÒn.4 Ph©n tÝch mÉu thªm (spiked), mÉu chuÈn, mÉu thùc tÕ .1 Ph©n tÝch gi¶ mÉu spiked vµ mÉu chuÈn.1 KÕt qu¶ ph©n tÝch mÉu spike.2 KÕt qu¶ ph©n tÝch mÉu chuÈn .2 KÕt qu¶ ph©n tÝch c¸c mÉu sinh häc, m«i tr−êng vµ ®Þa chÊt .1 KÕt qu¶ ph©n tÝch mÉu m«i tr−êng vµ sinh häc .2 Ph©n tÝch c¸c mÉu ®Þa chÊt .3 NhËn xÐt vµ ®¸nh gi¸ hµm l−îng REEs trong c¸c mÉu kh¸c nhau.1 Hµm l−îng REEs trong c¸c mÉu ®Êt .2 Hàm l−îng REEs trong c¸c bé phËn cña c©y chÌ.3 Hàm l−îng REEs trong c¸c bé phËn cña c©y chÌ cã bãn ®Êt hiÕm .4 Hàm l−îng REEs trong c¸c bé phËn cña c©y mång t¬i.5 So s¸nh hàm l−îng REEs trong c¸c bé phËn cña c©y ®Ëu t−¬ng .6 So s¸nh hµm l−îng REEs trong chÌ, mång t¬i vµ ®Ëu t−¬ng.7 So s¸nh kÐt qu¶ ph©n tÝch REEs trong c¸c mÉu ®Þa chÊt b»ng ph−¬ng ph¸p trùc tiÕp vµ qua t¸ch b»ng trao ®æi ion. 77 ch−¬ng 4 Qui tr×nh ph©n tÝch. 79 ch−¬ng 5 KÕt luËn.
85 Tµi liÖu tham kh¶o. Tû lÖ c¸c m¶nh oxyt, hydroxyt. Ma trËn tÝnh to¸n ¶nh h−ëng cña c¸c m¶nh ®a nguyªn tö. KÕt qu¶ ph©n tÝch REEs trong mét sè mÉu ®Êt, chÌ, ®Ëu t−¬ng, mång t¬i vµ nghiªn cøu ®Þa chÊt.
hµm l−îng REEs trong c¸c mÉu m«i tr−êng, rau vµ l−¬ng thùc. Mét sè h×nh ¶nh liªn quan ®Õn ®Ò tµi. 114 8 më ®Çu ViÖc nghiªn cøu x¸c ®Þnh vi l−îng c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm (REEs) trong c¸c mÉu ®¸ ®Þa chÊt cã ý nghÜa rÊt quan träng trong nghiªn cøu ®Þa chÊt trong ®ã cã c¸c nghiªn cøu th¹ch luËn hiÖn ®¹i vÒ nguån gèc ®¸ m¸c ma, trÇm tÝch. Sù biÕn ®æi rÊt nhá thµnh phÇn c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm cho rÊt nhiÒu th«ng vÒ ®Þa ho¸.
NhiÒu kÕt qu¶ nghiªn cøu cña c¸c nhµ ®Þa ho¸ gÇn ®©y dùa trªn c¸c gi¸ trÞ chÝnh x¸c vÒ hµm l−îng c¸c REEs trong v« sè kiÓu ®¸ kh¸c nhau. MÆt kh¸c, ngµy nay c¸c REEs cßn ®−îc dïng lµm ph©n bãn trong n«ng nghiÖp rÊt phæ biÕn trªn thÕ giíi vµ b¾t ®Çu nghiªn cøu sö dông ë ViÖt Nam. Tõ n¨m 1972 Trung Quèc b¾t ®Çu sö dông ph©n bãn REEs trong n«ng nghiÖp. Sö dông ph©n bãn chøa c¸c REEs cã thÓ lµm t¨ng n¨ng suÊt c©y trång tõ 8 ®Õn 10 %.
ViÖc sö dông ph©n bãn ®Êt hiÕm mang l¹i lîi Ých rÊt lín trong viÖc t¨ng n¨ng suÊt c©y trång trong n«ng nghiÖp nh÷ng ®· ®Æt ra cho c¸c nhµ khoa häc viÖc nghiªn cøu c¬ chÕ lµm t¨ng n¨ng suÊt c©y trång cña c¸c REEs trªn c¬ së ph©n tÝch ®¸nh gi¸ hµm l−îng c¸c REEs trong c¸c tÕ bµo cña c¸c lo¹i c©y trång; nghiªn cøu kiÓm tra ®¸nh gi¸ sù tån d− cña chóng trong c¸c bé phËn kh¸c nhau cña c¸c lo¹i c©y; ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng vµ t¸c ®éng cña chóng ®èi víi m«i tr−êng ®Êt, n−íc… vµ t¸c ®éng ®èi víi con ng−êi phôc vô môc ®Ých nghiªn cøu, b¶o vÖ m«i sinh vµ b¶o vÖ søc khoÎ céng ®ång. V× vËy viÖc nghiªn cøu ph©n tÝch ®¸nh gi¸ hµm l−îng vÕt c¸c REEs trong c¸c mÉu ®Þa chÊt, mÉu sinh häc nh»m phôc nghiªn cøu ®Þa chÊt, n«ng nghiÖp vµ b¶o vÖ m«i tr−êng cã ý nghÜa rÊt lín. 9 ch−¬ng 1 tæng quan C¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm (hay c¸c kim lo¹i ®Êt hiÕm) bao gåm c¸c nguyªn tè cã nguyªn tö sè tõ 57 ®Õn 71, lÇn l−ît theo thø tù cã tªn lµ lantan, ceri, praseodym, neodym, prometi, samari, europi, gadolini, terbi, dysprosi, holmi, erbi, thuli, ytterbi, and luteti. Yttri (Nguyªn tö sè: 39) vµ ®«i khi ng−êi ta tÝnh c¶ scandi (nguyªn tö sè: 21) vµo nhãm nguyªn tè ®Êt hiÕm.
Hµm l−îng trung b×nh cña tæng c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm trong vá tr¸i ®Êt lµ 10-2%. Hµm l−îng cña tõng nguyªn tè riªng biÖt kh«ng ®ång nhÊt. C¸c nguyªn tè cã sè thø tù ch½n trong b¶ng tuÇn hoµn chiÕm −u thÕ h¬n.