Luận văn thạc sĩ về quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương Tây

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương tây, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Đặng Thị Thúy Điệu
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Quy Luật Cơ Bản Của Tư Duy Trong Lôgíc Học Phương Tây
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG TƢ TƢỞNG ARISTOTLE VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƢ DUY
• 1.1. Khái niệm chung về quy luật cơ bản của tƣ duy
• 1.2. Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành quan niệm Aristotle về quy luật cơ bản của tư duy
• 1.3. Vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học Aristotle
• 2. CHƯƠNG 2: TƢ TƢỞNG VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƢ DUY TRONG LÔGÍC HỌC PHƢƠNG TÂY SAU ARISTOTLE
• 2.1. Vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong triết học Leibniz
• 2.2. Những đánh giá của Kant và Hêghen về quy luật cơ bản của tư duy
• 2.3. Sự phê phán và đổi mới cách hiểu về quy luật cơ bản của tư duy ở một số nhà lôgíc học hiện đại
• 2.4. Ý nghĩa của các quy luật cơ bản của tư duy đối với nhận thức
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Khái niệm chung về quy luật cơ bản của tư duy

Con người luôn có khát vọng khám phá thế giới xung quanh. Để đạt được những thành tựu lớn lao, nhận thức không thể dừng lại ở trình độ cảm tính mà phải vươn tới lý tính, hiểu biết quy luật. Quy luật cơ bản của tư duy là những mối liên hệ bản chất, tất yếu và phổ biến giữa các sự vật, hiện tượng. Các nhà triết học như Mác, Ăngghen và Lênin đã đưa ra những đặc trưng cơ bản của quy luật, bao gồm tính khách quan, tính tất yếu, tính bản chất và tính phổ biến. Tuy nhiên, định nghĩa về quy luật vẫn chưa được thống nhất trong các giáo trình hiện nay. Một số định nghĩa cho rằng quy luật là mối liên hệ giữa các mặt, yếu tố bên trong sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau. Như vậy, quy luật không phải là sự vật mà là mối liên hệ giữa chúng. Việc nhận thức quy luật giúp con người hiểu rõ hơn về bản chất của sự vật, từ đó có thể cải tạo thực tiễn một cách hiệu quả.

1.1. Vai trò của quy luật trong nhận thức

Quy luật có vai trò quan trọng trong hoạt động nhận thức của con người. Nó không chỉ giúp con người hiểu rõ hơn về thế giới mà còn là công cụ đắc lực cho việc cải tạo thực tiễn. Nhận thức quy luật giúp con người phát hiện ra mâu thuẫn trong lập luận, từ đó chính xác hóa các sự kiện, hiện tượng. Điều này cho phép con người có thể chỉ đạo hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả. Việc tiếp thu đúng các quy luật cơ bản của tư duy lôgíc là điều kiện cần thiết để đạt tới chân lý khách quan. Các quy luật này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày, giúp con người tư duy một cách có hệ thống và chính xác.

II. Tư tưởng Aristotle về quy luật cơ bản của tư duy

Aristotle là một trong những nhà triết học đầu tiên nghiên cứu về quy luật cơ bản của tư duy. Ông đã đưa ra những nguyên tắc lôgíc cơ bản, trong đó có nguyên tắc đồng nhất, nguyên tắc mâu thuẫn và nguyên tắc loại trừ cái thứ ba. Những nguyên tắc này không chỉ là nền tảng cho lôgíc học mà còn có ảnh hưởng sâu sắc đến triết học và khoa học sau này. Aristotle cho rằng tư duy phải tuân theo những quy luật này để đảm bảo tính chính xác và nhất quán. Ông nhấn mạnh rằng việc vi phạm các quy luật này sẽ dẫn đến những sai lầm trong tư duy và nhận thức. Tư tưởng của Aristotle đã đặt nền móng cho sự phát triển của lôgíc học phương Tây, và các quy luật mà ông đề xuất vẫn còn được nghiên cứu và áp dụng cho đến ngày nay.

2.1. Nguyên tắc đồng nhất

Nguyên tắc đồng nhất là một trong những quy luật cơ bản của tư duy mà Aristotle đã đề xuất. Nguyên tắc này khẳng định rằng một sự vật không thể vừa là vừa không là một điều gì đó cùng một lúc. Điều này có nghĩa là nếu một sự vật được xác định là A, thì nó không thể đồng thời là không A. Nguyên tắc này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các lập luận lôgíc, giúp con người tránh được những mâu thuẫn trong tư duy. Việc áp dụng nguyên tắc đồng nhất trong tư duy giúp con người có cái nhìn rõ ràng và chính xác hơn về sự vật, hiện tượng, từ đó đưa ra những quyết định đúng đắn trong cuộc sống.

III. Quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương Tây sau Aristotle

Sau Aristotle, nhiều nhà triết học và lôgíc học đã tiếp tục phát triển và mở rộng các quy luật cơ bản của tư duy. Leibniz, Kant và Hegel là những nhân vật tiêu biểu trong việc nghiên cứu và phê phán các quy luật này. Leibniz đã đưa ra những quan điểm mới về lôgíc và tư duy, nhấn mạnh tầm quan trọng của lý luận trong việc phát triển tri thức. Kant đã phê phán các quy luật của tư duy hình thức, cho rằng chúng không đủ để giải thích các hiện tượng phức tạp trong thế giới. Hegel, với triết lý biện chứng của mình, đã đưa ra những quan điểm mới về mâu thuẫn và phát triển, cho rằng mâu thuẫn là động lực của sự phát triển. Những quan điểm này đã làm phong phú thêm nội dung và ý nghĩa của các quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương Tây.

3.1. Đánh giá của Kant và Hegel về quy luật cơ bản của tư duy

Kant đã chỉ ra rằng các quy luật cơ bản của tư duy hình thức không thể giải thích đầy đủ các hiện tượng trong thế giới. Ông cho rằng tư duy cần phải kết hợp giữa lý luận và kinh nghiệm để đạt được sự hiểu biết đúng đắn. Hegel, ngược lại, nhấn mạnh rằng mâu thuẫn là một phần không thể thiếu trong quá trình phát triển của tư duy và nhận thức. Ông cho rằng sự phát triển của tư duy diễn ra thông qua các giai đoạn mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn. Những quan điểm này đã mở ra một hướng đi mới trong nghiên cứu lôgíc học, khẳng định rằng tư duy không chỉ đơn thuần là việc áp dụng các quy luật mà còn là quá trình phát triển liên tục và phức tạp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, năng lực tư duy được xem là giá trị cốt lõi đảm bảo sự phát triển bền vững và mạnh mẽ của con người và xã hội. Lôgíc học hình thức, với vai trò nghiên cứu các quy luật cơ bản của tư duy, đóng góp quan trọng trong việc nâng cao chất lượng tư duy và nhận thức khoa học. Tuy nhiên, tại Việt Nam, môn lôgíc học hình thức vẫn còn là một lĩnh vực "trẻ", chưa được phổ cập rộng rãi trong giáo dục đại học và phổ thông, trong khi ở nhiều quốc gia phát triển, môn học này đã được đưa vào chương trình từ bậc trung học. Luận văn tập trung nghiên cứu các quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương Tây, đặc biệt là sự hình thành và phát triển tư tưởng của Aristotle cùng các nhà triết học, lôgíc học tiêu biểu sau ông như Leibniz, Kant, Hêghen và các nhà lôgíc học đầu thế kỷ XX. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các quy luật cơ bản của tư duy hình thức, với mục tiêu làm rõ nội dung, sự tác động và ý nghĩa của các quy luật này trong nhận thức khoa học. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc cung cấp tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành lôgíc học, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của lôgíc học hình thức trong phát triển tư duy và khoa học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, đặc biệt phần về tư duy và quan hệ của nó với tồn tại. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là:

• Lôgíc học hình thức: nghiên cứu các quy luật, cấu trúc và chức năng của tư duy trong trạng thái tĩnh, bao gồm các quy luật đồng nhất, mâu thuẫn, loại trừ cái thứ ba và lý do đầy đủ.
• Lôgíc học biện chứng: phản ánh tư duy trong trạng thái vận động, biến đổi, bổ sung cho lôgíc học hình thức nhằm đảm bảo nhận thức toàn diện.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: quy luật đồng nhất (tư duy phải đồng nhất với đối tượng phản ánh), quy luật mâu thuẫn (không thể đồng thời khẳng định và phủ định cùng một phẩm chất trong cùng một thời gian và mối quan hệ), quy luật loại trừ cái thứ ba (giá trị chân lý của hai tư tưởng mâu thuẫn phải xác định, không tồn tại khả năng thứ ba), và quy luật lý do đầy đủ (một tư tưởng chỉ được coi là chân thực khi có đầy đủ cơ sở chứng minh).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, lôgíc và lịch sử, so sánh, diễn dịch và quy nạp để khảo sát các quan điểm của các nhà triết học và lôgíc học phương Tây về quy luật cơ bản của tư duy. Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm kinh điển của Aristotle, Leibniz, Kant, Hêghen cùng các bài viết, hội thảo khoa học trong lĩnh vực lôgíc học. Cỡ mẫu nghiên cứu là tập hợp các quan điểm tiêu biểu được chọn lọc kỹ lưỡng nhằm đảm bảo tính đại diện và sâu sắc. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc có chủ đích (purposive sampling) nhằm tập trung vào các tác giả có ảnh hưởng lớn trong lịch sử phát triển lôgíc học. Thời gian nghiên cứu kéo dài khoảng 1 năm, từ việc thu thập tài liệu, phân tích đến tổng hợp và viết luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự hình thành và phát triển tư tưởng về quy luật cơ bản của tư duy ở Aristotle: Aristotle được xem là "ông tổ của lôgíc học hình thức" với việc hệ thống hóa các quy luật đồng nhất, mâu thuẫn, loại trừ cái thứ ba và lý do đầy đủ. Ông nhấn mạnh tính tiên đề, tính khách quan và tính tất yếu của các quy luật này. Ví dụ, ông khẳng định: "Không thể tư duy về một cái gì đó nếu không tư duy thường xuyên về chính cái đó" – thể hiện quy luật đồng nhất. Các quy luật mâu thuẫn và loại trừ cái thứ ba được trình bày rõ ràng trong tác phẩm "Siêu hình học".

2. Phát triển quan niệm về quy luật cơ bản của tư duy sau Aristotle: Các nhà triết học như Al-Farabi, trường phái Khắc kỷ, Thomas Hobbes tiếp tục củng cố và mở rộng các quy luật này. Hobbes đặc biệt nhấn mạnh vai trò của danh từ và ngôn ngữ trong việc đảm bảo tính nhất quán của tư duy, đồng thời phê phán các công thức bản thể luận cũ về quy luật mâu thuẫn.

3. Quan điểm của Leibniz về quy luật mâu thuẫn và loại trừ cái thứ ba: Leibniz đưa ra công thức "A không là không A" cho quy luật mâu thuẫn, phân biệt rõ sự không tương thích giữa hai phán đoán mâu thuẫn. Tuy nhiên, ông ít đề cập đến quy luật loại trừ cái thứ ba, cho thấy sự khác biệt trong cách tiếp cận so với Aristotle.

4. Ý nghĩa của các quy luật cơ bản trong nhận thức khoa học: Các quy luật này đảm bảo tư duy có tính nhất quán, phi mâu thuẫn, xác định và có cơ sở chứng minh, từ đó giúp phát hiện mâu thuẫn trong lập luận, chính xác hóa sự kiện và hiện tượng, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nhận thức và thực tiễn. Ví dụ, việc tuân thủ quy luật mâu thuẫn giúp tránh các sai lầm logic trong nghiên cứu khoa học và đời sống.

Thảo luận kết quả

Các quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học hình thức không chỉ là những nguyên tắc trừu tượng mà còn có tính ứng dụng cao trong thực tiễn nhận thức và nghiên cứu khoa học. Việc Aristotle hệ thống hóa các quy luật này là bước ngoặt quan trọng, tạo nền tảng cho sự phát triển của lôgíc học hiện đại. So với các nhà triết học trước Aristotle, ông đã chuyển đổi quan niệm từ bản thể luận sang lôgíc học, làm rõ tính khách quan và tính tiên đề của các quy luật. Các nhà triết học sau ông tiếp tục phát triển và hoàn thiện, đồng thời có những phê phán nhằm làm rõ hơn bản chất và phạm vi áp dụng của từng quy luật.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện sự phát triển tư tưởng về từng quy luật qua các thời kỳ, hoặc bảng so sánh quan điểm của các nhà triết học tiêu biểu về nội dung và ý nghĩa của các quy luật. Điều này giúp minh họa rõ nét sự tiến hóa của tư tưởng lôgíc học phương Tây và sự đa dạng trong cách hiểu các quy luật cơ bản của tư duy.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phổ cập môn lôgíc học hình thức trong giáo dục phổ thông và đại học: Đưa môn học này vào chương trình giảng dạy từ bậc trung học nhằm nâng cao năng lực tư duy logic cho học sinh, sinh viên. Mục tiêu đạt được trong vòng 3-5 năm, do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp với các trường đại học.

2. Xây dựng tài liệu giảng dạy chuẩn xác, thống nhất về các quy luật cơ bản của tư duy: Soạn thảo giáo trình và tài liệu tham khảo dựa trên nghiên cứu khoa học sâu sắc, tránh trình bày sai lệch hoặc không chính xác. Thời gian thực hiện 1-2 năm, do các viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành lôgíc học đảm nhiệm.

3. Tổ chức các hội thảo, tập huấn nâng cao nhận thức và kỹ năng giảng dạy lôgíc học hình thức cho giảng viên: Giúp giảng viên cập nhật kiến thức mới, phương pháp giảng dạy hiệu quả, từ đó truyền đạt tốt hơn cho người học. Thời gian triển khai liên tục hàng năm, do Viện Triết học và các trường đại học phối hợp thực hiện.

4. Khuyến khích nghiên cứu chuyên sâu về các quy luật cơ bản của tư duy và ứng dụng trong các lĩnh vực khoa học khác nhau: Tạo điều kiện tài chính và môi trường nghiên cứu cho các nhà khoa học phát triển lý thuyết và ứng dụng thực tiễn. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý khoa học và các trường đại học, với kế hoạch dài hạn 5-10 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Triết học và Lôgíc học: Luận văn cung cấp kiến thức nền tảng và chuyên sâu về các quy luật cơ bản của tư duy, hỗ trợ học tập và nghiên cứu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Triết học, Lôgíc học và Khoa học xã hội: Tài liệu giúp cập nhật các quan điểm lịch sử và hiện đại về lôgíc học hình thức, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu.

3. Nhà quản lý giáo dục và hoạch định chính sách đào tạo: Tham khảo để xây dựng chương trình giảng dạy phù hợp, nâng cao chất lượng đào tạo tư duy logic trong hệ thống giáo dục.

4. Người làm công tác phát triển kỹ năng tư duy và đào tạo kỹ năng mềm: Áp dụng các quy luật tư duy cơ bản để thiết kế các chương trình đào tạo tư duy phản biện, giải quyết vấn đề hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy luật đồng nhất là gì và tại sao nó quan trọng?
   Quy luật đồng nhất yêu cầu tư duy phải đồng nhất với đối tượng phản ánh, tức là mỗi ý nghĩ phải giữ nguyên nội hàm xác định trong quá trình lập luận. Điều này giúp tránh sự mơ hồ, hai nghĩa và đảm bảo tính chính xác trong tư duy. Ví dụ, khái niệm "tam giác cân" luôn phải được hiểu nhất quán trong mọi trường hợp.

2. Quy luật mâu thuẫn có ý nghĩa như thế nào trong tư duy?
   Quy luật mâu thuẫn cấm việc đồng thời khẳng định và phủ định cùng một phẩm chất của đối tượng trong cùng một thời gian và mối quan hệ. Nó giúp tránh các sai lầm logic và đảm bảo tính nhất quán trong lập luận. Ví dụ, không thể vừa nói "Cây này là xanh" vừa nói "Cây này không xanh" trong cùng một ngữ cảnh.

3. Quy luật loại trừ cái thứ ba khác gì so với quy luật mâu thuẫn?
   Quy luật loại trừ cái thứ ba khẳng định rằng giữa hai tư tưởng mâu thuẫn chỉ có hai khả năng: một chân thực, một giả dối, không tồn tại khả năng thứ ba. Trong khi đó, quy luật mâu thuẫn chỉ cấm đồng thời khẳng định và phủ định. Quy luật loại trừ cái thứ ba giúp xác định chắc chắn giá trị chân lý của các tư tưởng mâu thuẫn.

4. Tại sao quy luật lý do đầy đủ lại quan trọng trong nhận thức khoa học?
   Quy luật lý do đầy đủ yêu cầu mỗi tư tưởng chân thực phải có đầy đủ cơ sở chứng minh tính đúng đắn của nó. Điều này đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của tri thức khoa học, giúp tránh các kết luận phi lý hoặc thiếu căn cứ.

5. Lôgíc học hình thức và lôgíc học biện chứng khác nhau như thế nào?
   Lôgíc học hình thức nghiên cứu tư duy trong trạng thái tĩnh, tập trung vào các quy luật và cấu trúc logic cơ bản. Lôgíc học biện chứng phản ánh tư duy trong trạng thái vận động, biến đổi, bổ sung cho lôgíc hình thức để nhận thức toàn diện hơn về sự vật, hiện tượng. Cả hai đều cần thiết trong hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học.

Kết luận

• Luận văn làm rõ sự hình thành, phát triển và nội dung các quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học phương Tây, đặc biệt qua tư tưởng Aristotle và các nhà triết học sau đó.
• Các quy luật đồng nhất, mâu thuẫn, loại trừ cái thứ ba và lý do đầy đủ là nền tảng đảm bảo tư duy đúng đắn, nhất quán và có cơ sở chứng minh.
• Nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của lôgíc học hình thức trong nâng cao năng lực tư duy và nhận thức khoa học, góp phần phát triển giáo dục và khoa học xã hội.
• Đề xuất phổ cập môn lôgíc học hình thức trong giáo dục, xây dựng tài liệu chuẩn xác và tổ chức đào tạo giảng viên nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy.
• Khuyến khích nghiên cứu chuyên sâu và ứng dụng các quy luật cơ bản của tư duy trong nhiều lĩnh vực khoa học và thực tiễn, hướng tới phát triển tư duy phản biện và khoa học hiện đại.

Hành trình tiếp theo là triển khai các đề xuất nhằm phổ cập và nâng cao nhận thức về lôgíc học hình thức trong hệ thống giáo dục và nghiên cứu khoa học. Để đạt được điều này, các nhà quản lý, giảng viên và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng học thuật và xã hội. Hãy cùng chung tay phát triển tư duy logic để xây dựng một xã hội tri thức vững mạnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương và 7 tiết. CHƢƠNG 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG TƢ TƢỞNG ARISTOTLE VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƢ DUY 1. Khái niệm chung về quy luật cơ bản của tƣ duy Con người với bản tính của mình luôn muốn khám phá thế giới xung quanh, khát vọng đó không bao giờ dừng lại, chính vì thế con người ngày càng đạt được nhiều kết quả mới đáng tự hào trên con đường chinh phục tự nhiên và khám phá bản chất của chính mình. Để đạt được những thành quả lớn lao, nhận thức của con người không thể dừng lại ở trình độ cảm tính mà phải vươn tới trình độ lý tính, phải vươn tới hiểu biết được quy luật.

Có như vậy hiểu biết đó mới trở thành công cụ đắc lực cho hoạt động nhận thức và cải tạo thực tiễn. Vai trò của nhận thức quy luật đối với hoạt động của con người là không thể phủ nhận được. Ngay từ buổi bình minh của nhân loại những tri thức về quy luật đã hình thành, không những thế vấn đề quy luật còn được quan tâm nghiên cứu với tư cách là khái niệm khoa học. Trong lịch sử triết học phạm trù quy luật được rất nhiều nhà triết học quan tâm, định nghĩa theo nhiều cách khác nhau và nó chủ yếu được quy về một hoặc một số các phạm trù khác.

Mác, Ăngghen và Lênin mặc dù rất quan tâm đến phạm trù quy luật z 11 nhưng không phát biểu thành định nghĩa mà chỉ đưa ra những đặc trưng cơ bản của nó bao gồm tính khách quan, tính tất yếu, tính bản chất và tính phổ biến,… Các giáo trình đại học và cao đẳng hiện nay trình bày định nghĩa về quy luật cũng chưa được thống nhất. Ở đây chúng tôi xin nêu ra một vài định nghĩa về quy luật trong một số tài liệu: "Quy luật là những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự vật, hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau" [1, 230]. "Quy luật là những mối liên hệ bản chất, tất yếu và phổ biến giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan" [38, 110]. "Quy luật là mối liên hệ tất yếu, bản chất, phổ biến và ổn định, được lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng" [10, 85].

Phần lớn các ý kiến đều thống nhất với nhau ở những điểm chủ yếu và chúng tôi cho rằng: Quy luật là những mối liên hệ khách quan, tất yếu và phổ biến giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự vật hoặc giữa các sự vật, hiện tượng nhất định. Quy luật không phải là sự vật, hiện tượng, mà là mối liên hệ, quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự vật, hiện tượng nhất định. Con người chỉ có thể nhận thức được đối tượng thông qua quan hệ của nó với các sự vật, hiện tượng khác. Chính trong sự tương tác với các sự vật hiện tượng khác mà đối tượng bộc lộ các thuộc tính, đặc điểm của mình, các thuộc tính của đối tượng được bộc lộ ra tỉ lệ thuận với sự tương tác, nghĩa là càng thông qua nhiều mối liên hệ và tác động qua lại thì đối tượng càng thể hiện đầy đủ đặc điểm, bản chất của mình.

Như vậy, khi nói quy luật là mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng z 12 nhất định, cũng có nghĩa là khẳng định rằng quy luật phản ánh thuộc tính của các sự vật, hiện tượng đó. Khi khẳng định quy luật là mối quan hệ của các sự vật, hiện tượng thì không có nghĩa quy luật đã là mọi mối quan hệ, liên hệ giữa các sự vật hiện tượng mà chỉ khái quát những quan hệ mang tính tất yếu nội tại giữa các hiện tượng. Những quan hệ này phải thể hiện sự thống nhất, sự gắn kết chứ không phải sự khác biệt giữa chúng, tức là quy luật không phản ánh cái tách biệt giữa chúng. Không những thế các mối liên hệ được gọi là quy luật đó còn phải mang tính khách quan, tất yếu và phổ biến.

Tất cả các sự vật hiện tượng trong thế giới đều tồn tại trong vô vàn mối liên hệ qua lại, trong sự tương tác lẫn nhau. Chính trong các mối liên hệ đó sự vật, hiện tượng ngày càng bộc lộ rõ bản chất của mình, tuy nhiên chúng chỉ được gọi là quy luật khi là những mối liên hệ có tính bản chất, ổn định, đồng thời phải bao quát tất cả các sự vật, hiện tượng của một nhóm nào đó. Với ý nghĩa như vậy tri thức về quy luật là tri thức đúng đắn của con người phản ánh chân thực thế giới sống của mình, chỉ có những tri thức như vậy mới đáp ứng được nhu cầu hoạt động sống của con người. Tuy nhiên, sự vật hiện tượng trong thế giới không chỉ tồn tại trong vô vàn mối liên hệ lẫn nhau mà còn tồn tại trong sự vận động và phát triển không ngừng, ngay cả tư duy, nhận thức của con người cũng không là ngoại lệ.

Trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, những tri thức nào không phản ánh đúng đắn đối tượng và quy luật của nó như đang có trong hiện thực khách quan sẽ nhanh chóng bị đào thải vì chúng không thể là kim chỉ nam cho hoạt động của con người. Như vậy, quy luật còn là sản phẩm của nhận thức con người trong quá trình tiếp xúc, nghiên cứu đối tượng, nó là sự kết tinh của kinh nghiệm và tri thức của con người trong quá trình chinh phục thế giới xung quanh. Quy luật, z 13 ở một nghĩa nhất định, chính là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan, con người dùng ngôn ngữ chủ quan của mình để diễn đạt quy luật của thế giới khách quan, nhưng nội dung của quy luật lại phản ánh trung thực các mối liên hệ, nghĩa là tinh thần của quy luật ấy hoàn toàn đồng nhất với sự tồn tại nội tại của đối tượng. Chính vì lẽ đó nên nội dung của quy luật là khách quan, không phụ thuộc vào ưý muốn chủ quan của con người.

Nhận thức quy luật cũng chính là nhận thức đối tượng, những tri thức về quy luật phản ánh tính ổn định, tính bản chất của đối tượng. Những đặc tính của đối tượng được phản ánh trong quy luật sẽ luôn luôn được thoả mãn khi gặp các điều kiện cần và đủ cho sự tác động của quy luật đó. Từ đó có thể thấy, nhận thức của con người về đối tượng cần phải hướng tới những tri thức mang tính quy luật. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, quy luật không chỉ có tính khách quan mà còn có tính tất yếu, tính tất yếu của quy luật thể hiện ở chỗ là khi có sự vật, hiện tượng thoả mãn những điều kiện tương ứng thì nhất định sẽ diễn ra những mối liên hệ theo đúng nội dung của quy luật phản ánh về đối tượng trong trường hợp đó mà không và không bao giờ có thể xảy ra theo hướng khác.

Sở dĩ có tình trạng đó là do quy luật được khái quát từ chính sự tồn tại thực của đối tượng, tính tất yếu của quy luật là do bản thân sự vật, hiện tượng được phản ánh quy định chứ không phải là sự áp đặt của bất cứ ai hay của bất cứ lực lượng nào. Đúng như Mác đã khẳng định trong "Tư bản": "quy luật là mối liên hệ nội tại và tất yếu giữa hai hiện tượng" [24, 272]. Tính tất yếu của quy luật rất bền vững, là cái nhất định sẽ tác động khi có những sự vật, hiện tượng cùng với điều kiện cần và điều kiện đủ để xảy ra sự tác động của quy luật đó. Nếu thiếu sự vật, hiện tượng hoặc thiếu điều kiện nào đó thì không thể có sự tác động của quy luật, khi đó tính tất yếu của quy luật đương nhiên sẽ không được đảm bảo.

Điều đó có nghĩa là tính tất yếu của quy luật mặc dù là tự tính, là cái bền vững, nhưng nếu không có những điều z 14 kiện tương ứng cho sự tác động của quy luật, không có sự vật, hiện tượng đúng như quy luật phản ánh thì tính tất yếu của quy luật cũng vô nghĩa, nói cách khác là khi đó quy luật không thể phát huy tác dụng của nó. Theoư nghĩa thông thường thì cái phổ biến là cái ta thường gặp ở nhiều nơi và có thể áp dụng đối với một tập hợp các sự vật, hiện tượng. Tính phổ biến của quy luật chỉ có nghĩa là nó thường xuyên được lặp lại trong những điều kiện tương ứng, điều đó là không thể tránh khỏi đối với tất cả các sự vật, hiện tượng thuộc phạm vi tác động của quy luật. Nói về đặc trưng này, Ăngghen khẳng định: "Hình thức của tính phổ biến trong tự nhiên là quy luật" [25, 702].

Tính phổ biến của quy luật có quan hệ mật thiết với tính tất yếu nội tại vì tính tất yếu là cái luôn xảy ra và luôn được lặp lại trong những điều kiện nhất định, như vậy tính phổ biến rất dễ nhận thấy thông qua sự lặp lại của nó, chỉ có điều không phải mọi cái được lặp lại đều được gọi là quy luật mà chỉ có những cái phổ biến phản ánh sự ổn định, bền vững, phản ánh mối liên hệ bên trong mang tính bản chất mới đươc gọi là quy luật. "Quy luật là cái gì bền vững (cái được bảo toàn) trong hiện tượng" [22, 160]. Từ sự phân tích ở trên có thể thấy rằng quy luật còn là mối liên hệ bản chất vì cái bản chất không phải là cái gì khác mà chính là sự tổng hợp của tất cả những mặt, những mối liên hệ tất yếu, tương đối ổn định ở bên trong sự vật, hiện tượng. Chính Lênin cũng cho rằng: "Quy luật là phản ánh của cái bản chất trong sự vận động của vũ trụ" [22, 161].

Ở đây rất cần lưu ưý rằng, mỗi quy luật chỉ phản ánh một quan hệ bản chất xác định của sự vật, hiện tượng nhất định, chứ không phản ánh hết bản chất của đối tượng nghiên cứu. Muốn xét mọi bản chất của sự vật, hiện tượng thì người ta phải xét tổng hợp tất cả các quy luật phản ánh sự vật, hiện tượng đó.