Nghiên cứu mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại thị trường Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại thị trường việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Lê Thành Minh
• Người hướng dẫn: GS.TS Trần Ngọc Thơ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Quản Trị Thu Nhập Và Đầu Tư Quá Mức Tại Thị Trường Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ CÁI
• CÁC TỪ VIẾT TẮT, KÝ HIỆU
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn số liệu nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của bài nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quản trị thu nhập
• 2.1.1. Khái niệm quản trị thu nhập theo các nghiên cứu trước đây
• 2.1.2. Lý do phải quản trị thu nhập
• 2.1.3. Đầu tư quá mức
• 3. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Ước tính quản trị thu nhập (EM)
• 3.3. Nghiên cứu của Cohen và cộng sự (2005) – Mô hình 1
• 3.4. Nghiên cứu của Stubben (2010) – Mô hình 2 và mô hình 3
• 3.5. Ước tính đầu tư quá mức
• 3.6. Mô hình điều chỉnh theo ngành – Mô hình 1
• 3.7. Nghiên cứu của Vogt (1994), Fazzari và cộng sự (1988) – Mô hình 2
• 3.8. Nghiên cứu của Richardson (2006) – Mô hình 3
• 3.9. Mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức
• 3.10. Phương pháp
• 4. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 4.2. Ma trận hệ số tương quan
• 4.3. Mối quan hệ tuyến tính giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức
• 4.4. Ảnh hưởng của quan sát bất thường đến kết quả nghiên cứu mối quan hệ tuyến tính giữa quản trị thu nhập và đầu tư
• 5. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Một số hàm ý
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản trị thu nhập

Quản trị thu nhập là một khái niệm quan trọng trong lĩnh vực tài chính, liên quan đến việc các nhà quản lý điều chỉnh báo cáo tài chính nhằm đạt được các mục tiêu lợi ích cá nhân hoặc doanh nghiệp. Theo nghiên cứu của Schipper (1989), quản trị thu nhập được định nghĩa là hành động tác động đến quá trình thiết lập báo cáo tài chính. Các hành động này có thể hợp pháp hoặc bất hợp pháp, với mục tiêu cuối cùng là tối ưu hóa lợi ích cho các nhà quản lý hoặc cổ đông. Các hành động hợp pháp bao gồm việc lựa chọn các chính sách kế toán để điều chỉnh lợi nhuận, trong khi các hành động bất hợp pháp có thể bao gồm việc thao túng số liệu tài chính. Việc quản trị thu nhập không chỉ ảnh hưởng đến báo cáo tài chính mà còn có thể dẫn đến các quyết định đầu tư không hiệu quả, như đầu tư quá mức. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các quy định chặt chẽ để kiểm soát hành vi này trong các doanh nghiệp.

1.1 Khái niệm quản trị thu nhập

Quản trị thu nhập được hiểu là hành động của nhà quản lý tác động đến quá trình lập báo cáo tài chính. Hành động này có thể hợp pháp hoặc bất hợp pháp nhằm mang lại lợi ích cho cá nhân hoặc doanh nghiệp. Các hành động hợp pháp bao gồm việc lựa chọn các chính sách kế toán để điều chỉnh lợi nhuận, trong khi các hành động bất hợp pháp có thể bao gồm việc thao túng số liệu tài chính. Theo nghiên cứu của Carlos Noronha và Yun Zeng (2008), quản trị thu nhập là một chuỗi các can thiệp có mục đích đến quá trình thiết lập báo cáo tài chính, tạo nên những đánh giá không chính xác từ các bên liên quan. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các quy định chặt chẽ để kiểm soát hành vi này trong các doanh nghiệp.

II. Đầu tư quá mức và mối quan hệ với quản trị thu nhập

Đầu tư quá mức là một hiện tượng phổ biến trong các doanh nghiệp, xảy ra khi các quyết định đầu tư vượt quá mức cần thiết hoặc không hiệu quả. Theo Modigliani và Miller (1985), trong thị trường hoàn hảo, chính sách đầu tư không bị ảnh hưởng bởi quyết định tài trợ. Tuy nhiên, trong thực tế, các vấn đề như thông tin bất cân xứng và chi phí đại diện dẫn đến tình trạng đầu tư không tối ưu. Nghiên cứu của Myer (1977) chỉ ra rằng mâu thuẫn giữa cổ đông và nhà quản lý có thể làm giảm động cơ đầu tư vào các cơ hội kinh doanh có NPV dương. Điều này dẫn đến việc các nhà quản lý có thể thực hiện đầu tư quá mức nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, như lương và thưởng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp mà còn có thể gây ra rủi ro cho các nhà đầu tư.

2.1 Mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức

Mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức đã được nghiên cứu rộng rãi trong các tài liệu hàn lâm. Theo McNichols và Stubben (2008), việc gia tăng quản trị thu nhập có thể dẫn đến đầu tư quá mức tương ứng. Điều này có nghĩa là khi các nhà quản lý điều chỉnh báo cáo tài chính để đạt được các mục tiêu lợi ích cá nhân, họ có thể đưa ra các quyết định đầu tư không hợp lý. Nghiên cứu của Shen và cộng sự (2015) tại thị trường Hoa Kỳ và Trung Quốc đã chỉ ra rằng có tồn tại mối quan hệ rõ ràng giữa hai yếu tố này. Tại thị trường Việt Nam, việc kiểm chứng mối quan hệ này là cần thiết để hiểu rõ hơn về tác động của quản trị thu nhập đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu và mô hình

Nghiên cứu này sử dụng các mô hình hồi quy để ước tính các biến quản trị thu nhập (Earnings Management - EM) và đầu tư quá mức (Overinvestment - INV). Các mô hình này được xây dựng dựa trên các lý thuyết và nghiên cứu trước đây, nhằm phân tích mối quan hệ giữa hai biến này tại thị trường chứng khoán Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ các doanh nghiệp niêm yết tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) trong khoảng thời gian từ năm 2005 đến năm 2018. Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc sử dụng hồi quy OLS để xác định mối quan hệ tuyến tính giữa EM và INV, đồng thời áp dụng các phương pháp xử lý dữ liệu bất thường để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

3.1 Mô hình nghiên cứu

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết về quản trị thu nhập và đầu tư quá mức. Nghiên cứu sử dụng ba mô hình để ước tính biến EM và ba mô hình để ước tính biến INV. Các mô hình này được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa hai biến này, nhằm xác định xem có tồn tại mối quan hệ cùng chiều giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại thị trường Việt Nam hay không. Việc sử dụng hồi quy OLS giúp xác định mối quan hệ tuyến tính giữa các biến, trong khi các phương pháp xử lý dữ liệu bất thường như Winsorize và MM-estimates được áp dụng để đảm bảo tính chính xác của kết quả nghiên cứu.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách

Kết quả nghiên cứu cho thấy có tồn tại mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại thị trường Việt Nam. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà đầu tư và nhà quản lý doanh nghiệp. Nếu quản trị thu nhập gia tăng, khả năng xảy ra đầu tư quá mức cũng sẽ tăng theo, dẫn đến rủi ro cho các nhà đầu tư. Do đó, các cơ quan quản lý cần có các chính sách chặt chẽ hơn để kiểm soát hành vi quản trị thu nhập trong các doanh nghiệp. Các nhà đầu tư cũng cần cẩn trọng trong việc đánh giá các báo cáo tài chính và quyết định đầu tư của mình. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa hai yếu tố này mà còn góp phần vào việc xây dựng các chính sách đầu tư hiệu quả hơn trong nền kinh tế Việt Nam.

4.1 Hàm ý chính sách

Hàm ý chính sách từ nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết phải có các quy định chặt chẽ để kiểm soát hành vi quản trị thu nhập trong các doanh nghiệp. Các cơ quan quản lý nhà nước nên xem xét việc áp dụng các biện pháp kiểm soát dòng tiền và dòng đầu tư để ngăn chặn tình trạng đầu tư quá mức. Đồng thời, các nhà đầu tư cần nâng cao khả năng phân tích và đánh giá các báo cáo tài chính để đưa ra quyết định đầu tư hợp lý. Việc này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam ngày càng phát triển, việc quản trị thu nhập (Earnings Management - EM) và đầu tư quá mức (Overinvestment - INV) trở thành những vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu sâu sắc. Từ năm 2005 đến 2018, với khoảng 4.810 quan sát từ 644 doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Hà Nội (HNX), luận văn tập trung phân tích mối quan hệ giữa hai biến này nhằm làm rõ liệu có tồn tại mối quan hệ cùng chiều như các nghiên cứu tại Mỹ và Trung Quốc hay không. Mục tiêu cụ thể là đánh giá ảnh hưởng của quản trị thu nhập đến đầu tư quá mức, từ đó đưa ra các hàm ý chính sách phù hợp với đặc thù thị trường Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn chứng khoán lớn nhất Việt Nam trong giai đoạn 2005-2018. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà đầu tư, nhà quản lý doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước trong việc kiểm soát dòng tiền, nâng cao hiệu quả đầu tư và ổn định kinh tế vĩ mô. Các chỉ số tài chính như tổng tài sản, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh, hệ số Tobin Q, đòn bẩy tài chính được sử dụng làm thước đo chính trong phân tích. Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ tác động của quản trị thu nhập đến quyết định đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam còn nhiều hạn chế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết quản trị thu nhập và lý thuyết đầu tư quá mức. Quản trị thu nhập được định nghĩa là hành động của nhà quản lý nhằm điều chỉnh báo cáo tài chính để đạt lợi ích cá nhân hoặc doanh nghiệp, có thể hợp pháp hoặc bất hợp pháp. Các chính sách kế toán như lựa chọn phương pháp tính giá hàng tồn kho, lập dự phòng phải thu khó đòi, khấu hao tài sản cố định là công cụ phổ biến trong quản trị thu nhập hợp pháp. Đầu tư quá mức được hiểu là quyết định đầu tư vượt quá mức cần thiết hoặc không hiệu quả (NPV < 0), thường do bất cân xứng thông tin và chi phí đại diện giữa nhà quản lý và cổ đông.

Ba mô hình ước tính quản trị thu nhập (DAC) được sử dụng: mô hình của Cohen và cộng sự (2005), mô hình của Stubben (2010), và mô hình dựa trên biến đổi khoản phải thu và doanh thu của Shen và cộng sự (2015). Ba mô hình ước tính đầu tư quá mức (INV) gồm: mô hình điều chỉnh theo ngành (Shen và cộng sự, 2015), mô hình hồi quy theo Vogt (1994) và Fazzari và cộng sự (1988), mô hình mở rộng của Richardson (2006) với các biến kiểm soát như đòn bẩy tài chính, tuổi niêm yết, quy mô doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2005-2018, thu thập từ Bloomberg với tổng số 4.810 quan sát thuộc 644 công ty. Phương pháp phân tích chính là hồi quy OLS trên dữ liệu bảng (panel data), kết hợp với các kỹ thuật xử lý quan sát bất thường như Winsorize và MM-estimators của Yohai (1987) nhằm tăng độ tin cậy kết quả. Các biến kiểm soát bao gồm tăng trưởng doanh thu, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh, đầu tư kỳ trước, ngành nghề và năm nghiên cứu.

Timeline nghiên cứu trải dài 14 năm, cho phép đánh giá xu hướng và mối quan hệ dài hạn giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức trong bối cảnh thị trường Việt Nam đang phát triển và hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mối quan hệ cùng chiều giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức: Kết quả hồi quy OLS cho thấy biến quản trị thu nhập (DAC) có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến đầu tư quá mức (INV) ở mức ý nghĩa dưới 1% trong các mô hình ước tính khác nhau. Cụ thể, khi DAC tăng, INV cũng tăng, phản ánh xu hướng các nhà quản lý sử dụng quản trị thu nhập để thúc đẩy đầu tư vượt mức cần thiết.

2. Ảnh hưởng của đầu tư kỳ trước: Biến đầu tư của năm trước (INV_{t-1}) có mối quan hệ cùng chiều và ý nghĩa thống kê mạnh với đầu tư hiện tại, cho thấy quyết định đầu tư thường mang tính liên tục và có tính chu kỳ trong các doanh nghiệp.

3. Tác động của các biến kiểm soát: Tăng trưởng doanh thu và dòng tiền từ hoạt động kinh doanh không có ý nghĩa thống kê rõ ràng trong hầu hết các mô hình, cho thấy yếu tố quản trị thu nhập đóng vai trò quan trọng hơn trong việc giải thích đầu tư quá mức tại thị trường Việt Nam.

4. Ảnh hưởng của quan sát bất thường: Khi xử lý dữ liệu bằng phương pháp Winsorize ở mức 3.5%, mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức trở nên có ý nghĩa thống kê hơn, trong khi các mức Winsorize thấp hơn không cho kết quả tương tự. Phương pháp MM-estimators cũng cho thấy biến DAC có ý nghĩa ở mức 10% nhưng dấu hiệu không ổn định, cho thấy các quan sát bất thường đóng vai trò quan trọng trong việc làm nổi bật mối quan hệ này.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu trước đây tại Mỹ và Trung Quốc, khẳng định mối quan hệ tích cực giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức. Nguyên nhân có thể do nhà quản lý sử dụng quản trị thu nhập để tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động vốn và thực hiện các dự án đầu tư, dù không phải lúc nào cũng hiệu quả. Mối quan hệ này cũng phản ánh chi phí đại diện và bất cân xứng thông tin trong quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam.

Việc đầu tư kỳ trước ảnh hưởng mạnh đến đầu tư hiện tại cho thấy tính liên tục trong chiến lược đầu tư của doanh nghiệp, đồng thời phản ánh đặc thù các dự án đầu tư thường kéo dài nhiều năm. Sự không ổn định của kết quả khi xử lý quan sát bất thường cho thấy thị trường Việt Nam còn nhiều điểm khác biệt về tính minh bạch và hoàn thiện chuẩn mực kế toán so với các thị trường phát triển, đòi hỏi các nhà nghiên cứu và quản lý cần cân nhắc kỹ lưỡng khi phân tích dữ liệu tài chính.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân phối biến DAC và INV trước và sau khi xử lý outliers, cũng như bảng hệ số hồi quy chi tiết cho từng mô hình để minh họa rõ ràng mức độ ảnh hưởng và ý nghĩa thống kê.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và minh bạch báo cáo tài chính: Cơ quan quản lý nhà nước cần nâng cao tiêu chuẩn kiểm toán và áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn nhằm hạn chế hành vi quản trị thu nhập không minh bạch, qua đó giảm thiểu đầu tư quá mức không hiệu quả. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

2. Xây dựng chính sách kiểm soát dòng tiền đầu tư: Thiết lập các quy định về quản lý dòng tiền và hạn mức đầu tư dựa trên hiệu quả kinh doanh thực tế, nhằm ngăn chặn việc sử dụng quản trị thu nhập để che giấu đầu tư không hiệu quả. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; Chủ thể: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

3. Đào tạo và nâng cao năng lực quản lý doanh nghiệp: Tổ chức các chương trình đào tạo về quản trị tài chính và đạo đức kinh doanh cho nhà quản lý doanh nghiệp nhằm giảm thiểu động cơ quản trị thu nhập và đầu tư quá mức. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: các trường đại học, hiệp hội doanh nghiệp.

4. Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu: Áp dụng các công cụ phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để phát hiện sớm các dấu hiệu quản trị thu nhập và đầu tư quá mức, hỗ trợ quyết định đầu tư hiệu quả hơn. Thời gian thực hiện: 3-5 năm; Chủ thể: các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức: Giúp nhận diện rủi ro liên quan đến báo cáo tài chính bị quản trị thu nhập và đầu tư quá mức, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

2. Ban lãnh đạo doanh nghiệp: Cung cấp kiến thức về tác động của quản trị thu nhập đến chiến lược đầu tư, giúp xây dựng chính sách tài chính minh bạch và hiệu quả.

3. Cơ quan quản lý nhà nước: Là cơ sở khoa học để thiết kế chính sách kiểm soát và giám sát thị trường chứng khoán, nâng cao tính minh bạch và ổn định kinh tế vĩ mô.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên: Là tài liệu tham khảo quý giá trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, đặc biệt về mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư, góp phần phát triển nghiên cứu học thuật trong nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Quản trị thu nhập là gì và tại sao nó lại phổ biến?
   Quản trị thu nhập là hành động điều chỉnh báo cáo tài chính nhằm đạt lợi ích cá nhân hoặc doanh nghiệp. Nó phổ biến do nhà quản lý muốn đạt các mục tiêu như tăng lương thưởng, duy trì hợp đồng vay vốn hoặc tác động đến giá cổ phiếu.

2. Đầu tư quá mức có ảnh hưởng như thế nào đến doanh nghiệp?
   Đầu tư quá mức dẫn đến sử dụng nguồn lực không hiệu quả, làm giảm giá trị doanh nghiệp và gây thất thoát tài sản cổ đông, đồng thời làm tăng rủi ro tài chính.

3. Tại sao phải xử lý quan sát bất thường trong nghiên cứu này?
   Quan sát bất thường có thể làm sai lệch kết quả phân tích. Xử lý như Winsorize hoặc MM-estimators giúp tăng độ tin cậy và phản ánh chính xác hơn mối quan hệ giữa các biến.

4. Mối quan hệ giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại Việt Nam có giống các nước khác không?
   Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ cùng chiều tương tự như ở Mỹ và Trung Quốc, nhưng mức độ và tính ổn định của mối quan hệ bị ảnh hưởng bởi đặc thù thị trường và hệ thống kế toán chưa hoàn thiện.

5. Làm thế nào để nhà đầu tư sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Nhà đầu tư nên thận trọng khi đánh giá báo cáo tài chính có dấu hiệu quản trị thu nhập cao, vì điều này có thể báo hiệu đầu tư không hiệu quả, từ đó điều chỉnh chiến lược đầu tư phù hợp.

Kết luận

• Luận văn xác nhận tồn tại mối quan hệ tích cực và có ý nghĩa thống kê giữa quản trị thu nhập và đầu tư quá mức tại thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2005-2018.
• Đầu tư kỳ trước có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đầu tư hiện tại, phản ánh tính liên tục trong quyết định đầu tư của doanh nghiệp.
• Các biến kiểm soát như tăng trưởng doanh thu và dòng tiền không có ý nghĩa thống kê rõ ràng, nhấn mạnh vai trò của quản trị thu nhập trong đầu tư quá mức.
• Xử lý quan sát bất thường là yếu tố quan trọng để làm rõ mối quan hệ này, do tính không ổn định của dữ liệu tài chính tại thị trường Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp chính sách nhằm nâng cao tính minh bạch báo cáo tài chính, kiểm soát dòng tiền đầu tư và đào tạo quản lý doanh nghiệp.

Next steps: Triển khai các chính sách kiểm soát quản trị thu nhập, áp dụng công nghệ phân tích dữ liệu và tiếp tục nghiên cứu mở rộng trên các ngành nghề khác nhau.

Các nhà quản lý doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan quản lý cần phối hợp chặt chẽ để nâng cao hiệu quả đầu tư và minh bạch tài chính, góp phần phát triển bền vững thị trường chứng khoán Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Quản trị thu nhập 1. Khái niệm quản trị thu nhập theo các nghiên cứu trước đây Nghiên cứu của Schipper (1989) cho rằng quản trị thu nhập là hành động tác động đến quá trình thiết lập báo cáo tài chính nhằm đặt được các mục tiêu mang tính lợi ích; Nghiên cứu của Carlos Noronha và Yun Zeng (2008) định nghĩa quản trị thu nhập là một chuỗi các can thiệp có mục đích đến quá trình thiết lập báo cáo tài chính, gồm những hành vi hợp pháp và bất hợp pháp. Qua đó sẽ tạo nên những đánh giá không chính xác từ các bên với hoạt động của công ty; Nghiên cứu của Scott (1997) cho rằng việc quản trị thu nhập là hành động các nhà quản lý sử dụng các chuẩn mực kế toán, để tối ưu hóa lợi ích bản thân các nhà quản lý hoặc của doanh nghiệp. Định nghĩa: Quản trị thu nhập là hành động của nhà quản lý tác động đến quá trình lập báo cáo tài chính.

Hành động này có thể hợp pháp hoặc bất hợp pháp nhằm mang lại lợi ích cho các nhân hoặc Doanh nghiệp, trong đó:  Các hành động hợp pháp: Các nhà quản trị vận dụng các chuẩn mực kế toán để tạm thời có những hạch toán giúp ban quản lý Công ty đạt được những mục tiêu xử lý số liệu tài chính trong một thời gian nhất định. Các chính sách kế toán thường được vận dụng trong quản trị thu nhập: 123doc 7 (1) Chính sách kế toán đối với hàng tồn kho: lựa chọn phương pháp tính giá thành sản phẩm và phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang có thể làm thay đổi giá thành sản phẩm, từ đó có thể điều chỉnh giá vốn hàng bán; lựa chọn phương pháp tính giá hàng xuất kho có thể làm thay đổi giá vốn hàng bán trong kỳ; thay đổi giá bán và chi phí ước tính để thay đổi mức lập dự phòng, điều chỉnh chi phí trong kỳ. Ví dụ: Trong giai đoạn giá nguyên liệu vật liệu có xu hướng tăng cao, với mong muốn đạt được lợi nhuận cao trong ngắn hạn, nhà quản lý sẽ lựa chọn phương pháp tính giá hàng tồn kho nhập trước xuất trước (FIFO). (2) Chính sách lập dự phòng phải thu khó đòi: có thể điều chỉnh chi phí và lợi nhuận thông qua việc dự kiến mức độ tổn thất đối với những khoản nợ chưa đến hạn thanh toán, điều chỉnh mức lập dự phòng phải thu khó đòi; (3) Chính sách lập dự phòng giảm giá đầu tư tài chính: có thể chỉ trích lập dự phòng ít hơn mức cần thiết hoặc tăng mức trích lập dự phòng hơn mức cần thiết để điều chỉnh chi phí và lợi nhuận; (4) Chính sách về kế toán tài sản cố định: dựa vào tiêu chuẩn ghi nhận tài sản để điều chỉnh việc ghi nhận là tài sản hay một khoản chi phí; lựa chọn phương pháp khấu hao hoặc ước tính thời gian sử dụng hữu ích của tài sản để điều chỉnh chi phí; Lựa chọn quy mô, tính chất sửa chữa và số kỳ trích trước hoặc phân bổ để điều chỉnh chi phí; lựa chọn thời điểm mua hay thanh lý tài sản để điều chỉnh doanh thu, chi phí.

Ví dụ như: Nhà quản lý mong muốn lợi nhuận cao trong những năm đầu của giai đoạn đầu tư (thời gian còn ưu đãi về thuế), các nhà quản 123doc 8 lý có thể lựa chọn phương pháp khấu hao chậm (tương ứng với thời gian khấu hao tối đa của tài sản đầu tư). Ngược lại, với phương pháp khấu hao nhanh sẽ làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp trong những năm đầu của giai đoạn đầu tư nhưng doanh nghiệp sẽ giảm được số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp. (5) Chính sách về phân bổ chi phí trả trước: lựa chọn số kỳ phân bổ sẽ chủ động điều chỉnh chi phí của từng kỳ; (6) Cân đối tài chính: Khi phát hành trái phiếu chuyển đổi để huy động vốn đầu tư, Nhà quản lý có thể đàm phán với các trái chủ việc trả nợ gốc và việc thực hiện quyền chuyển đổi cổ phiếu sẽ được diễn ra đồng thời vào cuối kỳ, khi đó nhà quản lý có thể hạch toán khoản trái phiếu này vào vốn chủ sở hữu mà không phải hạch toán vào nợ phải trả. Điều này sẽ giúp đòn cân nợ của doanh nghiệp được cải thiện đáng kể, hấp dẫn hơn trong mắt nhà đầu tư.

Những hành động lựa chọn này từ nhà quản lý sẽ có tác động nhất định đến báo cáo tài chính, qua đó có thể ảnh hưởng đến doanh thu, chi phí, lợi nhuận và cân đối tài chính của doanh nghiệp.  Các hành động quản trị thu nhập bất hợp pháp: Các hành động thao túng số liệu tài chính nhằm đạt được mục tiêu của nhà quản trị nhưng không tuân thủ quy định của pháp luật kế toán và chuẩn mực kế toán quốc tế. Theo Shen và cộng sự (2015), chúng ta có thể phân loại các công ty thao túng bất hợp pháp báo cáo tài chính thành ba nhóm dựa trên động cơ và giao dịch của các hoạt động lừa đảo của họ: 123doc 9 (1) Thao túng giá cổ phiếu (Manipulating Stock Prices-MSP): Nhóm các công ty này bị cáo buộc tiết lộ thông tin sai lệch hoặc phóng đại lợi nhuận bằng cách tiết lộ thông tin nội bộ để thao túng giá cổ phiếu. Các nhà quản lý đưa ra một bức tranh màu hồng về thu nhập của công ty để giúp tăng giá cổ phiếu công ty trên thị trường vốn.

Từ đó góp phần tạo điều kiện cho việc gia tăng quy mô huy động vốn từ các nguồn tài chính bên ngoài (phát hành mới với giá cao hoặc phát hành trái phiếu với lãi suất thấp), việc gia tăng quy mô vốn quá mức tạo điều kiện cho các nhà quản lý thực hiện các dự án đầu tư có NPV âm, các dự án đầu tư dưới chuẩn. (2) Các cổ đông kiểm soát (The Controlling Shareholder-TCS): Các cổ đông kiểm soát hút tài nguyên từ một công ty để tăng sự giàu có của họ trong khi công ty bị giảm thu nhập thông qua việc hướng các khoản đầu tư của Công ty đến các Công ty/khoản đầu tư riêng do chính họ sở hữu. Điều này vừa giúp các cổ đông kiểm soát chuyển lãi từ các công ty niêm yết sang kho bạc của riêng họ, đồng thời có thể giúp dễ dàng kiểm soát được số liệu tài chính và từ đó thúc đẩy đầu tư quá mức/đầu tư dưới chuẩn ? Ví dụ điển hình là một vài các Công ty kinh doanh trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản tại Khu vực Tây Nam Bộ, lỗ sẽ được dịch chuyển về 1 công ty và được cho phá sản công ty đó, để lại khoản nợ lớn cho ngân hàng và các cổ đông nhỏ lẻ. Lý do phải quản trị thu nhập: Theo phân tích nêu trên về các loại EM hợp pháp và bất hợp pháp, chúng ta thấy được việc điều chỉnh EM của các nhà quản lý là để thực hiện mục tiêu vì lợi ích của cá nhân hoặc của của chính doanh nghiệp.

Theo các nghiên cứu của Healy và Wahlen (1999), McNichols (2000, 2002), and Dechow and Skinner (2000), Skinner và Sloan (2002), Richardson và cộng sự (2001), Burgstahler (1997), có các lý do chính mà nhà quản lý bắt buộc phải quản trị thu nhập, cụ thể như sau: Một là, Nhà quản lý sẽ đạt được các khoản lương và thưởng như kỳ vọng: Việc thực hiện thành công kế hoạch kinh doanh đã được Đại hội đồng cổ đông giao sẽ giúp các khoản thu nhập của các nhà quản lý tăng lên, vì vậy, mặc dù thực tế có thể việc kinh doanh không hiệu quả, nhưng các nhà quản lý bắt buộc phải điều chỉnh/thao túng báo cáo tài chính (EM) để đạt được thu nhập như cá nhân đã kỳ vọng. Hai là, Nhà quản lý sẽ đạt được các tiêu chuẩn để theo các hợp đồng vay: Các hợp đồng vay vốn/cấp tín dụng với các chủ nợ thường có những điều kiện kiện ràng buộc về hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, khả năng tạo ra lợi nhuận của dự án đầu tư hoặc cũng có những tiêu chuẩn bắt buộc về 123doc 11 cân đối tài chính.Điều này vô hình chung đẩy các nhà quản lý đến với việc điều chỉnh/thao túng báo cáo tài chính (EM) nhằm đảm bảo tính ổn định của nguồn vốn/dòng tiền của doanh nghiệp. Ba là, Nhà quản lý sẽ Đạt được các tiêu chuẩn từ cơ quan quản lý: Các công ty hoạt động trong các ngành nghề kinh doanh có điều kiện hoặc đang niêm yết tại các sàn chứng khoán đều phải chịu những ràng buộc nhất định từ cơ quan quản lý, trong đó có các ràng buộc về mặc tài chính như nguồn vốn, hiệu quả kinh doanh,.Vì vậy, để đảm bảo hoạt động kinh doanh được diễn ra liên tục, không dẫn đến các sự cố về pháp lý, các nhà quản lý phải có những điều chỉnh/thao túng về số liệu tài chính doanh nghiệp. Bốn là, Nhà quản lý sẽ có tác động đến giá cổ phiếu: Việc sụt giảm trong giá cổ phiếu liên quan trực tiếp đến tài sản của các cổ đông, nên các cổ đông thường có áp lực nhất định đến các nhà quản lý về việc phải làm gia tăng giá cổ phiếu hoặc tối thiểu phải được giữ ổn định.

Vì vậy, để làm hài lòng các nhà đầu tư/cổ đông, các nhà quản lý phải có những điều chỉnh/thao túng về số liệu tài chính doanh nghiệp, từ đó tác động vào kỳ vọng của nhà đầu tư và đạt được mục tiêu về giá cổ phiếu. Đầu tư quá mức: Modigliani và Miller (1985) cho rằng trong thị trường hoàn hảo thì chính sách đầu tư của công ty không chịu tác động bởi quyết định tài trợ. Tuy nhiên, trong thế giới thực lại tồn tại các vấn đề như thông tin bất cân xứng, chi phí đại diện,. đã làm xuất hiện vấn đề “đầu tư dưới mức” (under-investment) hay “đầu tư vượt mức” (over-investment).

123doc 12 Theo bài nghiên cứu của Myer (1977), tác giả kết luận chính những mâu thuẫn giữa nhóm các cổ đông - nhà quản lý và các trái chủ trong một công ty có sử dụng nợ vay có thể làm giảm động cơ đầu tư vào những cơ hội kinh doanh có NPV dương vì lo sợ những lợi ích từ các dự án sẽ thuộc về trái chủ. Chính điều này đã dẫn đến vấn đề “đầu tư dưới mức” ( under-investment). Định nghĩa: Đầu tư quá mức (hay có thể gọi là đầu tư không tối ưu) là những quyết định đầu tư của Công ty vượt quá hoặc dưới mức cần thiết hoặc các quyết định đầu tư không có hiệu quả (NPV<0) nhằm đạt được những lợi ích cho nhà quản lý hoặc cổ đông.