phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng nhƣ sau: - Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận về quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai. - Chƣơng 2: Thực trạng quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai trên địa bàn quận Ba Đình thuộc thành phố Hà Nội. - Chƣơng 3: Nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai trên địa bàn quận Ba Đình, thành phố Hà Nội. 6 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG QUẢN LÝ, SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI 1.
Khái niệm và phân loại rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai 1. Khái niệm rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai Trƣớc tiên, khái niệm quản lý đất đai là ” một lĩnh vực quản lý nhà nƣớc, là hoạt động của cơ quan quản lý nhà nƣớc có thẩm quyền, ngƣời có thẩm quyền trong việc sử dụng các phƣơng pháp, các công cụ quản lý thích hợp tác động đến hành vi, hoạt động của ngƣời sử dụng đất đạt mục tiêu sử dụng”; Sử dụng đất là” tác động vào đất đai nhằm đạt hiệu quả mong muốn” Hiểu một cách khái quát, rủi ro là một danh từ chỉ những điều không lành, không tốt bất ngờ xảy ra1. Rủi ro là những hậu quả bất lợi xảy ra nằm ngoài mong đợi của con ngƣời. Con ngƣời với khả năng của mình hoàn toàn có thể tính toán đƣợc các rủi ro xảy ra và đƣa ra các phƣơng án phòng ngừa.
Tuy nhiên, có những trƣờng hợp rủi ro xảy ra ngoài tầm kiểm soát của con ngƣời. Mọi hoạt động trong đời sống xã hội đều có thể gặp phải rủi ro. Vì vậy, việc phòng, chống rủi ro là điều tất yếu nhằm hạn chế những thiệt hại. Hoạt động quản lý, sử dụng đất đai đƣợc thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội (cơ quan nhà nƣớc, tổ chức, cá nhân).
Trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình về quản lý, sử dụng đất đai, các chủ thể này luôn cố gắng để hạn chế rủi ro nhƣng có nhiều trƣờng hợp họ không thể kiểm soát đƣợc hết. Từ sự phân tích nói trên, tác giả mạnh dạn đƣa ra khái niệm rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai nhƣ sau: Rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai là những hậu quả bất lợi bất ngờ xảy ra trong quá trình các chủ thế có quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm quản lý, sử dụng đất đai. Từ khái niệm trên, chúng ta có thể có thể khái quát đặc điểm của rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai nhƣ sau: 1 Viện Ngôn ngữ học (2004), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.836 7 Thứ nhất, rủi ro trong hoạt động quản lý, sử dụng đất đai là những thiệt hại về tài sản. Đất đai là tài sản có giá trị và là tƣ liệu sản xuất quan trọng nhất trong xã hội.
Mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội muốn sinh sống, sản xuất, kinh doanh đều phải sử dụng. Để đƣợc sử dụng đất đai phục vụ cho sinh sống, sản xuất, các chủ thể phải chi trả một khoản tài chính nhất định. Khi gặp rủi ro về đất đai tức là các chủ thể đã bị thiệt hại về tài sản. Thứ hai, rủi ro trong hoạt động quản lý, sử dụng đất đai thƣờng lớn và khó kiểm soát.
Đất đai là nguồn tài nguyên quý giá, là tƣ liệu sản xuất quan trọng nhất trong xã hội mà không có tƣ liệu sản xuất nào có thể thay thế vị trí của nó. Vì thế giá trị, giá trị sử dụng của đất đai lớn và nhƣ vậy rủi ro xảy ra với đất đai cũng thƣờng lớn. Bên cạnh đó, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai thƣờng xảy ra trên diện rộng, liên quan tới lợi ích của nhiều cá nhân, tổ chức, cơ quan khác nhau trong xã hội. Vì vậy, việc kiểm soát rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai thƣờng khó khăn và cần đƣợc thực hiện bằng nhiều giải pháp mang tính đồng bộ.
Thứ ba, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai tác động rất lớn tới trật tự an toàn xã hội. Bởi quản lý, sử dụng đất đai đƣợc thực hiện bởi rất nhiều cơ quan nhà nƣớc, cá nhân, tổ chức trong xã hội. Vì vậy, khi có rủi ro xảy ra đối với hoạt động này sẽ ảnh hƣởng tiêu cực tới công bằng, chất lƣợng cuộc sống của nhiều ngƣời trong xã hội, tạo nên sự xáo trộn lớn cho phát triển kinh tế - xã hội. Ví dụ: Khi giá nhận chuyển nhƣợng đất tại các thành phố lớn tăng lên đột ngột thì nhiều ngƣời lao động không có khả năng mua đƣợc một căn nhà riêng, họ phải đi thuê nhà với giá cao, chất lƣợng nhà ở không tốt.
Vì thế cuộc sống của họ vốn khó khăn nay sẽ càng khó khăn hơn. Thứ tư, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai rất đa dạng. Điều này xuất phát từ nguồn tạo ra rủi ro cũng đa dạng, có thể là do tự nhiên mang lại (nƣớc biển dâng làm cho diện tích đất trồng lúa bị nhiễm mặn và không thể trồng lúa đƣợc nữa), có thể là từ các hoạt động kinh tế - xã hội mang lại (khi quy hoạch 8 xây dựng một con đƣờng không đƣợc triển khai đúng tiến độ dự kiến, cuộc sống của ngƣời dân ở khu vực này gặp nhiều khó khăn nhƣ họ phải đi lại trên con đƣờng mấp mô, trời mƣa thì đƣờng ngập và ô nhiễm môi trƣờng xảy ra, những hộ gia đình thuộc quy hoạch không chƣa đƣợc bồi thƣờng và cũng không đƣợc phép xây nhà hoặc họ không dám xây nhà nên họ phải sống trong những căn nhà xuống cấp). Thứ năm, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai có thể đƣợc quản trị bởi nhiều biện pháp khác nhau.
Thực tế đã chứng minh, con ngƣời hoàn toàn có thể phòng ngừa, khắc phục các rủi ro trong quản lý đất đai. Đặc biệt ngày nay khi khoa học công nghệ đã có nhiều bƣớc phát triển vƣợt bậc thì việc quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai sẽ ngày càng hiệu quả hơn. Ví dụ: Trƣớc đây khi hệ thống quản lý đất đai chủ yếu bằng giấy tờ thì việc kiểm tra đất có đủ điều kiện để chuyển nhƣợng - nhận chuyển nhƣợng hay không rất khó khăn. Nhƣng hiên nay, việc quản lý những nội dung đó bằng khoa học công nghệ, việc kiểm tra thông tin của thửa đất trở nên dễ dàng hơn và điều đó góp phần giảm thiểu rủi ro cho ngƣời nhận chuyển nhƣợng đất.
Phân loại rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai Việc phân loại rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai cần thiết. Bởi phân loại giúp tìm ra các giải pháp phù hợp nhằm quản trị rủi ro phù hợp nhất. Việc phân loại cần dựa vào các tiêu chí cụ thể. Thứ nhất, dựa vào tiêu chí nguồn gây ra rủi ro, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai gồm: - Rủi ro do điều kiện tự nhiên mang lại.
Sự thay đổi về địa hình, khí hậu và các hiện tƣợng tự nhiên cực đoan nhƣ bão, lũ lụt ảnh hƣởng rất nhiều tới quản lý, sử dụng đất đai. Đặc biệt, ở quốc gia chịu tác động lớn của biến đổi khí hậu thì rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai do điều kiện tự nhiên mang lại là một vấn đề đáng lo ngại. Ví dụ: Hiện tƣợng hạn hán làm cho những ngƣời trồng trọt trên đất nông nghiệp bị thiệt hại. 9 - Rủi ro do điều kiện kinh tế - xã hội mang lại.
Sự thay đổi của chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc, của hạ tầng cơ sở (bệnh viện, trƣờng học, đƣờng giao thông…) nếu không phù hợp với thực tiễn hoặc việc thực hiện các chính sách, pháp luật không triệt để sẽ tạo ra rủi ro cho quản lý, sử dụng đất đai. Ví dụ: Khi Nhà nƣớc quy hoạch đất để mở rộng đƣờng nhƣng quá trình triển khai chậm chạp. Điều đó làm cho những hộ dân cƣ thuộc vùng quy hoạch sẽ không thể xây dựng nhà ở to hơn và cũng không nhận đƣợc bồi thƣờng để di cƣ đến nơi ở mới. Họ phải sống trong những căn nhà xuống cấp trong khoảng thời gian dài.
Thứ hai, dựa vào các hoạt động quản lý, sử dụng đất đai, rủi ro trong quản lý, sử dụng đất gồm: - Rủi ro từ hoạt động quản lý đất đai. Vì quản lý đất đai thƣờng bao gồm những hoạt động chủ yếu sau đây: Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai; Cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; Quản lý, sử dụng đất công, đất chƣa sử dụng; Thu hồi đất; Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm về đất đai. Vì thế, rủi ro từ các hoạt động cụ thể này cũng chính là rủi ro trong quản lý đất đai. - Rủi ro từ hoạt động sử dụng đất đai.
Sử dụng đất đai là hành vi của cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nƣớc trong xã hội thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình trên đất đai theo quy định của pháp luật. Sử dụng đất đai bao gồm đa dạng các hoạt động khác tùy theo mục đích của mỗi chủ thể. Việc phân loại rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai theo tiêu chí nào mang tính chất tƣơng đối. Bởi vì, mọi rủi ro trong các hoạt động quản lý, sử dụng đất đai đều có thể do điều kiện tự nhiên hoặc có thể do điều kiện kinh tế - xã hội mang lại.
Trong luận văn của mình, tác giả theo cách phân loại rủi ro thứ hai, tức là phân loại rủi ro dựa vào các hoạt động quản lý, sử dụng đất đai. Bởi dựa vào tiêu chí này sẽ đảm bảo tính toàn diện, đầy đủ trong việc xác định rủi ro và đƣa ra các phƣơng án quản trị. Khái niệm và các chủ thể tham gia quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai 1.1 Khái niệm quản trị rủi ro trong quản lý, sử dụng đất đai Hiểu một cách khái quát quản trị là quản lý, điều hành công việc thường ngày2. Nhƣ vậy, quản trị là một hoạt động có mục đích của con ngƣời.
Quản trị giúp các công việc diễn ra khoa học, hợp lý hơn và đạt hiệu quả cao hơn. Quản trị rủi ro là hoạt động của con ngƣời giúp đối tƣợng đƣợc quản trị loại trừ đƣợc rủi ro hoặc nếu rủi ro xảy ra thì có phƣơng án giải quyết và giảm đến mức cao nhất những thiệt hại. Quản trị rủi ro là công việc có tính bài bản, mức độ phức tạp của nó phụ thuộc vào tính chất của đối tƣợng đƣợc quản trị.