CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC AN TOÀN CHO TRẺ TRONG CÁC TRƯỜNG MẦM NON THEO HƯỚNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VÀ GIA ĐÌNH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Môi trường giáo dục an toàn và xây dựng môi trường giáo dục an toàn cho trẻ em mầm non 1. Môi trường giáo dục an toàn cho trẻ em An toàn trong cơ sở giáo dục được coi là mức độ mà người học được bảo vệ về thể chất, tinh thần, không bị sợ hãi hay bất kỳ 1 tổn hại nào.
MTGD an toàn đảm bảo cho tất cả trẻ em được bảo vệ (tránh khỏi bạo lực thể chất, lạm dụng tình dục, lạm dụng tình cảm và bỏ mặc), từ đó trẻ tự do và tự tin phát triển. Nơi đó có cơ sở vật chất đầy đủ và bố trí hợp lý với không gian an toàn. Nơi trẻ cảm thấy được bảo vệ, che chở, nơi Cha, mẹ và cộng đồng cảm thấy được chào đón, khuyến khích trách nhiệm và cam kết [24];[36]. An toàn cho người học trước các tác động của thiên tai cũng là vấn đề nhiều trường học phải đối mặt.
Tài liệu “Hướng dẫn xây dựng trường học an toàn” nêu: Trường học an toàn trước thiên tai và biến đổi khí hậu là môi trường giáo dục có đủ điều kiện để đảm bảo an toàn cho học sinh, giáo viên, các cán bộ nhân viên trong trường (những người đang làm việc trong trường) và cơ sở vật chất phục vụ dạy và học trong mọi điều kiện của thiên tai và tác động của biến đổi khí hậu [26]. Gần đây nhất, chủ đề bảo đảm không gian mạng an toàn, lành mạnh cho trẻ em đã thu hút sự quan tâm của xã hội. Vấn đề bảo vệ trẻ em trên không gian mạng được tiên phong qua chiến dịch “Safe Internet Day” – đây là một phong trào toàn cầu được tổ chức ở hơn 130 quốc gia mỗi năm, mục đích của nó là thúc đẩy việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số một cách an toàn và tích cực, đặc biệt là ở trẻ em và thanh thiếu niên. Liên 6 Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế, các tổ chức khu vực và chính phủ các quốc gia đã và đang đưa ra những quy định, khuyến nghị, hướng dẫn các biện pháp để toàn xã hội cùng chung tay trong bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên không gian mạng, trong đó có Việt Nam.
Các tiêu chí đối với trường học an toàn được xem xét dưới các góc độ khác nhau, với mỗi cấp học lại có thêm các tiêu chí cụ thể khác nhau. Tuy nhiên, có thể nhận thấy các tiếp cận chính là: theo cấu trúc quản lý nhà trường và theo các thành tố: MT vật chất và MT tinh thần (tâm lý xã hội và sư phạm). Ví dụ: Theo cấu trúc quản lý nhà trường: WHO, 2014 xem xét khung mô hình trường học củng cố sức khoẻ đã chỉ ra các thành tố cấu trúc trong quản lý trường học an toàn, đó là: (1) Cơ cấu tổ chức, chính sách và các mối quan hệ trong trường; (2) Chương trình giảng dạy và học tập; (3) Hợp tác với phụ huynh, cộng đồng và các cơ quan liên quan [39]. Theo các thành tố của MTGD: CRS, 2016 nhận diện MTGD an toàn bao gồm: (1) MT vật chất an toàn, phòng tránh tai nạn thương tích và phòng, ngừa, ứng phó hiệu quả với bạo lực học đường; (2) MT tinh thần an toàn: trẻ được bảo vệ, được tự tin và tự do bộc lộ bản thân để phát triển, không bị sợ hãi hay gặp bất kỳ sự tổn hại nào [25].
Xây dựng môi trường giáo dục an toàn cho trẻ em Theo UNICEF, 2009 các nguyên tắc xây dựng MTGD an toàn là: (a) Bắt đầu từ đứa trẻ: cần xem xét một cách rõ ràng, đầy đủ về đặc điểm, nhu cầu, tình trạng sức khoẻ và dinh dưỡng cũng như bất kỳ áp lực nào từ sự phân biệt như giới tính, tôn giáo, tình trạng kinh tế. (b) Sự khỏe mạnh của trẻ em: Cần cung cấp nước sạch và các phòng vệ sinh phù hợp là bước cơ bản đầu tiên. Các yếu tố quan trọng khác gồm thiết lập và thực thi các quy tắc trong nhà trường: không có ma túy, rượu và thuốc lá, loại bỏ tiếp xúc với vật liệu độc hại, cung cấp đủ số lượng ghế được thiết kế tiện dụng, ánh sáng đầy đủ, cơ hội luyện tập thể chất và giải trí và đảm bảo 7 thiết bị trợ giúp, các điều kiện thích hợp cho việc cho ăn học đường, các can thiệp liên quan đến sức khoẻ khác như tẩy giun, bổ sung vi chất dinh dưỡng, phòng ngừa sốt rét… (c) An toàn cho trẻ: cơ sở vật chất trường học phải đảm bảo ở vị trí an toàn cho trẻ, đảm bảo điện lưới trường học. MT và không gian vật chất cần thiết kế để đáp ứng nhu cầu cơ bản của trẻ: cần cung cấp nước sạch để uống và rửa tay và có khu vực vệ sinh riêng cho bé trai và bé gái.
Xác định và loại bỏ nguyên nhân gây thương tích trong trường học và đảm bảo rằng các thiết bị hỗ trợ trường hợp khẩn cấp phải luôn được duy trì và sẵn sàng, có quy trình xử lý các trường hợp khẩn cấp và thực hành ứng phó khẩn cấp. (d) Bảo vệ trẻ em: trẻ không bị đe dọa hoặc khiến trẻ không cảm thấy được chào đón. Trẻ cần được bảo vệ ngay ở nhà, trên đường đến trường. Trong nhà trường, các hành vi quấy rối và lạm dụng, bắt nạt, xâm phạm…phải bị loại bỏ.
Giáo viên và phụ huynh cần thực thi kỷ luật không bạo lực cũng như các quy tắc hành vi bảo vệ trẻ em khỏi quấy rối tình dục, lạm dụng, bạo lực, bắt nạt, trừng phạt thể xác, kỳ thị, phân biệt đối xử [34]. CRS ở chủ đề 4 [25] đã hướng dẫn cho CBQL và GVMN xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh là thiết lập một không gian tổ chức tốt, thân thiện với trẻ, khuyến khích trẻ phát triển và học tập: Có không gian cho các hoạt động vui chơi bên trong và bên ngoài lớp học; Có những khu vực khác nhau để học những môn khác nhau (ví dụ học đọc viết, học nghệ thuật…); Có đồ chơi phù hợp với độ tuổi, năng lực và sở thích của trẻ; Có kế hoạch, lịch trình rõ ràng hàng ngày; Giúp trẻ có tinh thần xây dựng và tinh thần cộng đồng. Đồng thời, tài liệu này cũng hướng dẫn cho GVMN cách thức xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh và kích thích việc học và phát triển của trẻ nhỏ. Các lực lượng tham gia xây dựng MTGD an toàn, thân thiện ở các cơ sở giáo dục, gồm CBQL, GV, HS, CM trẻ, cộng đồng xã hội và các tổ chức có liên quan [26][27][28][29][35][37]; Hội đồng giáo dục, ban giám hiệu nhà trường, nhân viên nhà trường, CM và cộng đồng [31].
8 Các yếu tố ảnh hưởng đến MT an toàn, không bạo lực đối với trẻ em trong nhà trường được xác định trong tài liệu của UNESCO, 2016 [35] đó là mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh tích cực; biện pháp kỷ luật tích cực; mối quan hệ tốt với phụ huynh; Chính sách nhà trường và Chương trình giáo dục thể hiện mối quan hệ tích cực, rõ ràng. Bên cạnh đó, tài liệu cũng xác định các yếu tố ảnh hưởng thuộc về MT gần gũi bên ngoài nhà trường (đường phố an toàn; giáo dục cộng đồng; kết nối xã hội; biện pháp xử lý bạo lực) và trong gia đình (yêu thương nhau; bình đẳng; không chấp nhận bạo lực; biện pháp kỷ luật tích cực). Nghiên cứu của Bucholz, J.2009 [32] chỉ ra ảnh hưởng của MT vật chất đối với cảm giác an toàn được bảo vệ của trẻ em, như việc sắp xếp bố trí, trang trí (lựa chọn màu sơn, thiết kế các mảng tường…) có thể tăng hiệu quả làm việc nuôi dưỡng tình đoàn kết và sự thừa nhận lẫn nhau giữa các thành viên trong lớp; Các truyền thống/quy định trong lớp học; Các phương pháp giáo dục mà GV sử dụng trong lớp của mình. Ở Việt Nam, Bộ GDĐT đã cụ thể hoá các quy định trong Nghị định 80/2017 của Chính phủ [8] vào các chỉ đạo có liên quan [4][5][9][10][11]12] chi tiết hóa MTGD an toàn trong cơ sở GDMN thành 50 tiêu chí cho nhà trẻ, trường mẫu giáo/ mầm non và 40 tiêu chí cho nhóm, cơ sở GDMN độc lập, dựa trên 3 nhóm tiêu chuẩn, đó là: Cơ sở vật chất; Cán bộ, giáo viên, nhân viên và môi trường sư phạm; Tổ chức hoạt động, quan hệ giữa nhà trường và gia đình (bảng kiểm kèm theo TT 45/2021/TT-BGDĐT ngày 31 tháng 12 năm 2021 về xây dựng trường học an toàn, phòng tránh tai nạn thương tích trong cơ sở GDMN)[11].
Năm 2018 Chính phủ Việt Nam đã ban hành Luật an ninh mạng [6] và Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (năm 2021) cùng nhiều văn bản hướng dẫn một số quy phạm pháp luật về bảo vệ trẻ em an toàn trên môi trường mạng [1]. Quản lý xây dựng môi trường an toàn trong trường mầm non theo hướng phối hợp giữa nhà trường và gia đình 1. Sự cần thiết phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong GDMN và quản lý trường mầm non Nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học Xô viết như: A. Platônôp (1976), … trong các công trình của mình đã khẳng định nền tảng của nhân cách một con người đều bắt đầu từ gia đình và đồng thời nhấn mạnh để việc giáo dục có hiệu quả thì nhà trường phải phối hợp với gia đình để có sự thống nhất trong giáo dục.
Nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong nâng cao chất lượng GDMN có các nghiên cứu gần đây. Taeschner, 2013 [30] với “Vai trò của mối quan hệ giữa phụ huynh và nhà giáo dục cho hành vi và hạnh phúc của trẻ em” đã khẳng định khi bố mẹ có thể mang đến sự chăm sóc, nuôi dưỡng và những hỗ trợ mang tính chiến lược cho việc học tập, họ có thể thúc đẩy sự phát triển trí não của trẻ theo những cách có thể nâng cao năng lực học tập cho trẻ-xây dựng sự tập trung, trí nhớ, kỹ năng giải quyết vấn đề ở những năm đầu đời. Tuy nhiên, cần xem xét điều kiện gia đình do giáo viên có thể có những trải nghiệm khác nhau đối với những gia đình có điều kiện khác nhau để nhận ra thách thức trong việc phối hợp giữa gia đình và nhà trường tại các cộng đồng.