CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG MẦM NON NGOÀI CÔNG LẬP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Người đầu tiên mở đường cho nghiên cứu khoa học về văn hóa có thể kể đến là Edward Burnett Tylor với tác phẩm nổi tiếng “Văn hóa nguyên thủy”. Theo ông, văn hóa hay văn minh theo nghĩa rộng về dân tộc học nói chung được hình thành từ tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập quán cùng một số năng lực và thói quen.
Cùng nói về văn hóa, Schein, E.H (2004) cho rằng văn hóa là một hiện tượng bao gồm cả hai: Là hiện tượng rất năng động bao quanh chúng ta, tất cả mọi thời gian được tạo ra bởi sự tương tác giữa con người với nhau và được hình thành bởi các hành vi của người lãnh đạo; là tập hợp các cấu trúc, chuẩn mực, quy định và các thói quen hàng ngày hướng dẫn các hành vi của chúng ta.K (2009) định nghĩa: văn hóa nhà trường là một dòng chảy ngầm của những chuẩn mực, giá trị, niềm tin, truyền thống và nghi lễ được hình thành theo thời gian do con người làm việc cùng nhau, giải quyết các vấn đề và đối mặt với các thách thức… định hình suy nghĩ, cảm xúc và hành động của con người trong nhà trường … tạo cho nhà trường sự khác biệt. V và Siskinna (Nga) trong nghiên cứu của mình về tổ chức giáo dục văn hóa trong trường mầm non đã viết: “Trong tiến hành thực hiện việc quản lý quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non cần đặc biệt lưu ý đến chức năng lập kế hoạch vì nó là giai đoạn đầu của quá trình quản lý; nó trả lời các câu hỏi cái gì, khi nào, như thế nào, ai làm.N và Erơmax N.N (Nga) nghiên cứu về xây dựng hệ phương pháp tổ chức quá trình quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non: viết: “ Nhiệm vụ chính của việc xây dựng hệ phương pháp quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non là tạo điều kiện để phát triển tính chủ động và tư duy của các chủ thể quản lý. Nội dung hệ phương pháp quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non bao gồm các phần việc sau: a - Cấu trúc môi trường văn hóa phải đầy đủ, cân đối giữa các thành phần văn hóa thân thể và văn hóa tinh thần trong nhà trường mầm non; b - Xây dựng và áp dụng một hệ thống các nhiệm vụ giáo dục trẻ sao cho phát triển được và làm phong phú thêm tiềm năng văn hóa của trẻ; c- Đảm bảo sự liên thông giữa các hình thức học văn hóa của trẻ; d- Ứng dụng trong quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non các phương 6 pháp dạy phù hợp tâm lý trẻ; e - Thực hiện kiểm tra, giám sát kỹ quá trình và kết quả giáo dục văn hóa cho trẻ.M đã viết về hướng sử dụng các hình thức quản lý xây dựng văn hóa ở trường mầm non như sau: “Xét ở góc độ quản lý, có rất nhiều hình thức quản lý như tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ bằng nội dâung và hình thức phù hợp; tổ chức hoạt động các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao góp phần xây dựng môi trường văn hóa trường mầm non an toàn, lành mạnh, thân thiện. Phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong xây dựng môi trường văn hóa trường mầm non.” Một hướng nghiên cứu khác về văn hóa nhà trường là những nghiên cứu về các giải pháp phát triển văn hóa nhà trường.
Nghiên cứu của Sarason, S. (1996), tác giả đã cho rằng các giải pháp phát triển văn hóa nhà trường đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển của nhà trường. Kết quả nghiên cứu của tác giả về vấn đề này cũng cho thấy, chủ thể quản lý nhà trường cần phải có những giải pháp cụ thể để phát triển văn hóa trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định. Các giải pháp này phải có tính khả thi cao dựa trên việc xác định được chiến lược phát triển của nhà trường, mô hình văn hóa nhà trường mong muốn hướng tới.
Tóm lại, một số nghiên cứu ngoài nước về văn hóa từ nhiều khía cạnh khác nhau bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau. Và qua các nghiên cứu về văn hóa nhà trường cho thấy quan niệm về xây dựng văn hóa nhà trường hết sức đa dạng và phong phú. Những nghiên cứu ở trong nước Vấn đề văn hóa từ lâu đã được nghiên cứu ở nước ta. Các tác giả nghiên cứu ở một số khía cạnh, biểu hiện cụ thể như văn hóa học đường, văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp… trong nhà trường, chẳng hạn: Tác giả Hồ Bá Thâm (2003), tập trung làm rõ quan niệm chung về bản chất, đặc trưng, vai trò của văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc.
Tác giả cũng bàn về cơ hội và thách thức của văn hóa trong thời kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, hiện đại hóa.Đồng thời nghiên cứu một số khía cạnh bản sắc văn hóa của tư duy triết học Việt Nam. Tác giả Trần Ngọc Thêm (1999), với Cơ sở văn hóa Việt Nam, nghiên cứu các điều kiện vật chất quy định và định vị văn hóa Việt Nam; từ đó thu được cái tinh thần là văn hóa nhận thức và văn hóa tổ chức đời sống, rồi từ cái tinh thần đó tác động trở lại đời sống vật chất. Tác giả Trần Kiểm (2008), Những vấn đề cơ bản của Khoa học quản lý giáo dục, Nhà xuất bản ĐHSP. Trong đó, tác giả nghiên cứu theo hướng áp dụng các vấn đề cơ bản của văn hóa tổ chức vào GD và QLGD.
Tác giả chỉ ra bộ ba cấu thành nên văn 7 hóa tổ chức đó là nhận thức – hành vi – thái độ và được xem xét trong mối quan hệ với các yếu tổ bên trong và với môi trường bên ngoài của tổ chức. Bên cạnh đó, một số tác giả tác giả quan tâm và đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về việc xây dựng văn hóa nhà trường như: Tác giả Phạm Quang Huân (2007), trong bài Văn hóa tổ chức- Hình thức cốt lõi của văn hóa nhà trường khẳng định văn hóa là văn hóa của một tổ chức. Tác giả phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của văn hóa nhà trường, đồng thời đưa ra 5 lý do để khẳng định tầm quan trọng của văn hóa nhà trường đối với chất lượng GD: văn hóa là tài sản lớn của bất kì tổ chức nào, văn hóa nhà trường tạo động lực làm việc, văn hóa nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát, văn hóa nhà trường hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường. Tác giả Trần Văn Lâm, Đồng Sơn, Đồng Hới Quảng Bình (2010) trong nghiên cứu của mình đã nêu khái niệm : “Văn hoá nhà trường là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử…đặc trưng của một trường học, tạo nên sự khác biệt với các tổ chức khác.
Văn hoá nhà trường liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất tinh thần của một nhà trường. nó biểu hiện trước hết là tầm nhìn, sứ mạng, triết lý, mục tiêu, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lý… bầu không khí tâm lý. Thể hiện thành hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử… được xem là tốt đẹp và được mọi người trong nhà trường chấp nhận.” Tác giả Lê Thi Thu Hồng, Trường Mầm non Phiêng Luông, Mộc Châu, Sơn La, trong bài viết: “Kế hoạch xây dựng môi trường văn hoá trong trường học”(2017) đã đề xuất nội dung xây dựng môi trường văn hóa trong trường mầm non như sau: a. Tổ chức các hoạt động văn hoá, văn nghệ bằng nhiều nội dung, hình thức phong phú phù hợp với tình hình chính trị, văn hoá, xã hội đối tượng tham gia và điều kiện thực tế của địa phương; b.
Xây dựng các quy tắc văn hoá đạo đức cốt lõi làm chuẩn, để của cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên đồng thuận lấy đó làm mục tiêu phấn đấu; c. Xây dựng Quy tắc ứng xử trong trường học là những chuẩn mực, giá trị và hành vi ứng xử văn hoá thông qua các hoạt động giao tiếp, sinh hoạt, làm việc, học tập. Tác giả Trần Văn Hưng, trong đề tài: “Xây dựng môi trường văn hóa trong các trường mầm non trên địa bàn tình Thái Bình giai đoạn 2015- 2010” đã viết về mục tiêu xây dựng như sau: “ Mục tiêu xây dựng môi trường văn hóa trong các nhà trường an toàn, lành mạnh, kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, thân thiện. Phấn đấu mỗi trường học phải thực sự là một trung tâm văn hóa giáo dục, rèn luyện con người về lý tưởng, phẩm chất, nhân cách, lối sống, tạo cơ hội cho thế hệ trẻ được phát triển năng lực, phẩm chất phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục hiện 8 nay.” Tác giả Phan Thị Định, trong nghiên cứu của mình về quản lý xây dựng môi trường văn hóa trong trường mồm non đã viết về nhiệm vụ của giáo viên như sau: “Giáo viên giúp học sinh hiểu rõ một số yêu cầu xây dựng và giữ gìn trường học thân thiện, thực hiện có hiệu quả các môn học trong chương trình giảng dạy.
Ngoài kế hoạch của trường, giáo viên chủ động thực hiện các hoạt động xanh – sạch – đẹp của lớp phụ trách, gương mẫu trước học sinh về việc giứ gìn xây dựng, bảo vệ môi trường thân thiện. Vấn đề xây dựng văn hóa nhà trường đã có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học từ luận văn thạc sĩ cho đến luận án tiến sĩ và nhiều công trình nghiên cứu khác. Các nghiên cứu về hoạt động quản lý văn hóa ở trong trường mầm non đã tập trung nghiên cứu sâu về tổ chức quản lý ở bình diện vĩ mô và vi mô đối với từng hoạt động giáo dục văn hóa cụ thể. Đã phát hiện và đưa vào sử dụng nhiều phương pháp, phương tiện quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non mới.
Nhiều tác giả đã nghiên cứu sâu về các hình thức quản lý quản lý xây dựng văn hóa trường mầm non thông qua việc đưa ra các hình thức giáo dục văn hóa mới với các cách thức quản lý chúng đã được thực tiễn giáo dục mầm non chấp nhận. Điều đó cho thấy việc xây dựng văn hóa nhà trường có ảnh hưởng quan trọng đến chất lượng và hiệu quả giáo dục.