CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TRUNG TÂM HỌC TẬP CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập đã và đang được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm. Trung tâm học tập cộng đồng là một nội dung cơ bản trong xây dựng xã hội học tập. Nghiên cứu vấn đề quản lý trung tâm học tập cộng đồng trong bối cảnh đổi mới hiện nay liên quan trực tiếp đến xu thế học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập.
Vì vậy, trong luận án này trình bày những công trình nghiên cứu trên thế giới và trong nước liên quan trực tiếp đến lĩnh vực học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập, trung tâm học tập cộng đồng và quản lý TTHTCĐ. Các công trình nghiên cứu về học tập suốt đời, xã hội học tập, trung tâm học tập cộng đồng 1. Các công trình nghiên cứu về học tập suốt đời, xã hội học tập, trung tâm học tập cộng đồng trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của Jacque Delors [21], với tên gọi “Học tập, một kho báu tiềm ẩn” được UNESCO công bố tháng 4 năm 1996 và được thế giới thừa nhận như một triết lý của giáo dục thế kỷ XXI.
Trong công trình này, tác giả đã tập trung phân tích việc học tập suốt đời. Có thể tóm tắt triết lý của một nền giáo dục cần thiết cho thế kỷ XXI vào một mệnh đề sau: “Giáo dục phải dựa trên 4 trụ cột: Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để làm người”. Bốn trụ cột này phải được đặt trên nền tảng học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập. Từ đây xuất hiện hai đặc trưng mới của giáo dục thế kỷ XXI là: HTSĐ và xây dựng XHHT.
Các nhà tương lai học, giáo dục học trên thế giới như Toffler Alvin [120,121,122], Thomas L. RoySingh [100], Viên Quốc Chấn [14],… đã phân tích xã hội hiện đại được xây dựng trên nền tảng của hệ thống tri thức khoa học phát triển nhanh, biến đổi mạnh và sự thông tin toàn cầu. Các nhà tương lai học trên đã đưa ra dự báo nền giáo dục mới hoàn toàn khác với nền giáo dục truyền thống, nền giáo dục mới phải hướng đến sự giáo dục suốt đời. Cùng với nghiên cứu về xu thế HTSĐ của nền giáo dục mới, nhiều nhà khoa học đã tập trung làm sáng tỏ vấn đề XHHT.
Nghiên cứu về xã hội học tập, các nhà khoa học đã tiếp cận theo nhiều cách khác nhau, trong đó có ba cách tiếp cận cơ bản: tiếp cận logic, tiếp cận quá trình và tiếp cận theo nhu cầu. Điển hình cho cách tiếp cận logic là Faure và cộng sự [130]. Torsten Husen cho rằng các quốc gia cần phải trở thành các "xã hội học tập" - nơi mà tri thức, thông tin chiếm vai trò trung tâm trong các hoạt động của các quốc gia đó và Steward Ranson (1998) tóm tắt 7 lại: Giáo dục sẽ trở thành một quá trình suốt đời; Giáo dục sẽ không có những điểm vào và điểm kết thúc cố định. Bên cạnh các "trung tâm học tập", sẽ có các phương tiện học tập tại nhà và tại nơi làm việc, ví dụ như bằng các thiết bị máy tính… Theo cách tiếp cận quá trình, Donald Schon cho rằng xã hội và tất cả các cơ quan, tổ chức trong nó có những quá trình biến đổi liên tiếp.
Dó đó cần phải hiểu, định hướng, gây ảnh hưởng và quản lý được những thay đổi liên tiếp đó [159]. Tiêu biểu cho cách tiếp cận theo nhu cầu là Rober M. Hutchins khẳng định rằng "xã hội học tập trở nên cấp thiết”, sự thay đổi một cách nhanh chóng của xã hội đòi hỏi giáo dục phải đáp ứng nhu cầu thay đổi đó, vì vậy giáo dục phải tạo điều kiện cho việc học tập của con người diễn ra liên tục [156]. Công trình nghiên cứu của tác giả Donal Shon [159], với ý tưởng các công ty, các phong trào xã hội và các cơ quan đều phải là “các hệ thống học tập” (leaning system).
Một trong những công trình nghiên cứu về xã hội học tập đáng quan tâm nhất là của Hutsen [155] nghiên cứu vai trò của sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật với sự ra đời của xã hội học tập. Về mô hình xã hội học tập, Roger Boshier [133] đã tranh luận bảo vệ cho một một mô hình XHHT cho phép con người có thể tham gia học tập suốt cuộc đời của họ, Boshier nhìn sâu hơn vào các tiềm năng dân chủ của xã hội học tập. Các mô hình XHHT do Richard Edwards [120] đề xuất tuy có nhiều điểm khác nhau nhưng tổng hợp lại chúng đều đề cập tới các khía cạnh nhu cầu và nghĩa vụ học tập, cơ hội và điều kiện học tập của người dân. Edwards cho rằng, xã hội học tập là một xã hội có giáo dục, xã hội học tập hỗ trợ cho việc học tập suốt đời trong cơ cấu chính sách xã hội của các xã hội dân chủ, mục đích của nó là cung cấp các cơ hội học tập cho người lớn tuổi để đào tạo họ có thể thích ứng được với những sự thay đổi của xã hội và nhu cầu công dân.
Các công trình nghiên cứu trên đã giải quyết được nội dung cơ bản về xu thế của học tập suốt đời và xây dựng một xã hội học tập như tính tất yếu của thời đại. Đến những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, xu thế HTSĐ và XHHT đang được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới. Thế kỷ XXI với xu thế toàn cầu hóa, hệ thống giáo dục phải cải cách cho phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Ba chủ thể đóng vai trò quan trọng cho sự thành công của Chính phủ các nước về cải cách giáo dục là: cộng đồng địa phương, chính quyền địa phương và cộng đồng quốc tế.
Cộng đồng địa phương bao giờ cũng giữ vai trò quan trọng hàng đầu đối với bất kỳ một chiến lược cải cách nào. Vì vậy, một trong những giải pháp quan trọng để phát triển cộng đồng và để cộng đồng tham gia vào quá trình cải cách giáo dục cần thiết phải xây dựng và phát triển các cơ sở giáo dục cộng đồng [144]. Theo Jacques Delors, trong tác phẩm “Học tập một kho báu tiềm ẩn” [149], việc tổ chức học tập cho dân cư của một cộng đồng sẽ phát triển từng bước, 8 luôn mang lại hiệu quả cao hơn trước phụ thuộc phần lớn vào cách tiến hành sao cho ngay trong khi sự phân hóa giàu - nghèo đang diễn ra, giữa lúc xã hội đang có nhiều tiêu cực tác động xấu đến con người thì vẫn bảo đảm cho không một cá nhân nào bị loại trừ khỏi quyền được học hành, quyền được phát triển những năng lực tiềm tàng của họ. Trong hoàn cảnh khó khăn, con người vẫn dựa vào cộng đồng để học tập là yêu cầu hàng đầu của các nhà quản lý.
Việc tổ chức học tập ở TTHTCĐ phải được chỉ đạo theo 6 nguyên tắc, đó là: Việc học và giáo dục là kết quả tự thân, nhằm vào cả cá nhân và xã hội; Giáo dục không chính quy phải có ích cho xã hội.; Việc học tập ở trung tâm phải bảo đảm 3 mục tiêu: công bằng, phù hợp, chất lượng cao; Mọi đổi mới trong việc học tập phải có sự phân tích các thông tin sâu sắc, bám sát thực tiễn và có chính sách hỗ trợ; Nội dung học tập ở cộng đồng phải chú ý đến những giá trị cơ bản mà cộng đồng quốc tế quan tâm.; Giáo dục là trách nhiệm của toàn xã hội, mọi người có trách nhiệm tham gia học tập và có đầy đủ trách nhiệm trong quá trình giáo dục. UNESCO coi việc xây dựng và phát triển trung tâm học tập cộng đồng là một giải pháp quan trọng để phát triển cộng đồng ở mỗi quốc gia, góp phần làm giảm thiểu sự cách biệt về trình độ dân trí giữa thành thị và nông thôn. Mô hình TTHTCĐ được xem là một công cụ, một thiết chế có hiệu quả nhất trong việc thực hiện “giáo dục cho mọi người” và “mọi người cho giáo dục” [139]. Mục đích của TTHTCĐ theo định nghĩa của APPEAL: trao quyền cho những người ít có cơ hội đến trường; phát triển cộng đồng; chuyển đổi xã hội thông qua hình thức HTSĐ cho tất cả mọi người: người lớn, thanh thiếu niên và trẻ em trong cộng đồng [139].
Vai trò của TTHTCĐ cũng được chỉ rõ: cung cấp giáo dục và các hoạt động phù hợp cho người dân địa phương nhằm trao quyền, chuyển đổi xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân; huy động nguồn lực và tổ chức hoạt động xã hội [141]. Nhận thức rõ tầm quan trọng và vai trò của TTHTCĐ đối với việc cung cấp cơ hội HTSĐ cho mọi người và phát triển cộng đồng, văn phòng UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo bàn về TTHTCĐ cấp làng/xã để đánh giá thực trạng, phân tích những điểm mạnh, điểm yếu và những bài học kinh nghiệm đồng thời tìm các giải pháp, điều kiện duy trì và phát triển mô hình này trong tương lai. Với sự hỗ trợ của tổ chức UNESCO, trung tâm học tập cộng đồng ngày càng phát triển mạnh mẽ ở các nước châu Á. Sự phát triển này đã chứng tỏ TTHTCĐ là một loại hình giáo dục phù hợp, đáp ứng những yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của các cộng đồng địa phương còn gặp nhiều khó khăn.
Như vậy, tư tưởng học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập đã được nhiều nước trên thế giới quan tâm. Đặc biệt, cùng với việc thúc đẩy học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập, hệ thống cơ sở giáo dục thường xuyên mà nòng cốt là trung tâm học tập cộng đồng đã phát triển nhanh ở nhiều nước trên thế giới. Các công trình nghiên cứu về học tập suốt đời và xã hội học tập ở Việt Nam Xu thế học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu đề cập tới.