Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu và hội nhập quốc tế, thuế thu nhập cá nhân ngày càng khẳng định vai trò là sắc thuế trực thu quan trọng, vừa tạo lập nguồn tài chính bền vững cho ngân sách nhà nước, vừa thực hiện điều tiết thu nhập và bảo đảm công bằng xã hội. Tại huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, tổng thu ngân sách nhà nước do Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục quản lý đã ghi nhận những kết quả tích cực, đạt 749,650 tỷ đồng vào năm 2020 (đạt 103% dự toán) và tăng lên 967,054 tỷ đồng vào năm 2021 (đạt 110% dự toán). Tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp của thuế thu nhập cá nhân trong tổng thu ngân sách địa phương vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng phát triển kinh tế và tốc độ đô thị hóa trên địa bàn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề án tập trung vào việc nhận diện các điểm nghẽn trong công tác quản lý thu thuế thu nhập cá nhân tại địa phương. Thực tế cho thấy công tác này vẫn gặp nhiều thách thức như: tình trạng kê khai sót các nguồn thu nhập phát sinh ngoài tiền lương, tiền công; việc kê khai trùng lặp người phụ thuộc để giảm trừ gia cảnh; cũng như thói quen sử dụng tiền mặt còn phổ biến trong dân cư.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý thu thuế thu nhập cá nhân tại 14 xã và 2 thị trấn của huyện Thanh Liêm trong giai đoạn 2020 - 2022; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu thuế đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học giúp cơ quan thuế nâng tỷ lệ thu đúng, thu đủ, đạt 100% kế hoạch dự toán pháp lệnh, đồng thời tối ưu hóa chi phí hành chính và nâng cao mức độ hài lòng của người nộp thuế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết quản lý thuế hiện đại kết hợp với lý thuyết tuân thủ thuế tự nguyện nhằm xây dựng khung phân tích toàn diện. Theo quan điểm quản lý hành chính nhà nước về thuế, quản lý thu thuế thu nhập cá nhân là sự tác động có tổ chức và định hướng của cơ quan thuế lên các đối tượng chịu thuế nhằm đảm bảo việc chấp hành nghĩa vụ tài chính diễn ra đầy đủ, kịp thời và đúng quy định pháp luật.

Khung lý thuyết của đề án tích hợp bốn nguyên tắc đánh giá thuế cơ bản: tính công bằng (công bằng theo chiều dọc và chiều ngang), tính hiệu quả, tính rõ ràng và tính tiện lợi cho người nộp thuế. Nghiên cứu làm rõ 5 khái niệm nền tảng bao gồm: thuế trực thu, thu nhập chịu thuế, cơ chế tự tính - tự khai - tự nộp, giảm trừ gia cảnh và biểu thuế lũy tiến từng phần. Bên cạnh đó, mô hình tổ chức bộ máy quản lý thuế theo chức năng được sử dụng làm cơ sở lý luận để phân tích hiệu năng vận hành của các đội nghiệp vụ tại Chi cục Thuế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện thu thập từ Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục, Cục Thuế tỉnh Hà Nam, Kho bạc Nhà nước và Sở Tài chính tỉnh Hà Nam trong giai đoạn 3 năm (2020 - 2022). Cỡ mẫu khảo sát bao quát 100% dữ liệu thu ngân sách nhà nước tại 16 đơn vị hành chính cấp xã/thị trấn trực thuộc huyện Thanh Liêm, kết hợp phân tích hồ sơ quản lý của hơn 1.200 người nộp thuế cá nhân và dữ liệu từ 35 cuộc thanh tra, kiểm tra chuyên đề. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng cho dữ liệu thống kê tổng thu ngân sách, trong khi phương pháp chọn mẫu có chủ đích được dùng để khảo sát các nhóm rủi ro cao trong kê khai thuế.

Nghiên cứu phối hợp các phương pháp phân tích:

  • Phương pháp thống kê mô tả: Tổng hợp và trình bày các chỉ tiêu định lượng về số thuế phát sinh, số thuế đã nộp, nợ đọng thuế và tỷ lệ cấp mã số thuế.
  • Phương pháp so sánh chuỗi thời gian: Đánh giá tốc độ tăng trưởng liên năm, so sánh kết quả thực hiện với dự toán pháp lệnh và chỉ tiêu giao thu.
  • Phương pháp phân tích logic và tổng hợp: Đánh giá mối tương quan giữa sự biến động kinh tế - xã hội với số thu thuế thực tế.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này nhằm bảo đảm tính khách quan, đo lường chính xác các chỉ số hiệu quả quản lý, làm cơ sở tin cậy cho các đề xuất chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng quản lý thu thuế thu nhập cá nhân tại huyện Thanh Liêm giai đoạn 2020 - 2022 cho thấy 4 kết quả nổi bật:

Thứ nhất, kết quả thu ngân sách luôn hoàn thành và vượt dự toán giao thu qua các năm. Năm 2020, tổng thu ngân sách nhà nước đạt 749,650 tỷ đồng (vượt 3% so với dự toán 737,532 tỷ đồng). Năm 2021, tổng thu bứt phá đạt 967,054 tỷ đồng (đạt 110% dự toán). Năm 2022, dù bối cảnh kinh tế có nhiều biến động sau đại dịch, số thu vẫn đạt 851,683 tỷ đồng (đạt 103% dự toán).

Thứ hai, bộ máy quản lý thuế được kiện toàn vững chắc theo mô hình chức năng. Đội ngũ nhân lực của Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục gồm 79 công chức, trong đó nữ giới chiếm 69,6% (55 người) và nam giới chiếm 30,4% (24 người). Trình độ chuyên môn đạt chuẩn rất cao với 95% cán bộ có trình độ đại học và trên đại học, chỉ có 5% ở trình độ trung cấp.

Thứ ba, công tác hiện đại hóa hành chính và hỗ trợ người nộp thuế có bước tiến vượt bậc. Mạng lưới ủy nhiệm thu thuế qua hệ thống ngân hàng thương mại được mở rộng từ 4 điểm thu ban đầu lên gần 30 điểm thu phủ khắp các xã, thị trấn, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho người dân thực hiện nghĩa vụ thuế.

Thứ tư, công tác thanh tra, kiểm tra thuế được triển khai chặt chẽ, hoàn thành 100% kế hoạch được Cục Thuế tỉnh Hà Nam phê duyệt, qua đó phát hiện, truy thu và xử phạt vi phạm hành chính hàng trăm triệu đồng mỗi năm, góp phần răn đe các hành vi gian lận thuế.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh sự nỗ lực lớn của cơ quan thuế trong việc duy trì nguồn thu ngân sách địa phương. Sự gia tăng vượt bậc của số thu năm 2021 (tăng 29% so với năm 2020) bắt nguồn từ sự phục hồi sản xuất kinh doanh và các hoạt động sôi động của thị trường bất động sản. Tuy nhiên, mức thu năm 2022 giảm khoảng 11,9% so với năm 2021 do tác động của các chính sách an sinh và kích cầu kinh tế như: chính sách giảm 30% thuế thu nhập doanh nghiệp, giảm thuế giá trị gia tăng từ 10% xuống 8%, cùng việc thực hiện Nghị quyết số 406/NQ-UBTVQH15 về miễn, giảm thuế.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua Biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu thu ngân sách và Biểu đồ đường so sánh tốc độ tăng trưởng giữa số thu thực hiện với dự toán hàng năm. Đồng thời, Bảng tổng hợp kê khai thuế phản ánh rõ tỷ lệ hồ sơ nộp đúng hạn đạt trên 95%, nhưng tỷ lệ phát sinh thuế từ nhóm kinh doanh tự do vẫn còn dư địa lớn chưa khai thác hết.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý thuế tại Chi cục Thuế khu vực Ý Yên - Vụ Bản (đơn vị đạt mức thu vượt 142% dự toán năm 2022) và Chi cục Thuế Thanh Chương, nghiên cứu chỉ ra rằng huyện Thanh Liêm cần đẩy mạnh hơn nữa việc liên thông dữ liệu số giữa cơ quan thuế với văn phòng đăng ký đất đai, ngân hàng và cơ quan công an để kiểm soát triệt để các nguồn thu nhập ngoài luồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, đề án đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu thuế thu nhập cá nhân trên địa bàn huyện Thanh Liêm:

  1. Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Tổ chức đào tạo chuyên sâu về kỹ năng điều tra thuế và quản lý dữ liệu số cho 100% cán bộ, công chức thuộc các đội nghiệp vụ. Tăng cường kiểm tra công vụ nội bộ, bảo đảm 100% công chức thực hiện nghiêm quy tắc ứng xử nghề nghiệp và đạo đức ngành thuế trong giai đoạn 2024 - 2026. Chủ thể thực hiện: Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục phối hợp với Cục Thuế tỉnh Hà Nam.

  2. Nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu thuế: Đổi mới phương pháp dự báo nguồn thu dựa trên phân tích dữ liệu vĩ mô và tốc độ tăng trưởng của từng ngành kinh tế trên địa bàn 16 xã/thị trấn. Phấn đấu kiểm soát sai số giữa dự toán và thực thu trong khoảng dưới 3% hàng năm, bắt đầu áp dụng từ kỳ lập ngân sách năm 2025. Chủ thể thực hiện: Đội Nghiệp vụ dự toán, kê khai và kế toán thuế.

  3. Tăng cường quản lý đối tượng nộp thuế và đẩy mạnh chuyển đổi số: Triển khai phủ sóng ứng dụng eTax Mobile, bảo đảm 100% cá nhân có thu nhập chịu thuế được cấp mã số thuế định danh theo căn cước công dân và 100% doanh nghiệp, tổ chức chi trả thu nhập thực hiện quyết toán thuế điện tử. Mục tiêu hoàn thành trong giai đoạn 2024 - 2025. Chủ thể thực hiện: Đội Kê khai - Tin học và Đội Tuyên truyền - Hỗ trợ người nộp thuế.

  4. Đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra theo phương pháp quản lý rủi ro: Ứng dụng công nghệ thông tin để tự động quét và phân loại mức độ rủi ro đối với 100% hồ sơ hoàn thuế và hồ sơ giảm trừ gia cảnh. Tăng cường phối hợp liên ngành với Công an huyện và Ngân hàng thương mại để truy xuất dòng tiền giao dịch bất động sản, thương mại điện tử, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế thuế thu nhập cá nhân xuống dưới mức 5% tổng thu hàng năm. Chủ thể thực hiện: Đội Kiểm tra thuế số 01 và số 02.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của đề án mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

  1. Cán bộ lãnh đạo và công chức ngành Thuế: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn hữu ích cho Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục và các Chi cục Thuế trong toàn tỉnh Hà Nam trong việc chuẩn hóa quy trình phân công chức năng, xử lý hồ sơ kê khai và xây dựng kế hoạch thanh tra thuế thu nhập cá nhân.

  2. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Giúp Ủy ban nhân dân huyện Thanh Liêm và Hội đồng nhân dân huyện có thêm căn cứ hoạch định chính sách thu - chi ngân sách địa phương, xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế gắn liền với khai thác nguồn thu bền vững giai đoạn 2025 - 2030.

  3. Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên khối ngành Kinh tế: Là nguồn tư liệu học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy, học tập và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về quản lý kinh tế, tài chính công và chính sách thuế trực thu tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

  4. Kế toán doanh nghiệp và các tổ chức chi trả thu nhập: Giúp người làm công tác tài chính - kế toán tại các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp nắm vững quy định pháp luật về khấu trừ tại nguồn, đăng ký mã số thuế và thủ tục quyết toán thuế thu nhập cá nhân đúng thời hạn.

Câu hỏi thường gặp

Kết quả thu ngân sách tại huyện Thanh Liêm giai đoạn 2020 - 2022 có điểm gì nổi bật? Tổng thu ngân sách do Chi cục quản lý luôn vượt dự toán được giao, cụ thể: năm 2020 đạt 749,650 tỷ đồng (103% dự toán), năm 2021 đạt 967,054 tỷ đồng (110% dự toán) và năm 2022 đạt 851,683 tỷ đồng (103% dự toán).

Cơ cấu và chất lượng đội ngũ công chức thuế tại đơn vị nghiên cứu như thế nào? Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục có 79 cán bộ công chức, trong đó tỷ lệ nữ giới chiếm 69,6% (55 người), nam giới chiếm 30,4% (24 người); trình độ chuyên môn cao với 95% cán bộ đạt trình độ cao đẳng, đại học và trên đại học.

Những nguyên nhân chính dẫn đến thất thu thuế thu nhập cá nhân tại địa phương là gì? Nguyên nhân chủ yếu do người nộp thuế chưa tự giác kê khai các nguồn thu nhập ngoài lương, tình trạng kê khai trùng người phụ thuộc, thói quen thanh toán tiền mặt và sự thiếu đồng bộ trong việc liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế với các tổ chức tín dụng.

Chính sách tài khóa hỗ trợ sau đại dịch Covid-19 ảnh hưởng thế nào đến số thu năm 2022? Các gói hỗ trợ của Chính phủ như giảm 30% thuế thu nhập doanh nghiệp, giảm thuế giá trị gia tăng từ 10% xuống 8% và Nghị quyết số 406/NQ-UBTVQH15 đã trực tiếp làm giảm tổng số thu năm 2022 xuống còn 851,683 tỷ đồng so với mức đỉnh của năm 2021.

Giải pháp nào mang tính đột phá để nâng cao hiệu quả quản lý thu thuế đến năm 2030? Giải pháp đột phá là đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua việc ứng dụng 100% hệ thống quản lý thuế tập trung TMS, tích hợp eTax Mobile, định danh mã số thuế theo căn cước công dân và áp dụng thuật toán phân tích quản lý rủi ro tự động trong thanh tra thuế.

Kết luận

  • Đề tài đã hệ thống hóa sâu sắc lý luận về quản lý thu thuế thu nhập cá nhân, khẳng định vai trò trụ cột của sắc thuế trực thu trong việc điều tiết vĩ mô và bảo đảm công bằng xã hội.
  • Phân tích toàn diện thực trạng thu ngân sách tại huyện Thanh Liêm giai đoạn 2020 - 2022 với quy mô số thu bình quân hàng năm đạt trên 800 tỷ đồng, luôn hoàn thành vượt mức dự toán giao thu từ 3% đến 10%.
  • Nhận diện chính xác các nguyên nhân cốt lõi gây khó khăn cho công tác quản lý thu thuế tại địa phương, từ công tác lập dự toán, quản lý đối tượng nộp đến thanh kiểm tra.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp và các khuyến nghị chính sách đồng bộ, có tính khả thi cao, gắn liền với tiến trình hiện đại hóa và chuyển đổi số ngành thuế giai đoạn 2025 - 2030.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn của công trình nghiên cứu, mở ra hướng đi bền vững giúp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về thuế tại huyện Thanh Liêm và tỉnh Hà Nam.