Luận văn: Quản lý thực hiện giáo dục địa phương ở trường tiểu học huyện Mường Khương, Lào Cai

Luận văn nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý thực hiện nội dung giáo dục địa phương tại các trường tiểu học huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

• Tác giả: Cao A Củi
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở các trường tiểu học huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý giáo dục địa phương ở tiểu học Mường Khương

Giáo dục địa phương (GDĐP) là thành phần bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Nội dung này phản ánh đặc trưng văn hóa, lịch sử, kinh tế và xã hội của từng vùng. Huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai là địa bàn miền núi, nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số. Điều này tạo ra yêu cầu đặc thù trong quản lý và thực hiện GDĐP tại các trường tiểu học. Luận văn thạc sĩ của tác giả Cao A Củi (2023) nghiên cứu thực trạng quản lý thực hiện nội dung GDĐP tại đây. Nghiên cứu khảo sát 189 đối tượng, gồm 34 cán bộ quản lý, tổ trưởng chuyên môn và 155 giáo viên. Kết quả cho thấy nhiều trường còn gặp khó khăn trong tổ chức, triển khai nội dung GDĐP. Chương trình GDPT 2018 yêu cầu tích hợp GDĐP vào các môn học như Tiếng Việt, Đạo đức, Tự nhiên và Xã hội, Lịch sử và Địa lí. Đồng thời, GDĐP còn được lồng ghép trong Hoạt động trải nghiệm ngoài giờ lên lớp. Việc hiểu rõ nền tảng lý luận và thực tiễn là bước đầu tiên để cải thiện chất lượng GDĐP tại huyện Mường Khương.

1.1. Khái niệm và vai trò của giáo dục địa phương

Giáo dục địa phương là tập hợp các nội dung kiến thức gắn liền với đặc điểm tự nhiên, văn hóa, lịch sử và kinh tế - xã hội của một địa phương cụ thể. Theo Chương trình GDPT 2018, đây là nội dung bắt buộc ở tất cả các cấp học. GDĐP giúp học sinh hiểu biết về môi trường sống xung quanh, bồi dưỡng tình yêu quê hương và phát triển năng lực thích ứng với cộng đồng địa phương. Đối với các trường tiểu học ở huyện Mường Khương, GDĐP còn có ý nghĩa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số.

1.2. Vị trí của huyện Mường Khương trong bối cảnh giáo dục miền núi

Huyện Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai, nằm ở vùng biên giới phía Bắc. Địa bàn gồm nhiều dân tộc cùng sinh sống như Mông, Nùng, Pa Dí, Bố Y và Kinh. Điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo cao. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục. Các trường tiểu học trên địa bàn phải đối mặt với thiếu tài liệu giảng dạy phù hợp, giáo viên thiếu kinh nghiệm và cơ sở vật chất còn hạn chế. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới quản lý GDĐP.

II. Phân tích thực trạng quản lý giáo dục địa phương tại Mường Khương

Thực trạng quản lý GDĐP tại các trường tiểu học huyện Mường Khương còn bộc lộ nhiều hạn chế. Kết quả học tập môn GDĐP của nhiều học sinh chưa đạt mức cao. Kỹ năng sống và khả năng phân tích, tổng hợp của học sinh còn yếu. Nguyên nhân đến từ nhiều phía. Động cơ học tập của học sinh chưa rõ ràng và đúng đắn. Giáo viên thiếu linh hoạt trong áp dụng phương pháp dạy học GDĐP. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy môn này còn hạn chế. Giáo viên cũng chưa đủ sáng tạo để truyền cảm hứng cho học sinh. Về phía quản lý nhà trường, công tác bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về GDĐP chưa được thực hiện đồng bộ và hiệu quả. Tài liệu giáo dục địa phương cấp tiểu học cho huyện Mường Khương chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Sự phối hợp giữa nhà trường và cộng đồng địa phương trong triển khai GDĐP còn mờ nhạt. Những vấn đề này đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng để tìm ra giải pháp phù hợp.

2.1. Hạn chế trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP

Nhiều trường tiểu học tại Mường Khương chưa xây dựng kế hoạch GDĐP rõ ràng theo từng học kỳ. Nội dung GDĐP chưa được tích hợp hợp lý vào các môn học chính. Hoạt động trải nghiệm ngoài giờ lên lớp ít được khai thác để lồng ghép kiến thức địa phương. Giáo viên gặp khó khăn khi thiết kế bài học kết hợp văn hóa dân tộc địa phương với chương trình quốc gia. Sự thiếu hụt tài liệu tham khảo đặc thù cho địa bàn khiến chất lượng giảng dạy bị ảnh hưởng đáng kể.

2.2. Khó khăn từ phía đội ngũ giáo viên và học sinh

Đội ngũ giáo viên tại các trường tiểu học Mường Khương phần lớn chưa được đào tạo chuyên sâu về nội dung GDĐP. Nhiều giáo viên không phải người địa phương nên hiểu biết về văn hóa, phong tục dân tộc còn hạn chế. Học sinh đa số đến từ các gia đình dân tộc thiểu số, rào cản ngôn ngữ ảnh hưởng đến tiếp thu kiến thức. Sự thiếu quan tâm từ phụ huynh về môn GDĐP cũng làm giảm động lực học tập của học sinh. Đây là thách thức lớn cần được giải quyết toàn diện.

III. Giải pháp nâng cao quản lý giáo dục địa phương ở tiểu học Mường Khương

Để cải thiện chất lượng quản lý GDĐP tại các trường tiểu học huyện Mường Khương, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần xây dựng tài liệu GDĐP phù hợp với đặc thù văn hóa, lịch sử và kinh tế - xã hội của huyện. Tài liệu phải đảm bảo yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018, có tính kết nối với chương trình tổng thể. Tiếp theo, cần tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về phương pháp dạy học GDĐP. Các khóa tập huấn phải gắn với thực tiễn địa phương. Hiệu trưởng cần xây dựng kế hoạch kiểm tra, giám sát việc thực hiện GDĐP thường xuyên. Đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập GDĐP là yếu tố then chốt. Cần khuyến khích giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy, tạo bài học sinh động và hấp dẫn. Sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình và cộng đồng địa phương cần được tăng cường. Các nghệ nhân, người cao tuổi trong cộng đồng dân tộc có thể tham gia chia sẻ kiến thức văn hóa truyền thống.

3.1. Xây dựng kế hoạch và tài liệu GDĐP phù hợp địa phương

Hiệu trưởng các trường tiểu học cần chủ động phối hợp với Phòng Giáo dục huyện Mường Khương để xây dựng kế hoạch thực hiện GDĐP theo năm học. Kế hoạch phải xác định rõ mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức. Tài liệu GDĐP cần phản ánh đúng bản sắc văn hóa của các dân tộc trên địa bàn như Mông, Nùng, Pa Dí. Nội dung phải tích hợp theo chiều ngang trong từng lớp và chiều dọc qua các cấp học, đảm bảo tính hệ thống và liên tục.

3.2. Bồi dưỡng giáo viên và đổi mới phương pháp dạy học GDĐP

Công tác bồi dưỡng giáo viên là giải pháp cốt lõi để nâng cao chất lượng GDĐP. Cần tổ chức các chuyên đề sinh hoạt chuyên môn về thiết kế bài học GDĐP gắn với thực tiễn địa phương. Giáo viên cần được hỗ trợ ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng hình ảnh, video về di sản văn hóa địa phương. Phương pháp học tập trải nghiệm, tham quan thực địa, giao lưu cộng đồng cần được đưa vào kế hoạch dạy học. Điều này giúp học sinh tiếp thu kiến thức địa phương một cách tự nhiên và hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng trong quản lý giáo dục địa phương

Quản lý thực hiện nội dung GDĐP ở các trường tiểu học huyện Mường Khương là nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện theo Chương trình GDPT 2018. Nghiên cứu đã chỉ ra rõ ràng các tồn tại trong thực trạng và đề xuất giải pháp cụ thể, có tính khả thi cao. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp quản lý sẽ góp phần nâng cao chất lượng GDĐP, giúp học sinh tiểu học Mường Khương phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực. Học sinh không chỉ nắm được kiến thức văn hóa dân tộc mà còn hình thành tình yêu quê hương, ý thức bảo tồn di sản. Về mặt quản lý, hiệu trưởng đóng vai trò trung tâm trong điều phối các hoạt động GDĐP. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường là điều kiện tiên quyết. Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể áp dụng tại các huyện miền núi khác có điều kiện tương tự, đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Đây là đóng góp quan trọng cho khoa học quản lý giáo dục ở vùng dân tộc thiểu số.

4.1. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu đối với giáo dục Mường Khương

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để Phòng Giáo dục huyện Mường Khương điều chỉnh chính sách phát triển GDĐP. Các giải pháp được đề xuất dựa trên số liệu khảo sát thực tế từ 189 đối tượng tham gia. Điều này đảm bảo tính sát thực và khả năng ứng dụng cao. Nhà trường có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và cải tiến tài liệu dạy học GDĐP phù hợp hơn với đặc thù địa bàn.

4.2. Định hướng phát triển giáo dục địa phương bền vững

Phát triển GDĐP bền vững tại Mường Khương đòi hỏi cam kết lâu dài từ các cấp quản lý giáo dục. Cần xây dựng cơ chế đánh giá định kỳ chất lượng thực hiện GDĐP tại các trường tiểu học. Việc huy động nguồn lực cộng đồng, bao gồm nghệ nhân và người có hiểu biết văn hóa địa phương, vào quá trình giảng dạy là hướng đi chiến lược. Đầu tư vào cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và tài liệu đặc thù địa phương là điều kiện nền tảng để đảm bảo chất lượng GDĐP trong dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THỰC HIỆN NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Giáo dục về học qua trải nghiệm thực tế và GDĐP đã xuất hiện sơ khai từ thời cổ đại, song nó chỉ thực sự phát triển và trở thành một tư tưởng giáo dục chính thống và phát triển thành học thuyết khi có những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học, giáo dục học nổi tiếng trên thế giới. Đến thế kỷ XX, A.

Macarenkô (l888-1939) - nhà sư phạm lỗi lạc và nổi tiếng của Nga những thập niên 20, 30 đã nói và viết rất nhiều về vai trò to lớn của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp: "Tôi muốn nhấn mạnh rằng tất cả các vấn đề giáo dục, mọi hoạt động giáo dục không thể giới hạn trong các vấn đề giảng dạy của thầy giáo, lại càng không thể làm cho quá trình giáo dục của con người chỉ tồn tại và diễn ra trên lớp học, mà đáng lẽ phải được triển khai ngay trên từng mét vuông của đất nước chúng ta. Nghĩa là trong bất cứ hoàn cảnh nào của cuộc sống, mỗi một người lớn chúng ta cũng không bao giờ được nghĩ rằng công tác giáo dục cho trẻ em chỉ được thực hiện trên lớp. Mà phải hiểu về công tác giáo dục và điều gì có gắn với thực tế cuộc sống sẽ chỉ đạo cả cuộc sống của trẻ em. Nhiều tác giả đã chỉ ra sự cần thiết của chương trình giáo dục dựa vào địa phương phản ánh các đặc trưng mang tính địa phương vào trong chương trình giáo dục nhà trường.

Một câu hỏi đặt ra là làm thế nào các chương trình giáo dục có thể gắn kết với các vấn đề thuộc về văn hóa, kinh tế, xã hội của mỗi địa phương. Sự gắn kết này đặt ra trong mục tiêu, nội dung cũng như hình thức tổ chức các hoạt động dạy học và giáo dục của nhà trường đó thu hút sự quan tâm của người học với tư cách là công dân có trách nhiệm của cộng đồng[22]. 9 Trách nhiệm tác giả đã nhấn mạnh sự quan trọng của một chương trình giáo dục địa phương và những đặc trưng của địa phương trong chương trình đào tạo của nhà trường. Một câu hỏi đặt ra là việc làm sao để các chương trình giáo dục có thể phù hợp với những đặc điểm chính trị, kinh tế và văn hoá của mỗi địa phương.

Mối liên hệ này được phản ánh qua mục tiêu, nội dung cũng như phương thức tổ chức các hoạt động giảng dạy và giáo dục của nhà trường nhằm thu hút sự chú ý của người học với vai trò là những công dân có trách nhiệm với xã hội. Chương trình giáo dục dựa vào địa phương là cách để nhà giáo dục đưa các vấn đề từ thực tế cuộc sống của người dân địa phương vào trong trường học. Với ý nghĩa như vậy, chương trình giáo dục địa phương phải đáp ứng mong muốn, bản sắc, truyền thống, tâm lý, sở thích, thế mạnh và nguyện vọng, nhu cầu của người học và cha mẹ các em, tập trung rõ vào những điều thúc đẩy sự phát triển của cá nhân người học, đưa những vấn đề đặc trưng của địa phương vào trong từng môn học, giúp người học có tri thức, phẩm chất và kỹ năng để họ có thể thành công và tự tin và kết nối người khác suốt đời. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, từ thời kì đầu tiên của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh và chỉ ra rằng: “Học phải đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường luôn gắn liền với xã hội”.

Mặc dù cũng đã được vận dụng trong nhiều loại hình trường, song lí thuyết về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong đó có nội dung GDĐP vẫn còn vô cùng mới mẻ. Năm 2018 Chương trình giáo dục phổ thông mới ra đời, trong đó có khái niệm mới: "Giáo dục địa phương". Chương trình giáo dục phổ thông mới theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 (CTGDPT 2018) nêu rõ: "Nội dung giáo dục của địa phương là các vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,. của địa phương 10 bổ sung vào nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm cung cấp cho học sinh những hiểu biết về nơi cư trú, bồi đắp cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương"[8].

Nội dung giáo dục địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông mới là những vấn đề cơ bản hoặc các vấn đề rất thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hộis, môi trường, định hướng, chủ trương, đường lối. của các địa phương, góp phần bổ sung vào những nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước. Nhằm cung cấp cho các em học sinh có sự hiểu biết về nơi cư trú, bồi đắp cho các em học sinh tình yêu với quê hương, đất nước, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề kinh tế, văn hoá, xã hội của quê hương, đất nước. Thực tế, đất nước ta có nhiều vùng miền, nhiều dân tộc sinh sống khác nhau và ta thấy tiếng nói, văn hóa, lịch sử, địa lý… của mỗi vùng quê cũng khác nhau nên nội dung chương trình, sách giáo khoa chung của Bộ khó có thể đề cập hết được.

Nội dung GDĐP sẽ giúp các em học sinh có được những hiểu biết về địa phương mình, những trải nghiệm cần thiết và bổ ích nhất từ đó hình thành những giá trị sống, tính trách nhiệm cá nhân với tư cách là người công dân. Việc xây dựng chương trình GDĐP là cần thiết để góp phần hình thành các năng lực, phẩm chất học sinh, đó là năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Bên cạnh đó, phát triển cho học sinh năng lực thích ứng với cuộc sống và biết vận dụng kiến thức (tự nhiên, văn hóa, xã hội) vào thực tiễn, ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững, bảo vệ môi trường của đất nước và ở địa phương. Theo kế hoạch đối với cấp tiểu học, về định hướng nội dung giáo dục của địa phương, gồm một số vấn đề cơ bản hoặc thời sự về: Lịch sử hình thành và 11 phát triển, truyền thống quê hương; lễ hội, nghệ thuật truyền thống, di tích lịch sử, danh nhân văn hóa; phong tục, tập quán địa phương.

Địa lý, dân cư; cảnh quan thiên nhiên, môi trường tự nhiên; ngành nghề, làng nghề truyền thống của địa phương. Một số nội dung về kinh tế, xã hội, chính sách an sinh xã hội; giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống, kỹ năng sống; xây dựng nếp sống văn minh, tôn trọng kỷ cương, pháp luật; bảo vệ môi trường tự nhiên tại địa phương, an toàn giao thông. Nội dung giáo dục của địa phương được tích hợp trong hoạt động trải nghiệm. Nội dung giáo dục của địa phương cấp tiểu học còn được tích hợp hoặc sử dụng trong dạy học các môn học ở từng lớp gắn với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương, đất nước; các hoạt động giáo dục tư tưởng chính trị, từ thiện vì cộng đồng tại địa phương; các hoạt động xã hội và tìm hiểu một số nghề nghiệp gần gũi với học sinh., góp phần hình thành và phát triển phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi của học sinh tiểu học.

Nhìn chung, các nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực GDDP cho HS chủ yếu tập chung vào dạy học các nội dung GDĐP ít có nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học, do đó định hướng dạy học này vẫn còn mới đối với GV tiểu học. Qua tổng quan các nghiên cứu ở trong và ngoài nước về vấn đề nghiên cứu, có thể nhận thấy: Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về nội dung GDĐP (chương trình giáo dục dựa vào địa phương). Đa số các nghiên cứu đều đánh giá sự cần thiết của nội dung này trong việc hình thành năng lực người học với tư cách là một công dân thành công trong tương lai, có trách nhiệm, và đóng góp phát triển cộng đồng và địa phương. Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên thế giới cũng đề cập đến việc tích hợp các vấn đề của địa phương vào chương trình giáo dục nhà trường thông qua các mục tiêu, nội dung môn học/hoạt động giáo dục, phương pháp dạy học.

12 Tại Việt Nam, xây dựng và triển khai nội dung GDĐP là một vấn đề còn khá mới mẻ. Hiện nay mới chỉ có những văn bản hướng dẫn về nội dung này, tuy nhiên những nghiên cứu mang tính học thuật còn là những khoảng trống. Theo qui định nội dung GDĐP chủ yếu thực hiện thông qua hoạt động trải nghiệm (đặc biệt đối với cấp tiểu học) do đó những lí thuyết về tổ chức hoạt động trải nghiệm hiện được xem là cơ sở lý thuyết chính cho vấn đề này. Nhưng nghiên cứu chuyên về vấn đề “Quản lí thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở các trường tiểu học huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai đáp ứng yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018” thì chưa cơ quan, tổ chức, đơn vị nào nghiên cứu.

Một số khái niệm cơ bản trong đề tài 1. Quản lý Trong quá trình phát triển tư duy lý luận về quản lý, có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm quản lý dưới góc độ các nhà nghiên cứu lý luận và thực hành quản lý đưa ra. Theo Trần Kiểm “Quản lý là một số các tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức với những hiệu quả cao nhất” [23]. Phan Văn Kha đã đưa ra khái niệm: “Quản lý là một trong những quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên thuộc một hệ thống đơn vị và việc sử dụng các nguồn lực phù hợp để đạt được các mục đích đã định”.