Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI CỦA TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO MÔ HÌNH CỦA JON P. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Sự hình thành lý thuyết quản lý sự thay đổi được ghi nhận vào thời điểm những năm 90 của thế kỷ XX. Kurt Lewin khi nghiên cứu về động lực học nhóm và phát triển tổ chức đã xây dựng quy trình ba bước của sự thay đổi.
Mô hình thay đổi do Lewin phát triển đã mô tả sự thay đổi là một quá trình ba giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên ông gọi là "cởi mở". Nó liên quan đến việc vượt qua sức ì và phá bỏ "bộ óc" hiện có. Nó phải là một phần của việc sống sót.
Các cơ chế phòng thủ phải được bỏ qua. Trong giai đoạn thứ hai, sự thay đổi xảy ra. Đây thường là một giai đoạn nhầm lẫn và chuyển đổi. “Chúng tôi biết rằng những cách làm cũ đang bị thách thức nhưng chúng tôi chưa có một bức tranh rõ ràng về những gì chúng tôi đang thay thế chúng”.
Giai đoạn thứ ba và cuối cùng mà ông gọi là "đóng băng". Tư duy mới đang kết tinh và mức độ thoải mái của một người đang trở lại mức trước đó. Quy trình ba bước của Lewin được coi là mô hình nền tảng để tạo ra sự thay đổi trong tổ chức (dẫn theo From Wikipedia, the free encyclopedia). Kotter - giáo sư danh dự của trường Đại học Harvard đã phân tích tỉ mỉ lí do thất bại của các tổ chức, các sai lầm thường gặp của các nhà lãnh đạo, ông đã đưa ra 8 bước cơ bản với yếu tố cốt lõi xuyên suốt là sự thay đổi hành vi con người.
Quy trình 8 bước đó bao gồm: Bước1 - Gia tăng tính cấp bách; Bước 2 - Lập đội tiên phong; Bước 3 - Thiết lập tầm nhìn và chiến lược; Bước 4 - Truyền đạt để thu hút mọi người tham gia; Bước 5 - Trao quyền cho nhân viên triển khai hành động; Bước 6 -Làm nên những thắng lợi ngắn hạn; Bước 7 - Không dừng lại; Bước 8 - Làm cho sự thay đổi trở nên bền vững [34]. 6 Harvard Business Essentials (2010) xuất bản cuốn sách “The Business Handbook - Change Management and Transition” đã trích dẫn quan điểm của Rober Helle cho rằng: “Thay đổi là một yếu tố quan trọng liên quan đến sự thành công của các tổ chức. Để tồn tại và phát triển, các tổ chức cần phải nhanh chóng thích ứng với sự thay đổi”. Theo Rober Heller, 4 nội dung chính của quản lý sự thay đổi là: (1) Hiểu biết về sự thay đổi; (2) Hoạch định sự thay đổi; (3) Thực hiện sự thay đổi; (4) Củng cố sự thay đổi [10].
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đã có kiến nghị về ba giai đoạn khác nhau của quá trình đổi mới canh tân giáo dục trong nhà trường: (1) Dẫn nhập canh tân dựa trên sự phân tích nhà trường dẫn đến mô hình quản lý nhà trường; (2) Phát động canh tân theo kế hoạch đã vạch ra với các phương tiện có sẵn; (3) Thể chế hóa canh tân [33]. Quản lý sự thay đổi bắt đầu được nghiên cứu và áp dụng vào lĩnh vực giáo dục trong thời gian gần đây ở một số nước trên thế giới và mang lại những kết quả khả quan. Brent Davies và Linda Ellison (Mỹ) cho rằng công tác kế hoạch của các trường cần áp dụng định hướng mang tính chiến lược lâu dài và “tương lai” hơn. Các tác giả muốn nói đến mô hình 3 cấp: Tư duy tương lai hay chiến lược lâu dài (5-15 năm), kế hoạch chiến lược hay chiến lược trung hạn (3-5 năm) và kế hoạch phát triển trường học hay chiến lược ngắn hạn (1-3 năm).
Trên cơ sở kế hoạch đã được đề xuất, nhà nghiên cứu Viv Garrett lại tập trung vào việc quản lý quá trình chuyển đổi trong giai đoạn có những thay đổi nhanh chóng và bất thường. Với sự lãnh đạo hiệu quả thì chiến lược và sự thay đổi có thể kết hợp với nhau trong một văn hóa của một tổ chức, qua đó cho phép tổ chức chuyển từ việc quản lý cứng nhắc và những thay đổi bất chợt sang một trạng thái luôn điều chỉnh và phản ứng lại những thay đổi của môi trường theo cách của tổ chức đó [dẫn theo 30]. Nghiên cứu trong nước Tác giả Đặng Xuân Hải đã đưa ra 6 câu hỏi mà theo ông người QLSTĐ phải tìm được câu trả lời khi bắt tay vào “Quản lý sự thay đổi” [14]: (1) Cái gì đang/cần thay đổi, kết quả mong đợi là cái gì? (2) Dự báo trạng thái hiện hành của tổ chức: Tình trạng hiện tại của tổ chức (so với sự thay đổi của bối cảnh) là như thế nào? (3) Khoảng cách hiện hữu giữa hai trạng thái nêu trên là gì? (4) Có “năng lượng/sự sẵn sàng” hay “rào cản/chống đối” khi tiến hành sự thay đổi không? (5) Điều người QLSTĐ mong muốn và khả năng thực hiện là gì? (6) Tính phù hợp và khả năng hiện thực hóa sự thay đổi?. Một nghiên cứu khác của trường ĐHSP - Đại học Thái Nguyên do Đầu Thị Thu (2011) chủ trì: “Biện pháp lãnh đạo và Quản lý sự thay đổi ở các trường THPT khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam” đề xuất các biện pháp lãnh đạo và Quản lý sự thay đổi ở các trường THPT khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam: Xác định mục tiêu; lập kế hoạch thay đổi, nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên; động viên, cổ vũ; huy động các nguồn lực; kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện; duy trì kết quả đạt được và đảm bảo sự tiếp tục đổi mới [31].
Nghiên cứu của Trịnh Hồng Ngọc (2020) về Quản lý sự thay đổi trong trường học: xu hướng, thách thức và giải pháp đã xác định những thay đổi trong trường học, gồm: (1) sự thay đổi về các nguồn lực trong nhà trường; (2) sự thay đổi về các hoạt động chuyên môn; (3) sự thay đổi về học sinh; và (4) sự thay đổi về văn hóa nhà trường. Từ những thay đổi này, tác giả đã đề xuất một số giải pháp để quản lý sự thay đổi trong trường học [23]. Trên cơ sở nghiên cứu các lý thuyết về quản lý sự thay đổi, Bùi Văn Quân (2020) đã khái quát các luận điểm cơ bản của lý thuyết quản lý sự thay đổi, gồm: (1) Thay đổi là một thuộc tính của tổ chức và môi trường của tổ chức; (2) Thay đổi là có nguyên nhân và có thể dự báo, nhận biết được; (3) Có 8 những yếu tố thúc đẩy nhưng cũng có những yếu tố kìm hãm đối với quản lý sự thay đổi; (4) Quản lý sự thay đổi là một quá trình và được thực hiện bởi những phương pháp xác định [29]. Đề tài nghiên cứu “Quản lý hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ ở các trường Mầm non huyện Đan Phượng thành phố Hà Nội trong bối cảnh phòng, chống dịch Covid-19” của Lê Thị Hồng Quế (2021) là một trong số không nhiều những nghiên cứu về quản lý hoạt động chuyên môn ở trường mầm non theo tiếp cận quản lý sự thay đổi.
Tác giả lựa chọn quan điểm: quá trình quản lý sự thay đổi được thực hiện qua 3 giai đoạn với những bước cụ thể (Chuẩn bị cho sự thay đổi; Kế hoạch hóa sự thay đổi; Tiến hành sự thay đổi; Đánh giá, duy trì những kết quả đã đạt được của sự thay đổi) để xác định các nội dung quản lý hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ ở trường mầm non theo tiếp cận quản lý sự thay đổi. Cụ thể là: (1) Chuẩn bị cho sự thay đổi trong quản lý hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng cho trẻ của trường mầm non; (2) Kế hoạch hóa sự thay đổi trong hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ tại trường mầm non; (3) Tổ chức, chỉ đạo thực hiện kế hoạch thay đổi hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ tại trường mầm non; (4) Kiểm tra, đánh giá và duy trì những kết quả đã đạt được của sự thay đổi hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ tại trường mầm non [30]. Các mô hình quản lý sự thay đổi được đề cập khá chi tiết, bài bản trong công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Tuyết Hạnh và Lê Vũ Hà (2021). Các tác giả đã giới thiệu 8 mô hình được khái quát từ những lý thuyết quản lý sự thay đổi tương ứng: mô hình thay đổi của Kurt Lewin, mô hình thay đổi của John P.
Kotter, mô hình quản lý hiệu quả thay đổi của Hellriegel D.W, mô hình quản lý sự thay đổi trong tổ chức của Stephen P.Robbins, mô hình 7S của McKinsey, mô hình kim cương của Leavitt, mô hình thay đổi của Burke - Litwin, mô hình thay đổi của ADKAR. Các mô hình này được giới thiệu khái quát về nội dung và chỉ dẫn ứng dụng mô hình trong thực tiễn [9]. Nhận xét từ kết quả tổng quan - Nghiên cứu về sự thay đổi của tổ chức và quản lý sự thay đổi nói chung đã được quan tâm và có những ứng dụng thực tiễn hiệu quả. Các nghiên cứu này đã khởi xướng nhiều mô hình quản lý sự thay đổi khác nhau.
Mô quản lý sự thay đổi của John P. Kotter là một trong những mô hình quản lý sự thay đổi được áp dụng khá rộng rãi. - Rất ít những nghiên cứu về ứng dụng mô hình quản lý sự thay đổi của John P. Kotter trong quản lý cơ sở giáo dục.
Kết quả của những nghiên cứu đã có về vấn đề này cho phép khái quát được những nội dung chính của việc vận dụng lý thuyết quản lý sự thay đổi của John P. Kotter trong quản lý trường học. Đề tài luận văn kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu nói trên theo hướng làm rõ nội dung từng bước của quá trình quản lý sự thay đổi theo mô hình của John P. Kotter để quản lý sự thay đổi ở trường tiểu học An Phượng, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương.
Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều khái niệm quản lý từ các góc độ khác nhau: F.Taylo (1856-1915), người đề xuất thuyết “Quản lý khoa học” cho rằng: Quản lý là biết được điều bạn muốn người khác làm, và sau đó thấy được họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất. Hoạt động quản lý ở bất kỳ tổ chức nào cũng đều có các hoạt động cơ bản liên quan đến các chức năng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra trên cơ sở thu thập và xử lý thông tin. Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Quản lý là quá trình gây tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt mục tiêu chung”.