Chương 1 trình bày tổng quan của vấn đề nghiên cứu Chương này đưa ra lý do chọn đề tài, tổng quan vấn đề nghiên cứu, mục đích, đối tượng và phạm vi và phương pháp nghiên cứu. - Chương 2 trình bày cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu. Chương này trình bày một số khái niệm, cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài và kinh nghiệm quản lý rủi ro hải quan của một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Việt Nam. - Chương 3 phân tích thực trạng áp dụng quản lý rủi ro trong hoạt động nhập khẩu hàng hóa tại Cục quản lý rủi ro của Tổng cục Hải quan Việt Nam giai đoạn 2019-2023.
Chương này giới thiệu về Cục quản lý rủi ro, phân tích thực trạng và đưa ra đánh giá chung. - Chương 4 một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro trong hoạt động nhập khẩu hàng hóa tại Cục Quản lý rủi ro của Tổng cục Hải quan Việt Nam. Dựa trên hoạt động phân tích của chương 3 và định hướng công tác quản lý rủi ro của Hải quan Việt Nam trong thời gian tới cùng với các yếu tố ảnh hưởng để từ đó đề xuất một số giải pháp. Ngoài ra, trong nghiên cứu còn các các phần: Tài liệu tham khảo (30 tài liệu); phần phụ lục có: trích dẫn các văn bản quy định liên quan.
Những trang đầu của nghiên cứu có: Lời tác giả; mục lục; danh mục các bảng; danh mục các hình. 7 CHƯƠNG 2 - CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN 2. Quản lý rủi ro trong lĩnh vực Hải quan 2. Khái quát chung về quản lý rủi ro 2.
Khái niệm rủi ro và quản lý rủi ro Rủi ro là một trong những khái niệm tuy được đề cập, nghiên cứu và áp dụng nhiều trên thực tế nhưng nó được nhìn nhận dưới nhiều góc độ, trường phái, quan điểm khác nhau dẫn tới cho đến nay vẫn chưa có được sự thống nhất trong việc định nghĩa thế nào là rủi ro và hiện nó được phân chia thành 02 nhóm trường phái quan điểm là truyền thống và hiện đại. - Theo quan điểm truyền thống: + “Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy ra” (Từ Điển tiếng Việt, 1999); + “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn, thiệt hại” (Từ Điển Oxford, Anh); + Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu đã định nghĩa “Rủi ro là những sự việc bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, có tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp”… => Như vậy, theo quan điểm truyền thống đều quan niệm rủi ro mang nghĩa tiêu cực, đó là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn. - Theo quan điểm trường phái hiện đại: + “Rủi ro được xem là sự bất trắc có thể đo lường được (Frank Knight, 2012); + “Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi“ (Allan Willett); + “Rủi ro là một tổng hợp những ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất” (Irving Prefer) + “ Rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai có thể xác định được” (Marilu Carty). + “Rủi ro là sự kết hợp của xác suất xảy ra của một sự kiện và hậu quả của sự kiện đó” (ISO,2009) 8 Như vậy, khác với quan điểm truyền thống, rủi ro theo quan điểm hiện đại được xem là sự bất trắc có thể đo lường được, nó mang cả tính tích cực và tính tiêu cực, rủi ro có thể mang đến những tổn thất, mất mát cũng như có thể mang lại những lợi ích, cơ hội nhất định.
Do đó, nếu hiểu được rủi ro thì người ta có thể tìm được những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực cũng như có thể đón nhận những cơ hội, lợi ích tích cực mà nó đem lại. Do đó, với mong muốn nhận biết các rủi ro và giảm thiểu các tác động tiêu cực của rủi ro đến từng hoạt động của tổ chức nói riêng, và toàn thể tổ chức nói chung, ta phải thực hiện hoạt động quản lý rủi ro. Theo tài liệu của ISO/IEC 73 (2009) QLRR – Các khái niệm và hướng dẫn sử dụng tiêu chuẩn, khái niệm quản lý rủi ro được hiểu là: Việc áp dụng một cách hệ thống các thông lệ và thủ tục quản lý nhằm cung cấp thông tin cần thiết để xử lý rủi ro (3). Bản chất nó là quản lý rủi ro là quy trình mà các cá nhân, tổ chức áp dụng bao gồm các bước nhằm xác định, xử lý và điều chỉnh các rủi ro cả 2 mặt tích cực và tiêu cực gây ảnh hưởng tới các hoạt động của cá nhân, tổ chức.
Chẳng hạn như cá nhân gửi tiền tiết kiệm để phòng lúc ôm đau, siêu thị lắp hệ thống camera để chống trộm, lắp hệ thống báo cháy (báo khói, báo nhiệt, loa, còi hú…). Thực hiện quản lý rủi ro sẽ giúp tổ chức đánh giá được khả năng tác động tích cực và tiêu cực của rủi ro đến tổ chức, từ đó thúc đẩy tác động tích cực và giảm thiểu tác động tiêu cực cũng như những tác động không mong muốn đến toàn thể hoạt động của tổ chức. Quản lý rủi ro trong lĩnh vực Hải quan 2. Các khái niệm có liên quan - Khái niệm rủi ro trong lĩnh vực Hải quan Theo quan niệm của tổ chức Hải quan thế giới (WCO), Hải quan là cơ quan trực thuộc Chính phủ chịu trách nhiệm thi hành luật Hải quan về thu thuế và các thuế khác, đồng thời chịu trách nhiệm thi hành các luật khác có liên quan đến hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, vận chuyển hay lưu kho hàng hóa.
Theo điều 12 Luật hải quan số 54/2014/QH13 ngày 26/06/2014 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam “Hải quan Việt Nam có nhiệm vụ thực hiện việc kiểm tra, giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải; phòng chống buôn lậu; vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu; thống kê hàng hóa xuất nhập khẩu; kiến nghị chủ trương, biện pháp quản 9 lý nhà nước về Hải quan đối với hoạt động xuất nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh , quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu”. Rủi ro hiện diện ở mọi nơi, trong mọi lĩnh vực của đời sống và ngành hải quan cũng không phải là ngoại lệ. Trên thực tế, nhiều nhà nghiên cứu trước đây đã tập trung đi sâu phân tích tìm ra quy luật của những nguy cơ, bất trắc và thiệt hại xảy ra trong lĩnh vực vận chuyển hàng hải và vận dụng những kết quả nghiên cứu này vào lĩnh vực kinh doanh bảo hiểm. Sau này, việc nghiên cứu về rủi ro còn được phát triển ra các lĩnh vực khác như ngân hàng, kinh doanh, quản lý… Hiện nay, nghiên cứu quản lý rủi ro đã trở thành môn khoa học ứng dụng trong quản lý của cơ quan nhà nước như hải quan, thuế, ngân hàng… Tuy nhiên do đặc trưng của mỗi ngành nghề, lĩnh vực khác nhau, rủi ro tồn tại dưới những hình thức khác nhau.
Trong ngành hải quan, người ta định nghĩa về rủi ro và quản lý rủi ro như sau: - Theo quan điểm Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO, 2010), “Rủi ro trong lĩnh vực hải quan là sự không tuân thủ pháp luật về hải quan”. - Theo quan điểm Hải quan Mỹ, “Rủi ro là mức độ không tuân thủ pháp luật làm tổn thất hoặc thiệt hại đến thương mại, công nghiệp hoặc cộng đồng”. - Theo tổ chức Hải quan EU “Rủi ro là khả năng một điều gì đó sẽ xảy ra, ngăn chặn việc áp dụng các biện pháp xử lý của cộng đồng hoặc của quốc gia liên quan đến đối xử hàng hóa của Hải quan”. - Theo Điều 4 Luật hải quan số 54/2014/QH13 ngày 26/06/2014 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam định nghĩa: “Rủi ro là nguy cơ không tuân thủ pháp luật về hải quan trong việc thực hiện xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hàng hóa; xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải”.
- Theo định nghĩa Phụ lục tổng quát -Chương 6 - hướng dẫn Công ước KYOTO sửa đổi năm 1999, “rủi ro là nguy cơ tiềm ẩn của việc không tuân thủ pháp luật hải quan”. Có thể thấy, theo định nghĩa trên thì rủi ro trong lĩnh vực hải quan khác với rủi ro theo nghĩa thông thường đó là sự không tuân thủ pháp luật hải quan (PLHQ); trong đó, PLHQ là khách thể bị xâm hại bởi những hành vi của tổ chức, cá nhân diễn ra trong lĩnh vực hải quan; những hành vi này có thể gây ra những thiệt hại vật chất hoặc phi vật chất trong lĩnh vực hải quan. Pháp luật hải quan bao gồm hệ thống những cam kết , chuẩn mực quốc tế mà nước đó ký kết và tham gia như công ước KYOTO 1973, 10 các văn bản hướng dẫn của WCO, hay khung tiêu chuẩn an ninh và tạo thuận lợi thương mại toàn cầu (SAFE). cùng với hệ thống pháp luật trong nước như Luật Hải quan, Luật của các bộ, ngành có liên quan, hoặc các văn bản dưới luật khác liên quan đến các đối tượng chịu kiểm soát, kiểm tra Hải quan.
Tóm lại, rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ Hải quan là khả năng có thể xảy ra các hành vi vi phạm pháp luật Hải quan và các quy định có liên quan đến lĩnh vực này. Do đó, để ngăn chặn các hành vi không tuân thủ này, hải quan cần áp dụng chặt chẽ quy trình quản lý rủi ro. - Khái niệm quản lý rủi ro trong lĩnh vực Hải quan Theo Tổ chức Hải quan thế giới WCO năm 2010 (cẩm nang về quản lý rủi ro): “Quản lý rủi ro hải quan là việc áp dụng có hệ thống các thủ tục quản lý và thông lệ mang đến cho Hải quan những thông tin cần thiết để giải quyết vấn đề vận chuyển hàng hóa hoặc lô hàng đặt ra vấn đề rủi ro” Theo Hải quan New Zealand định nghĩa “Quản lý rủi ro là việc áp dụng một cách hệ thống các chính sách quản lý, quy trình thủ tục nhằm xác định, phân tích, đánh giá và tiến hành các biện pháp đối phó với rủi ro”.