CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG KINH DOANH NGOẠI THƯƠNG 1. Các khái niệm về rủi ro, tổn thất và quản lý rủi ro 1. Khái niệm về rủi ro và tổn thất 1. Khái niệm về rủi ro Rủi ro là sự kiện không may xảy ra, luôn gắn liền với hoạt động và môi trường sống của con người.
Nhiều nhà kinh tế, nhà kinh doanh bảo hiểm trên thế giới và của Việt Nam đã nghiên cứu và đưa ra một số khái niệm về rủi ro. Sau đây là một số khái niệm được chọn lọc [4]: + Rủi ro là khả năng xảy ra một số sự cố không may. + Rủi ro là sự kết hợp các nguy cơ. + Rủi ro là sự không thể đoán trước một khuynh hướng dẫn đến kết quả thực khác với kết quả dự đoán.
+ Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất. + Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất. Khi nghiên cứu các khái niệm này dường như có một mối liên hệ giữa chúng với nhau: + Thứ nhất, các khái niệm này đều đề cập đến sự không chắc chắn mà chúng ta coi là mối ngờ vực đối với tương lai. + Thứ hai, ở đây người ta cũng ám chỉ rằng những cấp độ hay mức độ rủi ro là khác nhau.
+ Thứ ba, các khái niệm đều nói đến hậu quả do một hoặc nhiều nguyên nhân gây ra và sự không chắc chắn về hậu quả trong một tình huống cụ thể. Tuy nhiên, các khái niệm này chưa giúp chúng ta thấy được những rủi ro là những sự kiện nguy hiểm, bất trắc đã xảy ra hay chưa? Hiểu rõ điều này rất có ý nghĩa trong việc đề xuất các biện pháp phòng chống, hạn chế rủi ro ---------------------------------------------------------------------------------------------- Nguyễn Quỳnh Hương Luận văn Cao học QTKD 2007-2009 -9- ---------------------------------------------------------------------------------------------- trong kinh doanh. Đối với những rủi ro chưa xảy ra, chúng ta sẽ tập trung tìm các biện pháp phòng ngừa để sao cho rủi ro không hoặc ít xảy ra; còn đối với các rủi ro đã xảy ra sẽ tập trung vào các biện pháp khoanh lại, giảm thiệt hại, nhanh chóng phục hồi sản xuất, kinh doanh. Khi xem xét các tình huống rủi ro, người ta thấy rằng quá trình xảy ra rủi ro thường trải qua hai giai đoạn [14]: + Giai đoạn 1: Rủi ro chưa xảy ra hay còn gọi là giai đoạn tiền rủi ro.
+ Giai đoạn 2: Rủi ro đã xảy ra. Để có thể hiểu thực chất của rủi ro cần xây dựng hai khái niệm cơ bản: nguy cơ rủi ro và rủi ro. Nguy cơ rủi ro Nguy cơ là tình thế có thể gây ra những biến cố bất lợi. Nguy cơ phản ánh trạng thái của hoàn cảnh có thể là nguồn gốc tạo ra sự kiện bất lợi.
Nguy cơ được đặc trưng bởi hai tính chất cơ bản bao gồm: nguy cơ diễn tả khả năng xảy ra sự cố và nguy cơ tồn tại với mức độ cao thấp khác nhau tùy theo các yếu tố tác động tạo ra nguy cơ. Nguy cơ rủi ro là những đe dọa nguy hiểm có thể xảy ra được đo lường bằng xác suất. Như vậy, nói đến nguy cơ tức là đề cập tới khả năng xảy ra những sự kiện, hiện tượng bất lợi đối với con người. Nguy cơ là yếu tố có thể làm thay đổi tần số và mức độ nghiêm trọng của hiểm họa.
Còn nói đến nguy cơ rủi ro tức là nói đến những đe dọa nguy hiểm có khả năng xảy ra, có nguyên nhân từ rủi ro. Đặc trưng của nguy cơ rủi ro là phản ánh khả năng xảy ra rủi ro bằng xác suất thống kê. Nguy cơ rủi ro luôn tiềm ẩn, song hành với mọi hoạt động sống của con người. Tuy nhiên, nguy cơ rủi ro luôn mang tính quy luật, vận động biến đổi theo môi trường, chịu ảnh hưởng bởi trình độ khoa học kỹ thuật, khả năng làm chủ tự nhiên và tư duy của con người.
---------------------------------------------------------------------------------------------- Nguyễn Quỳnh Hương Luận văn Cao học QTKD 2007-2009 - 10 - ---------------------------------------------------------------------------------------------- b. Rủi ro Rủi ro là sự kiện bất lợi, bất ngờ xảy ra, gây tổn thất cho con người. Nghiên cứu về rủi ro là đề cập đến những thiệt hại, bất ngờ, ngoài sự mong muốn của con người có quyền lợi liên quan. Khi nói đến rủi ro là chúng ta đã đề cập đến một biến cố ngẫu nhiên gây bất lợi cho con người.
Những biến cố đó rất khác nhau trong từng lĩnh vực, nó có thể xuất hiện từ những nguyên nhân bên ngoài một cách ngẫu nhiên, khách quan nhưng nó cũng có thể xuất hiện từ những nguyên nhân bên trong của sự vật, hiện tượng, từ hành vi, thái độ của con người. Nếu như rủi ro là biến cố bất lợi cho con người thì một khi nó xảy ra, con người ngoài việc sợ hãi, tiếc nuối, còn không ngừng tìm cách khắc phục, rút ra bài học kinh nghiệm để trong tương lai có thể tìm cách thích hợp để quản lý, khống chế, né tránh rủi ro hoặc hạn chế những thiệt hại do rủi ro gây ra. Tuy nhiên, tùy từng loại rủi ro mà người ta sẽ áp dụng những biện pháp thích hợp khác nhau trong quản lý rủi ro. Có nhiều cách phân loại rủi ro và việc phân loại rủi ro chỉ mang tính chất tương đối trong mối quan hệ tác động của nhiều yếu tố.
Trong khuôn khổ của luận văn này, rủi ro được phân loại như sau: * Rủi ro từ môi trường kinh doanh: bao gồm các rủi ro nảy sinh từ lạm phát, biến động về lãi suất, tỷ giá hối đoái, biến động về thị trường. * Rủi ro hoạt động, kinh doanh: bao gồm các rủi ro phát sinh từ những hoạt động bên trong của tổ chức, doanh nghiệp. Rủi ro này gắn liền với những sai sót của con người, những thất bại về hệ thống làm việc và kiểm soát. Rủi ro hoạt động kinh doanh bao gồm rủi ro về nhân sự, rủi ro tài sản vật chất, tinh thần, rủi ro nghiệp vụ… * Rủi ro đối tác: là các rủi ro có nguyên nhân bên ngoài doanh nghiệp, xuất phát từ các đối tác là nhà cung cấp hoặc khách hàng.
Khái niệm về tổn thất ---------------------------------------------------------------------------------------------- Nguyễn Quỳnh Hương Luận văn Cao học QTKD 2007-2009 - 11 - ---------------------------------------------------------------------------------------------- Rủi ro là sự kiện không may mắn của con người nhưng rủi ro không tự thân phản ánh đầy đủ mức độ nghiêm trọng của nó. Để có thể đo lường và phản ánh mức độ nghiêm trọng của rủi ro, cần thiết phải làm rõ hậu quả của nó thông qua việc xây dựng khái niệm về tổn thất. Tổn thất là những thiệt hại, mất mát về tài sản, cơ hội, tinh thần, sức khỏe và sự nghiệp của con người do những nguyên nhân từ rủi ro gây ra. Rủi ro và tổn thất là hai phạm trù có mối quan hệ với nhau.
Nếu xét về hình thức thì rủi ro và tổn thất cùng phản ánh một sự kiện không may đã xảy ra. Nếu xét về mối quan hệ thì rủi ro và tổn thất có mối quan hệ nhân quả, rủi ro là nguyên nhân, tổn thất là hậu quả. Như vậy, khi nghiên cứu về rủi ro đồng thời phải nghiên cứu về tổn thất, bởi qua việc nghiên cứu về tổn thất sẽ thấy được sự nguy hiểm, tác hại, mức độ nghiêm trọng của rủi ro đối với con người và cuộc sống của họ. Ngược lại, nghiên cứu về tổn thất phải đồng thời nghiên cứu về rủi ro để biết được nguyên nhân nào gây ra tổn thất.
Nghiên cứu về mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất là những điều kiện cần thiết để xác định thái độ của con người đối với rủi ro và các biện pháp hạn chế rủi ro, tổn thất trong kinh doanh. Khái niệm về quản lý rủi ro * Quản lý rủi ro là một chức năng quản lý chung để nhận dạng, đánh giá, đối phó với những nguyên nhân và hậu quả của rủi ro đối với một tổ chức, doanh nghiệp. * Vai trò của quản lý rủi ro đối với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp: Cũng như các hoạt động quản lý khác, quản lý rủi ro có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh trong một môi trường chứa đựng nhiều bất trắc. Ngày nay, chúng ta đang dần hiểu ra rằng những thất bại trong kinh doanh, sự giảm sút về lợi nhuận, những thiệt hại về vật ---------------------------------------------------------------------------------------------- Nguyễn Quỳnh Hương Luận văn Cao học QTKD 2007-2009 - 12 - ---------------------------------------------------------------------------------------------- chất và tinh thần của cá nhân, tổ chức… chủ yếu là do rủi ro gây ra.
Thực tế đã chứng minh rằng rủi ro tồn tại khách quan nhưng người ta có thể tác động làm giảm hoặc triệt tiêu nguyên nhân gây ra rủi ro hoặc hạn chế tổn thất, nhanh chóng phục hồi hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua hoạt động quản lý rủi ro. * Tác dụng của quản lý rủi ro: + Quản lý rủi ro là chức năng được hình thành một cách khách quan, xuất phát từ lợi ích của doanh nghiệp. Một khi hoạt động của con người cần có sự phối hợp hành động của mọi người nhằm tạo ra sự thống nhất, tập hợp sức mạnh của tập thể là ở đó xuất hiện hoạt động của quản lý. + Nhận dạng, ngăn chặn, triệt tiêu những nguyên nhân gây ra rủi ro cho doanh nghiệp, đảm bảo doanh nghiệp có một môi trường kinh doanh thuận lợi, ít bất trắc.
Đây là một cơ sở làm tăng niềm tin cho các cổ đông khi quyết định đầu tư cho doanh nghiệp. Môi trường kinh doanh ít rủi ro (tức là lành mạnh) còn là nền tảng cho kinh doanh có hiệu quả, vừa tạo được uy tín, vừa mang lại nhiều thuận lợi cho doanh nghiệp. + Quản lý rủi ro là biện pháp nhằm nhanh chóng ứng biến, khắc phục, khoanh vùng hậu quả rủi ro mỗi khi rủi ro xảy ra. Trong đó, tác dụng lớn nhất của quản lý rủi ro là nhanh chóng phục hồi và ổn định cuộc sống, tiếp tục phát triển sản xuất.
+ Giảm bớt những thiệt hại mỗi khi rủi ro xảy ra, không để tổn thất của rủi ro này là nguyên nhân của rủi ro, tổn thất mới bằng cách quản lý đồng bộ rủi ro. Chính nhờ công tác phòng chống tốt mà khi rủi ro xảy ra sẽ bớt đi sự bất ngờ, hậu quả cũng bớt nặng nề hơn. + Quản lý rủi ro giúp cho giảm bớt chi phí thực tế và chi phí cơ hội trong kinh doanh. Giảm bớt chi phí thực tế cho do việc mất mát tài sản, do việc phải khắc phục tổn thất.
Giảm bớt chi phí cơ hội do phải đình trệ việc sản ---------------------------------------------------------------------------------------------- Nguyễn Quỳnh Hương Luận văn Cao học QTKD 2007-2009 - 13 - ---------------------------------------------------------------------------------------------- xuất kinh doanh để khắc phục, phục hồi sản xuất kinh doanh.