Tổng quan nghiên cứu

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm thay đổi toàn diện diện mạo nông thôn, nâng cao chất lượng cuộc sống cho hơn 70% dân số cả nước. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cả nước đã có 5.177 xã (đạt tỷ lệ 58,2%) và 126 trên tổng số 664 đơn vị cấp huyện thuộc 45 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (chiếm 18,9%) được công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, sự phát triển giữa các vùng miền vẫn tồn tại khoảng cách lớn khi các điển hình đạt chuẩn phần lớn tập trung ở những khu vực có nền kinh tế phát triển nhanh, trong khi các huyện biên giới, vùng khó khăn còn đối mặt với nhiều rào cản.

Huyện Bến Cầu, tỉnh Tây Ninh là địa bàn biên giới trọng yếu phía Tây Nam với diện tích tự nhiên 23.750,22 ha, gồm 08 xã và 01 thị trấn, tiếp giáp Vương quốc Campuchia và có Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài. Từ khi bắt đầu triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia theo Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, công tác quản lý nhà nước tại địa phương đã ghi nhận những kết quả nổi bật: 05/8 xã (chiếm 62,5% tổng số xã) đã đạt chuẩn nông thôn mới gồm Long Phước, Long Chữ, Long Khánh, Long Thuận và Lợi Thuận. Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân giai đoạn 2015 - 2020 đạt 8,96%/năm với tổng giá trị sản xuất thực hiện đạt 35.332,52 tỷ đồng.

Mặc dù đạt được những bước tiến căn bản, hoạt động quản lý nhà nước về nông thôn mới tại huyện Bến Cầu vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: chất lượng đồ án quy hoạch cấp xã còn thấp, tiến độ điều chỉnh quy hoạch chậm, nguồn vốn đầu tư phụ thuộc tới hơn 75% vào ngân sách cấp trên, và cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa từ doanh nghiệp lẫn người dân còn hạn chế. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở khoa học, đánh giá toàn diện thực trạng quản lý nhà nước trên địa bàn huyện Bến Cầu, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2020 - 2025, hướng tới mục tiêu hoàn thành 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới là quá trình các cơ quan công quyền sử dụng quyền lực nhà nước, thông qua hệ thống pháp luật, chính sách và công cụ kinh tế để định hướng, điều phối và kiểm soát các nguồn lực xã hội nhằm hiện đại hóa nông thôn theo 19 tiêu chí quốc gia quy định tại Quyết định số 491/QĐ-TTg và Quyết định số 1600/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Khung lý thuyết của luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý hành chính cổ điển của Henry Fayol kết hợp với tiếp cận Quản trị công mới (New Public Management). Theo Henry Fayol, tiến trình quản lý bao gồm năm chức năng cốt lõi: lập kế hoạch (hoạch định quy hoạch, đề án), tổ chức bộ máy, chỉ đạo điều hành, điều phối liên ngành và kiểm tra, giám sát.

Nghiên cứu vận dụng mô hình 11 nội dung thành phần của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg, tập trung vào các khái niệm then chốt:

  • Nông thôn mới: Mô hình phát triển nông thôn toàn diện, kết cấu hạ tầng đồng bộ, kinh tế chuyển dịch theo hướng hiện đại, giữ vững an ninh trật tự và nâng cao đời sống dân sinh.
  • Bộ máy quản lý nông thôn mới cấp huyện: Hệ thống tổ chức gồm Ban Chỉ đạo cấp huyện, Văn phòng Điều phối và các phòng ban chuyên môn phối hợp cùng Ủy ban nhân dân cấp xã.
  • Cơ chế dân chủ cơ sở: Nguyên tắc xuyên suốt "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân hưởng thụ", khẳng định người dân là chủ thể trung tâm của quá trình phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử với phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của dữ liệu:

  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát sơ cấp với quy mô mẫu 120 phiếu điều tra, áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đối với 60 cán bộ công chức trực tiếp tham gia quản lý tại 8 xã và 60 đại diện hộ dân thuộc nhóm xã đã đạt chuẩn (Long Phước, Long Khánh) và nhóm xã chưa đạt chuẩn (Tiên Thuận, An Thạnh). Ngoài ra, tác giả tiến hành 15 cuộc phỏng vấn sâu với lãnh đạo Thường trực Huyện ủy, Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Phòng Kinh tế và Hạ tầng nhằm làm rõ các rào cản chính sách.
  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện xây dựng nông thôn mới của tỉnh Tây Ninh, số liệu Niên giám thống kê huyện Bến Cầu từ năm 2010 đến năm 2020 và các đề án quy hoạch nông thôn đã được phê duyệt.
  • Phương pháp phân tích và xử lý thông tin: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh chuỗi thời gian, phân tích tổng hợp và phương pháp tham vấn chuyên gia. Việc lựa chọn phương pháp này cho phép lượng hóa mức độ hoàn thành 19 tiêu chí, đồng thời phân tích sâu sắc các mối quan hệ tác động qua lại giữa năng lực điều hành của bộ máy quản lý và hiệu quả giải ngân vốn đầu tư công trong mốc thời gian nghiên cứu kéo dài 18 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới tại huyện Bến Cầu giai đoạn 2010 - 2020 đã chỉ ra bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn chuyển dịch tích cực theo đúng định hướng công nghiệp hóa. Tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng tăng mạnh từ 60,38% năm 2015 lên 67,43% vào năm 2020, trong khi ngành nông - lâm - thủy sản giảm dần tỷ trọng từ 31,51% xuống còn 25,51%. Tổng diện tích gieo trồng năm 2020 đạt 37.601,01 ha, tăng 684,31 ha so với năm 2015. Trên địa bàn đã bước đầu hình thành các mô hình nông nghiệp công nghệ cao quy mô lớn như Trang trại Bò sữa Vinamilk Long Khánh và Trại heo giống Long Phước, tạo động lực phát triển chuỗi giá trị nông sản.

Thứ hai, hạ tầng kinh tế - xã hội và chất lượng môi trường sống nông thôn có bước phát triển vượt bậc. Đến cuối năm 2020, 5/8 xã (tương đương 62,5%) được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới. Tỷ lệ dân cư nông thôn sử dụng nước hợp vệ sinh đạt mức 99,05%. Trồng mới hơn 50.000 cây xanh phân tán trong 5 năm, góp phần nâng tỷ lệ che phủ xanh toàn huyện lên 19,6%, vượt chỉ tiêu Nghị quyết Đảng bộ huyện đề ra là 19,2%.

Thứ ba, công tác lập và quản lý quy hoạch xây dựng nông thôn mới còn nhiều hạn chế. Chất lượng đồ án quy hoạch tại 8 xã chưa tạo được đột phá, tính dự báo thấp và thiếu khả thi trong việc kết nối hạ tầng giao thông nội đồng với các tuyến hành lang kinh tế Cửa khẩu Mộc Bài. Tiến độ rà soát, điều chỉnh quy hoạch giai đoạn 2016 - 2020 diễn ra chậm, làm ảnh hưởng đến tiến độ thu hút đầu tư ngoài ngân sách.

Thứ tư, nguồn vốn đầu tư công thiếu tính đa dạng và công tác quản lý tài sản công sau đầu tư chưa hiệu quả. Nguồn vốn xây dựng nông thôn mới chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, tỷ lệ huy động vốn đóng góp từ cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân ước tính chỉ chiếm dưới 15% tổng vốn đầu tư. Đáng chú ý, khoảng 30% công trình nhà văn hóa ấp, trung tâm văn hóa - thể thao học tập cộng đồng và bưu điện xã đầu tư trong giai đoạn 2011 - 2015 đã xuống cấp hoặc chưa phát huy hết công năng thiết kế.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh bức tranh thực tiễn sinh động, có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận đánh giá 19 tiêu chí nông thôn mới giữa các xã, kết hợp biểu đồ cột thể hiện tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất và biểu đồ tròn phân bổ cơ cấu nguồn vốn đầu tư công.

Nguyên nhân chính giúp Bến Cầu đạt được 5/8 xã chuẩn nông thôn mới bắt nguồn từ sự chỉ đạo tập trung của Huyện ủy, sự linh hoạt trong ban hành các kế hoạch hành động và nỗ lực tận dụng vị trí kinh tế cửa khẩu. Tuy nhiên, sự chậm trễ trong việc nâng cao chất lượng tiêu chí tại các xã còn lại xuất phát từ nguyên nhân năng lực đội ngũ cán bộ công chức cấp xã chưa đồng đều, kỹ năng quản lý dự án đầu tư xây dựng còn yếu, và sự phối hợp giữa Ủy ban nhân dân xã với các phòng ban chuyên môn cấp huyện trong khâu giải phóng mặt bằng các dự án trường học, chợ liên xã còn thiếu chặt chẽ.

Khi so sánh với bài học kinh nghiệm tại huyện Hải Hậu (tỉnh Nam Định - nơi có 100% xã đạt chuẩn và 96,5% xóm đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao nhờ cơ chế điều tiết tiền đấu giá đất) hay huyện Đơn Dương (tỉnh Lâm Đồng - đạt tỷ lệ sản xuất nông nghiệp công nghệ cao 86%, nâng thu nhập bình quân lên 63 triệu đồng/người/năm), huyện Bến Cầu vẫn chưa khai thác triệt để tiềm năng 15.000 ha đất xám và lợi thế đường Xuyên Á để phát triển nông nghiệp hàng hóa tập trung. Điều này chứng minh rằng công tác quản lý nhà nước tại Bến Cầu cần chuyển trọng tâm từ "xây dựng kết cấu hạ tầng đơn thuần" sang "quản trị phát triển kinh tế nông thôn gắn với chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ".

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý nhà nước trọng tâm giai đoạn 2020 - 2025:

  1. Rà soát, hoàn thiện và nâng cao chất lượng quy hoạch nông thôn mới:

    • Hành động: Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo Phòng Kinh tế và Hạ tầng phối hợp Ủy ban nhân dân 8 xã tiến hành điều chỉnh tổng thể đồ án quy hoạch chung xây dựng xã nông thôn mới.
    • Chỉ số mục tiêu: 100% các xã hoàn thành đồ án điều chỉnh quy hoạch gắn kết vùng sản xuất tập trung với hành lang kinh tế Cửa khẩu Mộc Bài trước quý IV năm 2022.

  2. Đa dạng hóa các kênh huy động nguồn lực và tối ưu hóa quản lý vốn đầu tư:

    • Hành động: Phòng Tài chính - Kế hoạch tham mưu cơ chế trích lập nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất tại các khu dân cư tập trung để tái đầu tư hạ tầng nông thôn; áp dụng các gói ưu đãi thu hút vốn doanh nghiệp theo hình thức đối tác công tư (PPP).
    • Chỉ số mục tiêu: Nâng tỷ trọng vốn huy động ngoài ngân sách (doanh nghiệp và nhân dân) lên 35 - 40% trong tổng vốn xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 - 2025.

  3. Đổi mới tổ chức sản xuất và nâng cao thu nhập người dân:

    • Hành động: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Trạm Khuyến nông triển khai chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nhân rộng mô hình liên kết chuỗi sản xuất bao tiêu nông sản sạch, hỗ trợ trang trại bò sữa và vùng chuyên canh cây ăn quả lâu năm.
    • Chỉ số mục tiêu: Thành lập mới ít nhất 05 hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới hoạt động hiệu quả, đưa thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn đạt trên 60 triệu đồng/người/năm vào năm 2025.

  4. Nâng cao năng lực bộ máy chỉ đạo và chất lượng nhân lực thực thi:

    • Hành động: Phòng Nội vụ chủ trì xây dựng chương trình tập huấn định kỳ về kỹ năng lập hồ sơ dự án, quản lý quy hoạch và giám sát đầu tư công cho cán bộ cơ sở.
    • Chỉ số mục tiêu: 100% cán bộ lãnh đạo, công chức phụ trách xây dựng nông thôn mới tại 8 xã và trưởng ban phát triển 36 ấp được đào tạo, cấp chứng chỉ bồi dưỡng chuyên sâu trước năm 2023.

  5. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và duy tu hạ tầng kỹ thuật:

    • Hành động: Thanh tra huyện phối hợp Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện thiết lập cơ chế giám sát cộng đồng định kỳ đối với các công trình phúc lợi xã hội; xây dựng quy chế phân cấp quản lý, bảo dưỡng tài sản công sau đầu tư.
    • Chỉ số mục tiêu: 100% các công trình trường học, trung tâm văn hóa, đường giao thông nông thôn được kiểm tra chất lượng định kỳ 02 lần/năm và bố trí nguồn kinh phí duy tu thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện, cấp xã: Luận văn cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết về quy trình 7 bước triển khai chương trình mục tiêu quốc gia, kỹ năng quản lý quy hoạch, phân bổ nguồn vốn và kinh nghiệm xử lý các điểm nghẽn trong công tác giải phóng mặt bằng, vận hành công trình công cộng tại địa bàn biên giới.
  • Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan tham mưu cấp tỉnh: Cán bộ thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Tây Ninh có thể sử dụng các số liệu thực chứng của Bến Cầu để đánh giá tác động chính sách, từ đó hoàn thiện Bộ tiêu chí nông thôn mới nâng cao phù hợp với đặc thù kinh tế cửa khẩu.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị thuộc chuyên ngành Quản lý công, Hành chính công và Kinh tế phát triển. Đề tài cung cấp khung lý thuyết chuẩn hóa, bộ công cụ phân tích thực trạng quản lý nhà nước và phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng có tính ứng dụng cao.
  • Doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức phát triển nông thôn: Doanh nghiệp có thể nắm bắt định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế, quy hoạch vùng nguyên liệu và các chính sách ưu đãi đầu tư tại huyện Bến Cầu nhằm tìm kiếm cơ hội liên kết sản xuất bao tiêu nông sản và tham gia các dự án xã hội hóa hạ tầng.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm mới nổi bật của luận văn này so với các công trình nghiên cứu trước đây là gì? Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện công tác quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới tại huyện Bến Cầu, tỉnh Tây Ninh. Nghiên cứu giải quyết bài toán đặc thù của một huyện biên giới sở hữu Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài, đưa ra các chỉ số thực chứng về tỷ lệ đạt chuẩn 62,5% số xã và đề xuất giải pháp gắn kết quy hoạch nông thôn với phát triển thương mại biên mậu.

2. Tại sao công tác lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại huyện Bến Cầu lại gặp nhiều vướng mắc? Nguyên nhân chủ yếu do chất lượng khảo sát thực địa ban đầu chưa cao, năng lực của đội ngũ tư vấn lập đồ án còn hạn chế và thiếu tính dự báo trước tốc độ công nghiệp hóa nhanh. Hơn nữa, việc điều chỉnh đồ án quy hoạch tại 8 xã chưa theo kịp sự biến động cơ cấu kinh tế khi tỷ trọng công nghiệp - xây dựng tăng vọt lên 67,43% vào năm 2020.

3. Bài học kinh nghiệm nào từ các tỉnh khác có thể áp dụng ngay cho huyện Bến Cầu? Bến Cầu có thể áp dụng trực tiếp mô hình tuyến đường hoa và quản lý cảnh quan "Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp" của huyện Hải Hậu (tỉnh Nam Định) và huyện Tây Hòa (tỉnh Phú Yên). Đồng thời, huyện cần vận dụng kinh nghiệm của huyện Đơn Dương (tỉnh Lâm Đồng) trong việc ban hành nghị quyết chuyên đề thúc đẩy nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao đạt doanh thu trên 200 triệu đồng/ha/năm.

4. Giải pháp nào mang tính đột phá để giải quyết bài toán thiếu hụt vốn ngoài ngân sách? Giải pháp đột phá là thực hiện cơ chế tạo vốn từ quỹ đất thông qua quy hoạch các khu dân cư tập trung tại các xã ven đô và khu vực Cửa khẩu Mộc Bài, kết hợp tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất để tạo nguồn thu hạ tầng. Đồng thời, huyện cần ban hành chính sách hỗ trợ lãi suất để khuyến khích hợp tác xã và doanh nghiệp đầu tư theo phương thức đối tác công tư.

5. Luận văn đánh giá vai trò của cộng đồng dân cư trong việc thực hiện các tiêu chí nông thôn mới như thế nào? Nghiên cứu khẳng định người dân giữ vị trí trung tâm và là chủ thể quyết định sự thành bại của chương trình. Minh chứng thực tế từ phong trào hiến đất làm đường và tham gia bảo hiểm y tế cho thấy, ở đâu cấp ủy Đảng và Ủy ban nhân dân xã thực hiện tốt nguyên tắc dân chủ công khai thì ở đó tỷ lệ huy động ngày công và tỷ lệ sử dụng nước hợp vệ sinh đều đạt trên 99%.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở khoa học, làm rõ 5 chức năng quản lý nhà nước và 11 nội dung trọng tâm của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại cấp huyện.
  • Đánh giá toàn diện thành tựu chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện Bến Cầu với tỷ trọng công nghiệp - xây dựng đạt 67,43% và 5/8 xã hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới.
  • Chỉ rõ 4 điểm nghẽn quản lý: quy hoạch thiếu tính đột phá, nguồn vốn phụ thuộc 75% vào ngân sách, hạ tầng sau đầu tư chưa tối ưu công năng và thiếu hụt nhân lực chuyên trách.
  • Xây dựng hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ giai đoạn 2020 - 2025 gắn liền với các chỉ số mục tiêu định lượng và phân công chủ thể thực hiện cụ thể.
  • Khẳng định lộ trình đưa huyện Bến Cầu đạt chuẩn huyện nông thôn mới trước năm 2025, đóng góp mô hình quản trị hiệu quả cho các vùng nông thôn biên giới Tây Nam.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp khung phân tích thực chứng và giải pháp quản lý công có tính khả thi cao, đóng vai trò luận cứ thực tiễn phục vụ công tác chỉ đạo điều hành của Ủy ban nhân dân huyện Bến Cầu. Trong giai đoạn 2020 - 2025, các cơ quan chức năng cần khẩn trương cụ thể hóa các khuyến nghị thành chương trình hành động hàng năm, tập trung hoàn thiện hạ tầng 3 xã còn lại và nâng cao chất lượng đời sống người dân. Hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để tiếp cận chi tiết hệ thống bảng biểu số liệu, ma trận phân tích tiêu chí và hướng dẫn triển khai giải pháp quản lý nông thôn mới chuyên sâu.