Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ VĂN HÓA 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về văn hóa 1. Khái niệm quản lý nhà nước về văn hóa Để định nghĩa được tổng thể khái niệm “QLNN về văn hóa”, đầu tiên cần giải đáp câu hỏi: Thế nào là QLNN? và Văn hóa là gì? Thứ nhất, QLNN hiểu theo nghĩa rộng là toàn bộ mọi hoạt động của nhà nước nói chung, mọi hoạt động mang tính chất nhà nước, nhằm thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của nhà nước. Hiểu theo nghĩa hẹp là hoạt động quản lý do một loại cơ quan đặc biệt thực hiện mà Hiến pháp và pháp luật nước ta gọi là các cơ quan hành chính nhà nước, còn gọi là hoạt động chấp hành và điều hành nhà nước, hay thường gọi đơn giản là hoạt động chấp hành và điều hành [23, tr.
Thứ hai, khái niệm văn hóa theo Từ điển tiếng Việt do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản năm 1997 thì “Văn hóa bao gồm các thành tố về những thành tựu của loài người trong sản xuất, xã hội và tinh thần; sự hiểu biết về sự vật hay cách xử thế tích lũy bằng việc học tập có hệ thống hoặc thấm nhuần đạo đức và các phép tắc lịch sự, văn minh” [41, tr. Điều đó có nghĩa là văn hóa bao hàm các giá trị truyền thống, hướng con người trong hiện tại và tương lai đến Chân, Thiện, Mỹ. Theo định nghĩa của UNESCO: Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của cá nhân và cộng đồng) trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống giá trị, truyền thống, thị hiếu - những đặc tính của dân tộc.
Như vậy định nghĩa này, không chỉ thể hiện các giá trị truyền thống do con người sáng tạo trong quá khứ mà cả trong hiện tại nhưng mang đặc tính riêng của từng quốc gia, dân tộc.8] Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả chia sẻ định nghĩa sau đây về văn hóa: “Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhờ lao động và hoạt động thực tiễn cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội và phát triển con người, nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người và thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội” [7, tr. 7 n Từ những quan niệm về QLNN về văn hóa có thể đúc kết lại rằng: QLNN về văn hóa là “Sự quản lý của một Nhà nước đối với toàn bộ hoạt động văn hóa của quốc gia bằng quyền lực của nhà nước thông qua Hiến pháp, pháp luật và các cơ chế, chính sách nhằm đảm bảo sự phát triển của nền văn hóa” [30, tr. Về bản chất: QLNN về văn hóa là sự định hướng, tạo điều kiện, tổ chức điều hành của nhà nước, làm cho văn hóa phát triển theo hướng có ích cho con người, giúp cho xã hội không ngừng đi lên. “QLNN về văn hóa có thể hiểu theo nghĩa rộng, bao quát các hoạt động quản lý của cả bộ máy nhà nước, bao gồm hoạt động lập pháp của Quốc hội, hoạt động hành pháp của Chính phủ và các tổ chức hành chính địa phương và hoạt động tư pháp của Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân.
Tuy nhiên thông thường, QLNN về văn hóa được hiểu theo nghĩa hẹp, đó là hoạt động quản lý của các cơ quan hành pháp, của các tổ chức hành chính nhà nước từ Trung ương đến địa phương trong lĩnh vực văn hóa” [30, tr. Đặc điểm của quản lý nhà nước về văn hóa Khác với QLNN trên các lĩnh vực khác với ý nghĩa là sự định hướng lập kế hoạch, điều hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra, đánh giá trên lĩnh vực văn hóa, QLNN về văn hóa còn có một số đặc điểm riêng biệt sau đây: Thứ nhất, QLNN về văn hóa là quản lý bằng pháp luật từ Trung ương đến địa phương với mục đích cuối cùng là quản lý tất cả các mặt của văn hóa một cách hài hòa, chuẩn mực và đúng đắn nhất. Thứ hai, QLNN về văn hóa cũng không thể đơn tuyến. Văn hóa có cơ sở là kinh tế xã hội, luôn luôn gắn liền với kinh tế xã hội.
Kinh tế xã hội của một quốc gia càng phát triển thì nền văn hóa cũng đứng trước những biến động ngay trong nội tại văn hóa dân tộc đó, cũng như những làn sóng tác động từ văn hóa nước ngoài. Chính vì vậy bắt buộc QLNN về văn hóa phải thay đổi tùy theo sự phát triển của nền kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, giữa kinh tế và văn hóa không phải lúc nào cũng phát triển theo cùng một hướng, mà còn do phản ánh của văn hóa đối với sự phát triển xã hội. Bởi vậy, QLNN về văn hóa không thể là sự dịch chuyển đơn thuần của mô hình quản lý kinh tế - xã hội.
8 n Thứ ba, “QLNN về văn hóa khác với QLNN về hoạt động kinh tế kỹ thuật, khi giá trị các hoạt động văn hóa không chỉ căn cứ ở số lượng thành phẩm, mà chủ yếu ở tính sáng tạo, ở cái mới vun đắp cho tâm hồn con người, giúp cho con người (trong những hoàn cảnh cụ thể, xác định) lớn lên, vươn lên trước sự đòi hỏi tính mới phát triển của xã hội hiện tại. Bên cạnh những giá trị vật chất hữu hình, QLNN về văn hóa còn quản lý, bảo tồn, duy trì và phát huy những giá trị tinh thần phi vật chất mang lại trong đời sống xã hội” [30, tr. Thứ tư, QLNN về văn hóa căn cứ vào những hoàn cảnh cụ thể, những trường hợp cụ thể để xem xét chứ không theo lối tư duy dập khuôn, cứng nhắc, bởi vì văn hóa là sự sáng tạo, lựa chọn, chọn lọc của quần chúng nhân dân được thực hiện thông qua các đại biểu của mình là văn nghệ sĩ. Vì vậy, để định hướng, tổ chức điều hành, tạo điều kiện cho văn hóa phát huy, phát triển không ngừng theo hướng Chân, Thiện, Mỹ, việc QLNN về văn hóa sẽ giúp ích cho con người, giúp cho xã hội, cho nhân loại ngày càng phát triển đúng với quy luật tự nhiên.
Thứ năm, “QLNN về văn hóa theo nghĩa hẹp là quản lý cái phần tĩnh, cái bề nổi còn quản lý phát triển văn hóa là quản lý cái phần động, phần chìm, cái phần nảy sinh, tương tác trong sự vận động của đời sống văn hóa. Theo nghĩa rộng, nếu xem xét văn hóa là tổng thể những giá trị mà con người đã sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn nhằm cải biến tự nhiên, xã hội và bản thân thì quản lý phát triển văn hóa mới là chức năng đích thực của QLNN về văn hóa” [ 30, tr. QLNN về văn hóa về thực chất là sự tác động vào quá trình hình thành và vận động của hệ giá trị theo những mục tiêu định sẵn, nhưng vẫn có sự chuyển đổi dưới tác động của không gian, thời gian và chủ thể đối với hệ giá trị vốn đã ổn định. Vai trò của quản lý nhà nước về văn hóa Văn hóa có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội, là năng lực sáng tạo, trí tuệ, tài năng, đạo đức của con người, là trụ cột phát triển bền vững của mỗi quốc gia, dân tộc và nhân loại.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, văn hóa càng được khẳng định, có vai trò quan trọng, nhất là trong điều tiết, cân bằng sự phát triển của đất nước, không để tốc độ sự phát triển nhanh, dẫn tới những hệ lụy khó lường về văn hóa và cả về kinh 9 n tế, xã hội, v. Trong sự tồn tại và phát triển của văn hóa thì quản lý văn hóa đóng vai trò rất quan trọng. Một quốc gia có nền tảng văn hóa hòa nhập và phát triển thì nhân dân phát huy được sức sáng tạo, bản sắc văn hóa và sức mạnh khối đại đoàn kết của toàn dân tộc. Thứ nhất, “trên phương diện vĩ mô, QLNN về văn hóa sẽ góp phần định hướng, điều chỉnh sự phát triển của văn hóa quốc gia, giúp hiện thực hóa các chủ trương, đường lối văn hóa của Đảng cầm quyền, từ đó tác động đến mục tiêu, bản chất của văn hóa dân tộc” [ 30, tr.
Thứ hai, “trên phương diện vi mô, QLNN về văn hóa giúp tạo ra sự ổn định và đồng thuận trong xã hội thông qua hoạt động quản lý văn hóa trong các lĩnh vực, địa bàn, nhóm dân cư cụ thể là sẽ giúp kiểm soát sự tùy tiện, sai lệch trong khi thực thi các cơ chế, chính sách của Nhà nước trên lĩnh vực văn hóa. QLNN về văn hóa tốt sẽ giúp xây dựng, hoàn thiện thể chế văn hóa ngày càng được kiện toàn theo hướng thiết thực, hiệu quả” [ 30, tr. QLNN về văn hóa tốt đồng nghĩa với việc xây dựng, ban hành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ, có giá trị pháp lý cao trên lĩnh vực văn hóa, tạo điều kiện để hoạt động quản lý ngày càng thuận lợi, qua đó, tạo điều kiện cho sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế trong kinh doanh và hoạt động văn hóa, khuyến khích sự mở cửa, giải phóng các nguồn lực, huy động được sự tham gia của toàn xã hội chung tay xây dựng và phát triển văn hóa. Thứ ba, “QLNN về văn hóa hình thành nên các chuẩn mực giá trị xã hội, lành mạnh hóa các quan hệ xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân.
Điều này thể hiện qua, các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được bảo tồn và phát huy, bản sắc văn hóa dân tộc không bị mai một, hòa tan trong quá trình hội nhập và toàn cầu hóa. QLNN về văn hóa đảm bảo các giá trị văn hóa mới, tiến bộ được xác lập, củng cố trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái đẹp của văn hóa nhân loại đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao và đa dạng của người dân” [ 30,tr. Cơ chế QLNN về văn hóa tốt không chỉ đáp ứng nhu cầu của người dân mà còn, khuyến khích được sức sáng tạo văn hóa, nghệ thuật của các chủ thể văn hóa, tạo điều kiện gia tăng và đa dạng hóa các sinh hoạt văn hóa và loại hình giải trí. Nói 10 n cách khác, QLNN về văn hóa cần khuyến khích được nhiều nguồn lực tham gia xây dựng và phát triển văn hóa đất nước.
Thứ tư, “QLNN về văn hóa cũng làm cho văn hóa trở thành một tác nhân kích thích sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều địa phương.