Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường: Thực Trạng và Giải Pháp

Luận văn thạc sĩ quản lý nhà nước về môi trường phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hiệu quả cho vấn đề môi trường hiện nay.

• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường: Thực Trạng và Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả
• Loại tài liệu: luận văn
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC ĐẶC TÍNH CỦA MÔI TRƯỜNG
• 1.2. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỐI VỚI QLNN VỀ BVMT
• 1.3. MÔ HÌNH CƠ QUAN QLMT CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ TRONG KHU VỰC
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG
• 2.2. THỰC TRẠNG HỆ THỐNG QLNN VỀ BVMT
• 2.3. TÌNH HÌNH CÔNG TÁC BVMT TRONG THỜI GIAN QUA
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. SỰ CẦN THIẾT PHẢI KIỆN TOÀN CÔNG TÁC QLNN VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN BỘ MÁY QLNN VỀ BVMT
• 3.3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP, MÔ HÌNH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC QLNN VỀ MÔI TRƯỜNG
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường Khái Niệm Vai Trò

Quản lý nhà nước về môi trường (QLNN về MT) là hoạt động của Nhà nước nhằm điều chỉnh các hoạt động của con người để hài hòa mối quan hệ giữa môi trường và phát triển. Mục tiêu là đáp ứng nhu cầu của con người đồng thời bảo vệ chất lượng môi trường sống. QLNN về BVMT là một phần của QLNN, sử dụng các công cụ quản lý dựa trên khoa học, kinh tế và luật pháp để cân bằng phát triển kinh tế - xã hội và BVMT. Chủ thể quản lý là các cơ quan, tổ chức được Chính phủ giao quyền, còn khách thể là trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực BVMT. Theo Luật BVMT năm 2005, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo liên quan mật thiết đến con người, ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất và sự phát triển. QLNN về môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quyền được sống trong môi trường trong lành, phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước và góp phần bảo vệ môi trường toàn cầu.

1.1. Khái Niệm Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường QLNN Về MT

QLNN về MT là quá trình Nhà nước sử dụng các công cụ, phương tiện để tác động đến hoạt động của con người, nhằm hài hòa mối quan hệ giữa môi trường và phát triển. Mục tiêu là đáp ứng nhu cầu của con người và bảo vệ chất lượng môi trường sống. QLNN về MT bao gồm các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp trong lĩnh vực môi trường. Hoạt động này được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước và cán bộ công chức có thẩm quyền. Sự tác động, điều chỉnh của chủ thể QLNN lên đối tượng quản lý phải căn cứ vào quy định của pháp luật nhằm thiết lập, củng cố và duy trì các trật tự QLNN.

1.2. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Quản Lý Môi Trường Bền Vững

Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng và thực thi các chính sách môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững. Vai trò này bao gồm việc ban hành các văn bản pháp luật, quy định về BVMT, kiểm soát ô nhiễm, quản lý tài nguyên thiên nhiên và thúc đẩy các hoạt động bảo vệ môi trường. Nhà nước cũng cần tạo điều kiện cho sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp vào công tác BVMT, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Theo Uỷ ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc năm 1987, PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai.

II. Thực Trạng Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường Vấn Đề Thách Thức

Hệ thống QLNN về BVMT ở nước ta đã được thành lập, với Bộ TN&MT là cơ quan đầu não. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức. Các cơ quan QLMT cấp địa phương còn hạn chế, chủ yếu ở cấp tỉnh/thành phố, thiếu các cơ quan chức năng ở cấp thấp hơn như quận, huyện, xã. Hệ thống chính sách, pháp luật còn thiên về mệnh lệnh kiểm soát, áp đặt các biện pháp hành chính và pháp lý. Cần có chính sách và cơ chế QLMT phù hợp với thị trường, sử dụng các công cụ kinh tế, tuân thủ quy luật thương mại và nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Thực tế này cho thấy việc hoàn thiện hệ thống QLNN về môi trường là rất quan trọng đối với sự thành công của chiến lược PTBV quốc gia.

2.1. Bất Cập Trong Hệ Thống Quản Lý Môi Trường Hiện Nay

Hệ thống QLNN về BVMT còn nhiều bất cập, đặc biệt là ở cấp địa phương. Các cơ quan QLMT cấp địa phương còn thiếu nguồn lực, nhân lực và trang thiết bị để thực hiện hiệu quả công tác BVMT. Sự phối hợp giữa các cơ quan, ban ngành còn chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng chồng chéo, bỏ sót trong quản lý. Hệ thống thông tin, dữ liệu về môi trường còn thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho việc đánh giá, dự báo và ra quyết định. Theo báo cáo của Bộ TN&MT, tình trạng ô nhiễm môi trường ở nhiều địa phương vẫn diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sự phát triển kinh tế - xã hội.

2.2. Thách Thức Từ Ô Nhiễm Môi Trường Và Biến Đổi Khí Hậu

Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu là những thách thức lớn đối với QLNN về môi trường. Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất, sinh hoạt gây ra đang ngày càng gia tăng, ảnh hưởng đến chất lượng không khí, nước và đất. Biến đổi khí hậu gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, bão, làm suy thoái tài nguyên thiên nhiên và ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Để ứng phó với những thách thức này, cần có các giải pháp đồng bộ, hiệu quả, dựa trên cơ sở khoa học và công nghệ.

2.3. Thực Thi Pháp Luật Môi Trường Điểm Nghẽn Và Giải Pháp

Việc thực thi pháp luật môi trường còn nhiều hạn chế, do thiếu nguồn lực, năng lực và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Nhiều doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân vẫn vi phạm các quy định về BVMT, gây ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật môi trường, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng và doanh nghiệp về BVMT.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường

Để nâng cao hiệu quả QLNN về môi trường, cần có các giải pháp đồng bộ, toàn diện, tập trung vào hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường năng lực quản lý, thúc đẩy xã hội hóa và tăng cường hợp tác quốc tế. Cần xây dựng các mô hình cơ quan chức năng phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện địa lý, kinh tế, xã hội và văn hoá của từng địa phương. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp và cộng đồng tham gia vào công tác BVMT, tạo ra sự đồng thuận và trách nhiệm chung trong việc bảo vệ môi trường.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Và Chính Sách Môi Trường

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật về môi trường, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Cần xây dựng các chính sách môi trường khuyến khích các hoạt động sản xuất, kinh doanh thân thiện với môi trường, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Cần có cơ chế tài chính phù hợp để hỗ trợ các hoạt động BVMT, đặc biệt là ở các địa phương khó khăn.

3.2. Tăng Cường Năng Lực Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường

Cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác QLNN về môi trường, thông qua đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng chuyên môn. Cần tăng cường đầu tư cho trang thiết bị, cơ sở vật chất phục vụ công tác QLMT, đặc biệt là hệ thống quan trắc, giám sát môi trường. Cần xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu về môi trường đồng bộ, hiện đại, phục vụ công tác quản lý, điều hành và ra quyết định.

3.3. Xã Hội Hóa Công Tác Bảo Vệ Môi Trường Giải Pháp

Cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội vào công tác BVMT. Cần tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội tham gia giám sát, phản biện các hoạt động gây ô nhiễm môi trường. Cần xây dựng các mô hình tự quản về BVMT ở cộng đồng, khu dân cư, khu công nghiệp. Cần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi người dân về BVMT, thông qua giáo dục, truyền thông và các hoạt động thực tế.

IV. Ứng Dụng Công Cụ Kinh Tế Trong Quản Lý Môi Trường Cách Tiếp Cận

Việc sử dụng các công cụ kinh tế trong QLMT là một xu hướng tất yếu, phù hợp với cơ chế thị trường. Các công cụ kinh tế có thể tạo ra động lực cho các doanh nghiệp và cá nhân tham gia vào công tác BVMT, đồng thời giảm thiểu chi phí cho Nhà nước. Các công cụ kinh tế phổ biến trong QLMT bao gồm thuế môi trường, phí môi trường, ký quỹ môi trường, đấu giá quyền phát thải và chứng chỉ giảm phát thải.

4.1. Thuế Môi Trường Cơ Chế Và Hiệu Quả Thực Tế

Thuế môi trường là một công cụ kinh tế quan trọng, được áp dụng đối với các hoạt động gây ô nhiễm môi trường hoặc sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Mục tiêu của thuế môi trường là khuyến khích các doanh nghiệp và cá nhân giảm thiểu ô nhiễm và sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả. Hiệu quả của thuế môi trường phụ thuộc vào mức thuế, phạm vi áp dụng và cách thức sử dụng nguồn thu từ thuế.

4.2. Phí Môi Trường Áp Dụng Cho Hoạt Động Nào

Phí môi trường là một khoản tiền mà các tổ chức, cá nhân phải trả khi thực hiện các hoạt động có tác động tiêu cực đến môi trường. Phí môi trường thường được áp dụng đối với các hoạt động xả thải, khai thác tài nguyên và sử dụng các dịch vụ công cộng liên quan đến môi trường. Nguồn thu từ phí môi trường được sử dụng để bù đắp chi phí cho các hoạt động BVMT.

4.3. Ký Quỹ Môi Trường Đảm Bảo Trách Nhiệm Phục Hồi

Ký quỹ môi trường là một khoản tiền mà các tổ chức, cá nhân phải nộp trước khi thực hiện các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Mục tiêu của ký quỹ môi trường là đảm bảo trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc phục hồi môi trường sau khi kết thúc hoạt động. Khoản tiền ký quỹ sẽ được hoàn trả nếu các tổ chức, cá nhân thực hiện đầy đủ các biện pháp BVMT.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Quản Lý Môi Trường Bài Học Cho Việt Nam

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những kinh nghiệm thành công trong QLMT, có thể áp dụng cho Việt Nam. Các kinh nghiệm này bao gồm việc xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, tăng cường năng lực quản lý, thúc đẩy xã hội hóa và sử dụng các công cụ kinh tế. Ngoài ra, cần chú trọng đến việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực BVMT, học hỏi kinh nghiệm và tiếp thu công nghệ tiên tiến.

5.1. Mô Hình Quản Lý Môi Trường Hiệu Quả Từ Các Nước Phát Triển

Các nước phát triển như Đức, Nhật Bản, Hoa Kỳ đã xây dựng được các mô hình quản lý môi trường hiệu quả, dựa trên cơ sở pháp luật chặt chẽ, công nghệ tiên tiến và sự tham gia của cộng đồng. Các mô hình này tập trung vào việc phòng ngừa ô nhiễm, sử dụng tài nguyên hiệu quả và phục hồi môi trường bị suy thoái. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình này để xây dựng hệ thống QLMT phù hợp với điều kiện của mình.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế Về Môi Trường Cơ Hội Và Thách Thức

Hợp tác quốc tế về môi trường là một yếu tố quan trọng để giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu như biến đổi khí hậu, ô nhiễm xuyên biên giới và suy thoái đa dạng sinh học. Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các nước, tổ chức quốc tế trong lĩnh vực BVMT, để tiếp thu kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực tài chính. Tuy nhiên, hợp tác quốc tế cũng đặt ra những thách thức về năng lực, thể chế và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

VI. Tương Lai Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường Phát Triển Bền Vững

Tương lai của QLNN về môi trường gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững. Cần xây dựng một hệ thống QLMT hiệu quả, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế - xã hội và BVMT. Cần chú trọng đến việc sử dụng tài nguyên một cách bền vững, giảm thiểu ô nhiễm và ứng phó với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng về BVMT, tạo ra một xã hội xanh, sạch, đẹp.

6.1. Phát Triển Bền Vững Mục Tiêu Của Quản Lý Môi Trường

Phát triển bền vững là mục tiêu cao nhất của QLNN về môi trường. Phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, xã hội và BVMT. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự thay đổi trong tư duy, hành động và chính sách, hướng tới một nền kinh tế xanh, xã hội công bằng và môi trường trong lành.

6.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường

Nâng cao nhận thức cộng đồng về BVMT là một yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Cần tăng cường giáo dục, truyền thông về môi trường, để mỗi người dân hiểu rõ về tầm quan trọng của BVMT và có ý thức, trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường. Cần tạo ra một phong trào toàn dân tham gia BVMT, từ những hành động nhỏ nhất trong cuộc sống hàng ngày.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ đang tạo ra áp lực khổng lồ đối với hệ sinh thái quốc gia, khi hơn 1 tỷ m3 nước thải chưa qua xử lý vẫn bị xả thẳng ra môi trường mỗi năm và khoảng 50% trong tổng số 33 triệu ha đất tự nhiên đang đối mặt với nguy cơ suy thoái. Tổn thất kinh tế toàn cầu do thiên tai môi trường đã tăng vọt từ 40 tỷ USD trong thập niên 1950 lên tới 816 tỷ USD vào thập niên 1990, trong đó khu vực châu Á gánh chịu tới 45% tổng mức thiệt hại. Trước thực tế đó, nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: khắc phục sự phân mảnh, kiêm nhiệm và thiếu đồng bộ trong bộ máy quản lý nhà nước về môi trường, đặc biệt là tại cấp quận, huyện, xã, phường – nơi trực tiếp phát sinh các nguồn ô nhiễm nghiêm trọng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá toàn diện thực trạng thể chế, bộ máy và công cụ quản lý sau khi Bộ Tài nguyên và Môi trường được thành lập năm 2002, từ đó xây dựng các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát hệ thống quản lý từ trung ương đến địa phương tại Việt Nam, kết hợp khảo sát thực tiễn tại các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và phân tích so sánh kinh nghiệm quản lý của 5 quốc gia tiêu biểu trên thế giới trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 2006. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ vững chắc nhằm nâng cao năng lực kiểm soát môi trường, giải quyết dứt điểm hơn 4.000 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng và bảo vệ nguồn tài nguyên đất đai đang suy giảm nhanh từ mức 0,2 ha/người xuống dự báo còn 0,14 ha/người trong nửa thế kỷ tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết trụ cột: Lý thuyết Quản lý hành chính công hiện đại và Lý thuyết Phát triển bền vững do Ủy ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc công bố năm 1987. Cùng với đó, nghiên cứu vận dụng triệt để Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế khởi xướng, nhằm chuyển hóa các chi phí ngoại ứng tiêu cực vào giá thành sản phẩm thông qua các công cụ kinh tế thị trường.

Hệ thống khái niệm nòng cốt trong luận văn bao gồm:

• Hệ thống môi trường: Thể thống nhất của 5 quyển cấu thành Trái đất gồm Địa quyển, Thủy quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển, trong đó con người giữ vai trò tác động chủ quan có ý thức.
• Quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường: Quá trình nhà nước sử dụng quyền lực công, hệ thống pháp luật, công cụ kinh tế và kỹ thuật để điều chỉnh hành vi xã hội, bảo đảm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và an ninh sinh thái.
• Đánh giá tác động môi trường: Công cụ dự báo, nhận diện và kiểm soát sớm các tác động sinh thái từ các quy hoạch phát triển và dự án đầu tư trước khi phê duyệt.
• Công cụ kinh tế môi trường: Cơ chế tài chính bao gồm thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, quỹ môi trường và nhãn sinh thái nhằm điều tiết hành vi tiêu dùng và sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa khảo cứu văn bản quy phạm pháp luật và khảo sát thực tế chuyên sâu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 7 cơ quan quản lý và tập đoàn kinh tế trung ương (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công nghiệp, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, Vụ Thẩm định và Đánh giá tác động môi trường, Vụ Môi trường, Cục Môi trường), 2 cơ quan cấp địa phương đại diện vùng trung du và đồng bằng (Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Thọ, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Phúc), cùng bộ dữ liệu thể chế của 5 quốc gia đại diện cho các mô hình quản trị môi trường khác nhau trên thế giới gồm Singapore, Malaysia, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn chính xác các đầu mối quản lý chiến lược và các địa bàn kinh tế trọng điểm đang chịu tác động môi trường rõ nét. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp thể chế và thống kê đối chiếu lịch sử văn bản từ năm 1945 đến năm 2006. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch nhận thức pháp lý, đồng thời đánh giá chính xác tính tương thích giữa mô hình tổ chức bộ máy hiện hành của Việt Nam với các chuẩn mực quản lý quốc tế, từ đó xác định khoảng trống pháp lý cần hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về môi trường tại Việt Nam còn tồn tại sự đứt gãy nghiêm trọng ở cấp cơ sở. Mặc dù 100% các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương đã thành lập Sở Tài nguyên và Môi trường sau năm 2002, nhưng tại cấp quận, huyện và xã, phường, công tác bảo vệ môi trường vẫn mang tính kiêm nhiệm, thiếu biên chế chuyên trách và nguồn lực thực thi. Tình trạng này dẫn đến việc 100% trong tổng số 1.450 làng nghề được khảo sát trên toàn quốc đều bị ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, trong đó hàm lượng khí độc H2S tại các làng nghề chế biến nông sản vượt từ 25 đến 33 lần tiêu chuẩn cho phép, còn chỉ số COD tại các làng nghề dệt nhuộm vượt từ 3 đến 8 lần ngưỡng an toàn.

Thứ hai, tốc độ suy thoái môi trường tự nhiên đang diễn ra nhanh hơn năng lực kiểm soát của các cơ quan quản lý. Chất lượng nước mặt tại các lưu vực sông trọng điểm suy giảm trầm trọng; điển hình tại lưu vực sông Cầu, chỉ số ôxy hòa tan DO giảm xuống mức báo động chỉ còn 0,4 - 1,5 mg/l trong khi nhu cầu ôxy hóa học COD vượt trên 1000 mg/l, nồng độ NO2 và dầu khoáng vượt tiêu chuẩn loại B tới 20 lần. Đồng thời, độ che phủ rừng tuy tăng từ 27,2% năm 1990 lên 33,2% năm 2001 nhưng chất lượng rừng bị suy giảm nghiêm trọng khi rừng giàu chỉ còn chiếm 13%, rừng nghèo và tái sinh chiếm tới 55%, diện tích rừng ngập mặn mất tới 80% và 96% các rạn san hô ven biển đứng trước nguy cơ bị phá hủy.

Thứ ba, cơ chế tài chính và các công cụ kinh tế môi trường vận hành còn phân tán, thiếu sức răn đe. So với các nước trong khu vực, mức chi ngân sách cho sự nghiệp môi trường của Việt Nam còn rất thấp; trong khi Singapore dành tới 1,2% GDP (khoảng 2 đến 3 tỷ đô la Singapore mỗi năm) và Malaysia dành 0,9% GDP cho các hoạt động môi trường, thì nguồn vốn điều lệ ban đầu của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam thành lập năm 2002 mới chỉ đạt 200 tỷ đồng, chưa đáp ứng đủ nhu cầu vốn xử lý ô nhiễm cho hơn 4.000 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng trên toàn quốc.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ phân bổ ngân sách môi trường trên GDP giữa Việt Nam, Malaysia (0,9%) và Singapore (1,2%), kết hợp bảng ma trận đối chiếu 5 mô hình quản lý môi trường quốc tế: mô hình Bộ chuyên trách độc lập như Singapore, mô hình Bộ ghép như Malaysia (Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường), và mô hình cơ quan trực thuộc chính phủ như EPA của Hoa Kỳ hay Tổng cục Bảo vệ môi trường Trung Quốc (chiếm 16% trên toàn cầu).

Nguyên nhân cốt lõi của các bất cập trên bắt nguồn từ việc hệ thống quản lý của nước ta trong thời gian dài vận hành theo cơ chế mệnh lệnh hành chính, thiếu sự kết hợp linh hoạt với các công cụ kinh tế thị trường. Việc so sánh với mô hình của Hoa Kỳ và Nhật Bản chỉ ra rằng, việc thành lập Bộ Tài nguyên và Môi trường tại Việt Nam năm 2002 là một bước tiến mang tính bước ngoặt, nhưng nếu không nhanh chóng phân định rõ thẩm quyền thanh tra, xử phạt và chuyển giao quyền lực quản lý xuống cấp huyện, xã thì bộ máy sẽ rơi vào tình trạng quá tải và hành chính hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

• Kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý môi trường cấp cơ sở: Bố trí và thành lập phòng tài nguyên và môi trường chuyên trách tại 100% quận, huyện, thị xã; đồng thời quy định tối thiểu 01 công chức phụ trách công tác địa chính - môi trường tại 100% xã, phường, thị trấn trong giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2010 do Bộ Nội vụ chủ trì phối hợp cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường và Ủy ban nhân dân các cấp.
• Hoàn thiện hệ thống công cụ kinh tế và ngân sách môi trường: Nâng tỷ lệ chi sự nghiệp môi trường từ ngân sách nhà nước đạt mức tối thiểu 1,0% tổng chi ngân sách quốc gia hàng năm; đồng thời tăng quy mô vốn điều lệ của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam lên mức trên 500 tỷ đồng trước năm 2010 dưới sự điều phối của Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
• Triển khai phân cấp và siết chặt chế tài xử lý vi phạm: Xử lý dứt điểm 100% trong số hơn 4.000 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và bảo đảm 100% các khu công nghiệp, khu chế xuất mới thành lập phải hoàn thành hệ thống xử lý nước thải tập trung trước năm 2012 do Thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trực tiếp giám sát.
• Đổi mới quy trình thẩm định Đánh giá tác động môi trường: Chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường quốc gia và bắt buộc thẩm định ĐTM đối với 100% dự án đầu tư phát triển nhóm A và nhóm B, rút ngắn 30% thời gian thụ lý hồ sơ nhưng tăng cường chế độ hậu kiểm do Vụ Thẩm định và Đánh giá tác động môi trường thực thi từ năm 2007.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh, thành phố sử dụng công trình làm căn cứ xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, hoàn thiện quy chế thanh tra và phân cấp quản trị môi trường địa phương.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các chuyên gia thuộc ngành Luật học, Quản trị công và Khoa học môi trường có thể khai thác khung lý thuyết hệ thống 5 quyển môi trường, số liệu thực chứng và phương pháp so sánh luật học cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu.
• Doanh nghiệp sản xuất và chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp: Ban quản lý các khu kinh tế, nhà máy công nghiệp tham khảo để nắm rõ quy trình lập báo cáo ĐTM, cơ chế nộp phí bảo vệ môi trường và các rủi ro pháp lý liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái.
• Các tổ chức phát triển và tổ chức phi chính phủ: Nhóm hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái và phát triển bền vững sử dụng dữ liệu ô nhiễm lưu vực sông, suy thoái 80% diện tích rừng ngập mặn để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng và thúc đẩy xã hội hóa bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao bộ máy quản lý môi trường cấp địa phương ở nước ta chưa phát huy tối đa hiệu quả? Do các cơ quan cấp huyện và xã chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm, thiếu nhân sự có chuyên môn sâu và thiếu kinh phí thực thi. Thực tế tại 1.450 làng nghề trên cả nước cho thấy việc thiếu cơ chế giám sát thường xuyên ở cấp cơ sở khiến 100% điểm sản xuất này bị ô nhiễm nghiêm trọng.

• Nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" được cụ thể hóa bằng những công cụ nào? Nguyên tắc này được thể chế hóa thông qua thuế tài nguyên, phí nước thải, lệ phí môi trường và nghĩa vụ ký quỹ phục hồi môi trường. Khoản thu này buộc cơ sở gây ô nhiễm phải bù đắp chi phí xử lý chất thải và chi phí phục hồi hệ sinh thái cho xã hội.

• Mô hình quản lý môi trường của Singapore mang lại bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam? Singapore quản lý môi trường tập trung thông qua Bộ Môi trường độc lập và đầu tư tới 1,2% GDP cho hạ tầng xử lý chất thải. Tuy nhiên, Việt Nam cần chọn lọc mô hình phù hợp vì điều kiện địa lý rộng lớn và mức thu nhập bình quân chưa cho phép áp dụng ngay các tiêu chuẩn kỹ thuật quá cao.

• Đánh giá tác động môi trường có vai trò bắt buộc như thế nào đối với các dự án kinh tế? ĐTM là công cụ pháp lý tiên quyết giúp nhận diện sớm rủi ro ô nhiễm, là căn cứ để cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt hoặc đình chỉ dự án đầu tư, tránh việc phát sinh thêm các điểm nóng ô nhiễm nghiêm trọng mới sau khi đi vào vận hành.

• Tại sao cần kết hợp công cụ mệnh lệnh hành chính với công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường? Công cụ hành chính đặt ra giới hạn pháp lý và mức xử phạt răn đe, trong khi công cụ kinh tế kích thích doanh nghiệp tự giác đổi mới công nghệ sạch để giảm chi phí thuế phí, tạo ra cơ chế quản lý linh hoạt và tối ưu hóa chi phí xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với bảo vệ môi trường, xác lập rõ mối quan hệ tương hỗ giữa 5 quyển môi trường và mục tiêu phát triển bền vững.
• Đánh giá sắc bén thực trạng bộ máy quản lý Việt Nam giai đoạn chuyển đổi sau năm 2002, chỉ rõ sự mất cân đối giữa tốc độ phát triển kinh tế với năng lực xử lý ô nhiễm tại 1.450 làng nghề và các lưu vực sông huyết mạch.
• Phân tích sâu sắc kinh nghiệm quản lý quốc tế từ 5 quốc gia phát triển và đang phát triển, cung cấp bức tranh so sánh thể chế đa chiều có giá trị thực tiễn cao.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp kiện toàn nhân sự cơ sở, cải cách công cụ ĐTM và gia tăng ngân sách sự nghiệp môi trường vượt ngưỡng 1,0% tổng chi ngân sách.
• Xác định lộ trình hoàn thiện thể chế giai đoạn 2006 - 2015 nhằm xử lý triệt để hơn 4.000 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng và bảo tồn nguồn tài nguyên đa dạng sinh học quý giá.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển hãy ứng dụng ngay khung giải pháp và hệ thống luận cứ từ luận văn này để nâng cao hiệu lực thực thi chính sách và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh bền vững cho quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ MÔI TRƢỜNG 1.1 Môi trƣờng và các đặc tính của môi trƣờng Trên thế giới có khá nhiều các khái niệm khác nhau về môi trường. Lý do chủ yếu là: Thứ nhất, khoa học về môi trường là bộ môn khoa học còn hết sức non trẻ so với các bộ môn khoa học truyền thống khác; cùng với thời gian phát triển, khái niệm về môi trường càng ngày càng được bổ sung, hoàn thiện và chính xác hoá dần. Thứ hai, với các mục đích nghiên cứu hoặc ứng dụng khác nhau người ta đưa ra những khái niệm khác nhau về môi trường cho phù hợp. Ở Việt Nam cũng vậy, chúng ta đã từng thấy có sự tồn tại của những khái niệm khác nhau về môi trường trong các tài liệu khác nhau.

Ở hầu hết các vùng khảo sát, người dân địa phương có xu hướng định nghĩa môi trường là những vấn đề liên quan đến tài nguyên thiên nhiên mà có ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ. Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 đưa ra khái niệm rằng, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên. Theo quan điểm truyền thống, Trái đất trong hệ mặt trời có sự tồn tại của các quyển tự nhiên như: Thạch quyển (Lithosphere), Thổ quyển (Pedosphere), Sinh quyển (Biosphere), Thuỷ quyển (Hydrosphere), Khí quyển (atmosphere). Về thành phần vật chất, Thổ quyển được phát sinh từ Thạch quyển do kết quả phong hoá của các đá dưới tác động của các yếu tố vật lý, 9 z hoá học, sinh học.

do vậy, khi nghiên cứu môi trường có thể gọi gộp Thạch quyển và Thổ quyển với nhau với tên gọi chung là Địa quyển (Geosphere). Tất cả các quyển tự nhiên đã nêu trên đều có mối liên kết với nhau, ràng buộc lẫn nhau và tác động qua lại lẫn nhau rất chặt chẽ. Đó chính là bản chất của vấn đề môi trường. Con người được xếp vào các thành tố thuộc Sinh quyển.

Trừ con người ra, tất cả các thành tố, các quá trình khác thuộc các quyển môi trường đều có mối liên kết, tác động qua lại lẫn nhau một cách vô thức và khách quan; mối quan hệ nhân - quả giữa các thành tố và quá trình đó là mối quan hệ khách quan. Còn con người thì lại khác, mọi hành vi và hoạt tác động đến các thành tố và các quá trình thuộc các quyển môi trường nói chung đều được thực hiện một cách chủ quan và có ý thức.1 Định nghĩa môi trƣờng Theo Luật BVMT năm 2005 (Điều 3): "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên." Với những lý giải và mục đích nghiên cứu khoa học như nói ở trên, xin đưa ra khái niệm và định nghĩa về môi trường như sau: Môi trường bao gồm tất cả các nhân tố, các thành phần vật chất tự nhiên và nhân tạo, các quá trình vật lý, hoá học, cơ học, sinh học và các quá trình khác được phát sinh, tồn tại và phát triển trong các quyển môi trường (Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển), và có quan hệ mật thiết với nhau, có mối tác động qua lại lẫn nhau, trong đó con người và các hoạt động của con người giữ vai trò quyết định. 10 z Môi trường cũng có thể được hiểu như là một thể thống nhất của tất cả 5 quyển môi trường khác nhau thuộc Trái đất đang tồn tại và phát triển trong hệ mặt trời mà chúng ta đã biết được cho đến nay. Đó là: Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển.

Thể thống nhất này được gọi là Hệ thống môi trường.2 Đặc điểm của môi trƣờng: - Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật. - Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người. - Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của mình. - Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất.3 Phân loại môi trƣờng Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người.

Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước. Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú. 11 z Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định.

Ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể,. Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác. Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo. Môi trường tự nhiên và sản xuất xã hội quan hệ khăng khít, chặt chẽ, tác động lẫn nhau trong thế cân đối thống nhất: Môi trường tự nhiên (bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên) cung cấp nguyên liệu và không gian cho sản xuất xã hội 1.4 Mối quan hệ giữa môi trƣờng và PTBV Có thể nói rằng mọi vấn đề về môi trường đều bắt nguồn từ phát triển.

Con đường để giải quyết mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển là phải chấp nhận phát triển, nhưng giữ sao cho phát triển không tác động một cách tiêu cực tới môi trường. Do đó, năm 1987 Uỷ ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc đã đưa ra khái niệm PTBV: "PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai". 12 z Tài nguyên nói riêng và môi trường tự nhiên nói chung (trong đó có cả tài nguyên) có vai trò quyết định đối với sự phát triển bền vững về kinh tế - xã hội (KT-XH) ở mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương vì: Thứ nhất, môi trường không những chỉ cung cấp “đầu vào” mà còn chứa đựng “đầu ra” cho các quá trình sản xuất và đời sống. Hoạt động sản xuất là một quá trình bắt đầu từ việc sử dụng nguyên, nhiên liệu, vật tư, thiết bị máy móc, đất đai, cơ sở vật chất kỹ thuật khác, sức lao động của con người để tạo ra sản phẩm hàng hóa.

Những dạng vật chất trên không phải gì khác, mà chính là các yếu tố môi trường. Các hoạt động sống cũng vậy, con người ta cũng cần có không khí để thở, cần có nhà để ở, cần có phương tiện để đi lại, cần có chỗ vui chơi giải trí, học tập nâng cao hiểu biết,. Những cái đó không gì khác là các yếu tố môi trường. Ngược lại môi trường tự nhiên cũng lại là nơi chứa đựng, đồng hóa “đầu ra” các chất thải của các quá trình hoạt động sản xuất và đời sống.

Quá trình sản xuất thải ra môi trường rất nhiều chất thải (cả khí thải, nước thải, chất thải rắn). Quá trình sinh hoạt, tiêu dùng của xã hội loài người cũng thải ra môi trường rất nhiều chất thải. Những chất thải này nếu không được xử lý tốt cũng sẽ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Thứ hai, môi trường liên quan đến tính ổn định và bền vững của sự phát triển KT-XH.

Phát triển KT-XH là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người qua việc sản xuất ra của cải vật chất, cải tiến quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng văn hóa. Phát triển là xu thế chung của từng cá nhân cũng như của cả loài người trong quá trình sống. Giữa môi trường và sự 13 z phát triển có mối quan hệ chặt chẽ: Môi trường là địa bàn và đối tượng của sự phát triển, còn phát triển là nguyên nhân tạo nên các biến đổi của môi trường. Mặt khác, môi trường tự nhiên đồng thời cũng tác động đến sự phát triển KT-XH thông qua việc làm suy thoái nguồn tài nguyên - đối tượng của sự phát triển KT-XH hoặc gây ra các thảm họa, thiên tai đối với các hoạt động KT-XH trong khu vực.2 Những vấn đề chung đối với QLNN về BVMT 1.1 QLNN về môi trƣờng QLNN là hoạt động của Nhà nước thông qua các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức trong các cơ quan đó trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của Nhà nước.

Hoạt động QLNN được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức Nhà nước có thẩm quyền. Hoạt động này tạo nên mối quan hệ quản lý giữa một bên là các chủ thể quản lý Nhà nước với một bên là các đối tượng bị quản lý bao gồm các quan hệ xã hội, các hành vi xử xự của con người. Sự tác động, điều chỉnh của chủ thể QLNN lên đối tượng quản lý phải căn cứ vào quy định của pháp luật nhằm thiết lập, củng cố và duy trì các trật tự QLNN. Muốn đảm bảo hiệu lực, hiệu quả QLNN đòi hỏi phải xây dựng, tổ chức sao cho các chủ thẻ quản lý hội đủ các yếu tố cần và đủ như thể chế, quyền lực và các biện pháp cưỡng chế Nhà nước.