Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông 1. Khái niệm quản lý nhà nước về giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông 1. Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông GDPL là vấn đề lý luận cơ bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nhận thức hình thành ý thức pháp luật.
Khái niệm GDPL có thể thấy là một dạng hoạt động gắn liền với việc triển khai thực hiện pháp luật cũng như trong hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật. - Quan niệm thứ nhất cho rằng: GDPL là một bộ phận của giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức. Theo quan niệm này khi tiến hành giáo dục chính trị tư tưởng, các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng cho nhân dân thì tự nó sẽ hình thành nên ý thức pháp luật. Điều đó có ý nghĩa làm tốt công tác giáo dục chính trị tư tưởng, giáo dục đạo đức sẽ đạt được sự tôn trọng pháp luật của công dân - Quan niệm thứ hai: Xem GDPL chỉ đơn thuần là hoạt động phổ biến tuyên truyền, giải thích pháp luật thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như đài phát thanh, truyền hình và sách báo.
- Quan niệm thứ ba cho rằng: GDPL là lấy "trừng trị" để giáo dục người vi phạm và răn đe giáo dục người khác. - Quan niệm thứ tư: đồng nghĩa GDPL với dạy và học pháp luật ở các trường học, còn việc tuyên truyền phổ biến pháp luật ở ngoài xã hội thì không phải là GDPL. Theo Từ điển Từ và ngữ Hán – Việt "Giáo dục là quá trình hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng cho con người những phẩm chất đạo đức và những tri thức cần thiết để người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội". 8 So với phổ biến thì giáo dục cũng nhằm nâng cao nhận thức, tình cảm song nội dung rộng hơn, phương thức tiến hành chặt chẽ hơn, đối tượng xác định hơn, mục đích lớn hơn.
Xét dưới góc độ nhất định thì phổ biến chính là các phương thức giáo dục cụ thể. Theo Sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ PBGDPL thì: GDPL là một khái niệm rộng bao gồm cả quá trình nâng cao tri thức pháp luật cho đối tượng và bằng nhiều cách (thuyết phục, nêu gương, ám thị.) hình thành tình cảm, niềm tin pháp luật cho đối tượng, từ đó nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật của đối tượng [6]. Như vậy, từ các phân tích nêu trên có thể định nghĩa: Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật hiện hành. Hiện nay, việc GDPL cho HSPT đang là vấn đề hết sức quan trọng, là quá trình triển khai và áp dụng các quy trình của GDPL cho đối tượng là HSPT.
HSPT là học sinh thuộc ba cấp học bao gồm tiểu học, THCS, THPT được quy định tại khoản 1 Điều 26 Luật Giáo dục năm 2005, Giáo dục phổ thông bao gồm: a) Giáo dục tiểu học được thực hiện trong năm năm học, từ lớp một đến lớp năm. Tuổi của học sinh vào học lớp một là sáu tuổi; b) Giáo dục trung học cơ sở được thực hiện trong bốn năm học, từ lớp sáu đến lớp chín. Học sinh vào học lớp sáu phải hoàn thành chương trình tiểu học, có tuổi là mười một tuổi; c) Giáo dục trung học phổ thông được thực hiện trong ba năm học, từ lớp mười đến lớp mười hai. Học sinh vào học lớp mười phải có bằng tốt nghiệp trung học cơ sở, có tuổi là mười lăm tuổi.
[32] Theo khoản 1 Điều 27, Luật giáo dục năm 2005, mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình 9 thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc [32] GDPL là quá trình hoạt động thường xuyên, liên tục và lâu dài của chủ thể tuyên truyền lên đối tượng, là cầu nối để chuyển tải pháp luật vào cuộc sống. Trong công tác QLNN thì GDPL được hiểu theo nghĩa rộng và được xác định là một công việc trọng tâm và thường xuyên của các cơ quan nhà nước, các cấp, các ngành. Từ khái niệm chung về giáo dục pháp luật có thể hiểu: GDPL cho HSPT là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể GDPL tác động lên đối tượng là HSPT một cách có hệ thống và thường xuyên, nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của các quy định pháp luật hiện hành. Quản lý nhà nước Ở nghĩa chung nhất, có thể hiểu quản lý là sự tác động định hướng bất kỳ lên một hệ thống nào đó nhằm trật tự hóa nó và hướng nó phát triển phù hợp với những quy luật nhất định.
Khi nhà nước ra đời thì phần cơ bản và quan trọng nhất của quản lý xã hội được nhà nước thực hiện bằng cách nhà nước trao quyền cho các cơ quan, cá nhân trong bộ máy nhà nước để thực hiện mục đích, nhiệm vụ của nhà nước – gọi là quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước là hoạt động của Nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp để thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của Nhà nước. Nói cách khác, QLNN là sự tác động của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật, tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước. Như vậy, tất cả các cơ quan nhà nước đều thực hiện chức năng quản lý nhà nước.
Bản chất của quản lý nhà nước là quyền lực nhà nước. Quyền lực nhà nước được thể hiện thông qua việc ban hành pháp luật, được thực hiện bởi bộ máy nhà nước và hệ thống cưỡng chế nhà nước. Hoạt động quản lý diễn ra trên các lĩnh vực của đời sống xã hội (lập pháp, hành pháp, tư pháp) gọi là quản lý nhà nước theo nghĩa rộng. Theo đó, chủ thể quản nhà nước là tất cả các cơ quan nhà nước của bộ máy nhà nước.
Khách thể của quản lý nhà nước là trật 10 tự quản lý nhà nước. Đó là trật tự trong các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp. Các trật tự đó được phản ánh trong hệ thống pháp luật. Từ những đặc điểm trên, có thể hiểu quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội[24, tr.
Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước là hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền (chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước) trên cơ sở Hiến pháp, luật để tổ chức đời sống xã hội theo Hiến pháp và luật. Tức là, QLNN là một hình thức hoạt động của nhà nước được thực hiện chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là bảo đảm sự chấp hành luật, pháp luật, nghị quyết của cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trực tiếp và thường xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính – chính trị. Quản lý nhà nước về giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông GDPL là một lĩnh vực trong QLNN, đang được Đảng và nhà nước ta hết sức quan tâm bởi vai trò và ý nghĩa to lớn của GDPL đối với toàn xã hội. QLNN trong lĩnh vực GDPL cho học sinh, sinh viên nói chung và cho HSPT nói riêng được Đảng và Nhà nước ta đã xác định là một công việc trọng tâm và thường xuyên, liên tục của các cơ quan nhà nước và của các cấp, các ngành.
Trách nhiệm của nhà nước được xác định là: xây dựng cơ chế phối hợp hoạt động GDPL có hiệu quả, phát huy trách nhiệm của các cấp, các ngành, huy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, nâng cao hiệu quả, phát huy tính chủ động, sáng tạo của các tổ chức và cá nhân trong hoạt động GDPL cho đối tượng là HSPT. Trên cơ sở đó, có thể hiểu, QLNN về GDPL cho HSPT là hoạt động của các cơ quan QLNN (ban hành văn bản pháp luật, tổ chức thực hiện văn bản pháp luật về GDPL, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm trong GDPL.) nhằm bảo đảm hoạt động GDPL cho HSPT đạt được yêu cầu và mục đích đề ra. 11 QLNN về GDPL cho HSPT chính là việc nhà nước thực hiện quyền lực công để điều hành, điều chỉnh toàn bộ các hoạt động GDPL cho HSPT để thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà nước 1. Đặc điểm của quản lý nhà nước về giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông 1.
Nhà nước là chủ thể quản lý các hoạt động GDPL đối với HSPT, hoạt động QLNN về GDPL cho HSPT mang tính quyền lực nhà nước GDPL đối với HSPT là một hoạt động quan trọng trong sự nghiệp giáo dục của toàn dân, vì vậy đòi hỏi phải có một chủ thể có tiềm lực về mọi mặt đứng ra tổ chức và quản lý. Chủ thể đó chính là Nhà nước, vừa là người quản lý, vừa là người tổ chức hoạt động GDPL cho HSPT. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, xuất phát từ đối tượng chịu sự quản lý của hoạt động GDPL là HSPT sẽ có những khác biệt so với các đối tượng khác như sinh viên, người khuyết tật, phụ nữ… Vì vậy, cách thức quản lý về GDPL đối với HSPT cũng khác so với những đối tượng nêu trên. Hoạt động QLNN về GDPL cho HSPT diễn ra ở các cơ quan QLNN từ trung ương đến địa phương.