CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm, vai trò, đặc điểm của công nghiệp trong nền kinh tế Thực chất vai trò chủ đạo của công nghiệp là sự ảnh hưởng quyết định của công nghiệp đến việc phát triển lực lượng sản xuất. Khái niệm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp * Công nghiệp là một ngành kinh tế chủ lực thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất - một bộ phận cấu thành nền sản xuất vật chất của xã hội, là hệ thống bao gồm nhiều ngành sản xuất chuyên môn hóa hợp thành từ những đơn vị sản xuất kinh doanh thuộc nhiều loại hình tổ chức sản xuất khác nhau. Theo tính chất sản phẩm thì công nghiệp được chia thành ba nhóm ngành: công nghiệp khai thác, công nghiệp chế biến và công nghiệp điện, khí, nước.
* Tiểu thủ công nghiệp là lĩnh vực sản xuất bao gồm tất cả các nghề thủ công, cũng có khi gọi là ngành nghề thủ công. Như vậy tiểu thủ công nghiệp là ngành công nghiệp mà sản phẩm làm ra chủ yếu bằng thủ công với quy mô nhỏ, ở đó hệ thống công cụ lao động thô sơ đã được cải tiến và thay thế bằng một phần máy móc mang tính chất công nghiệp có quy mô nhỏ ( bao gồm các hộ, cơ sở sản xuất mang tính chất công nghiệp quy mô nhỏ, trang bị máy móc hoặc thủ công…) - Công nghiệp khai thác có nhiệm vụ khai thác các tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho sản xuất và đời sống, bao gồm: + Khai thác các nguồn năng lượng: dầu mỏ, khí đốt, than. + Khai thác vật liệu xây dựng: cát, đá, sỏi. + Khai thác quặng kim loại: thiếc, boxit, sắt.
Sản phẩm của công nghiệp khai thác cung cấp đầu vào cho các ngành 8 công nghiệp khác. Sự phát triển của công nghiệp khai thác thường gắn với nguồn tài nguyên tạo điều kiện để phát triển vùng lãnh thổ. - Công nghiệp chế biến xét theo yêu cầu đầu vào gồm có: chế biến sản phẩm của công nghiệp khai thác, chế biến bán thành phẩm của công nghiệp chế biến và chế biến nông sản. Xét cùng công dụng của sản phẩm đầu ra, công nghiệp chế biến cũng bao gồm ba nhóm ngành: + Công nghiệp chế tạo các công cụ sản xuất: chế tạo máy, cơ khí, kỹ thuật điện và điện tử.
Đây là ngành công nghiệp có vai trò quan trọng hàng đầu vì nó cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế và trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho tất cả các ngành. + Công nghiệp sản xuất vật phẩm tiêu dùng: dệt- may, chế biến thực phẩm - đồ uống, chế biến gỗ - giấy, chế biến thủy tinh - sành - sứ… + Công nghiệp sản xuất đối tượng lao động: hóa chất, hóa dầu, luyện kim và vật liệu xây dựng. - Công nghiệp sản xuất và phân phối điện, khí đốt và nước: bao gồm các ngành sản xuất và phân phối các nguồn điện (thủy điện và nhiệt điện.); sản xuất ga, phân phối khí; khai thác, lọc và phân phối nước. Vai trò của ngành công nghiệp trong nền kinh tế Quá trình phát triển kinh tế, công nghiệp luôn là ngành có vai trò quan trọng đóng góp vào việc tạo ra thu nhập cho đất nước, tích lũy vốn cho phát triển, tạo nguồn thu từ xuất khẩu cũng như thu hút vốn đầu tư nước ngoài.
Công nghiệp được đánh giá là ngành chủ đạo của nền kinh tế, vai trò này được thể hiện: * Công nghiệp là ngành cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế. Do đặc điểm của sản xuất công nghiệp, đặc biệt là đặc điểm về công nghệ sản xuất, về công dụng sản phẩm, công nghiệp là ngành tạo ra sản phẩm làm chức năng tư liệu sản xuất, cho nên nó là ngành có vai trò quyết định 9 trong việc tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế. Trình độ phát triển công nghiệp càng cao thì tư liệu sản xuất càng hiện đại, tạo điều kiện nâng cao năng suất lao động xã hội. Ngày nay, sự phát triển của công nghiệp đang đưa hoạt động kinh tế thế giới đến trình độ sản xuất cao, đó là việc tạo ra các tư liệu sản xuất có khả năng tạo ra phần lớn sức lao động của con người.
Đó chính là sự ra đời và phát triển mạnh mẽ các tư liệu sản xuất có khả năng tự động hóa trong một số khâu hoặc toàn bộ quá trình sản xuất. Máy móc tự động hóa thể hiện sự phát triển cao của công nghiệp trong việc tạo ra tư liệu sản xuất ngày càng hiện đại phục vụ cho các ngành sản xuất và cho bản thân công nghiệp. * Công nghiệp thúc đẩy phát triển sản xuất nông nghiệp Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế, sản xuất nông nghiệp được coi là nhiệm vụ cơ bản nhằm giải quyết vấn đề lương thực, thực phẩm cho đời sống nhân dân và nông sản cho xuất khẩu. Để thực hiện nhiệm vụ này, nông nghiệp không thể tự thân vận động nếu không có sự hỗ trợ đắc lực của công nghiệp.
Công nghiệp chính là ngành cung cấp cho sản xuất những yếu tố đầu vào quan trọng như phân bón hóa học, thuốc trừ sâu, máy móc cơ khí nhỏ đến cơ giới lớn. Công nghiệp còn có vai trò quan trọng trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng cho phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Ngày nay, việc ứng dụng công nghiệp sinh học vào nông nghiệp đã tạo ra bước phát triển đột biến trong nông nghiệp; Với những giống cây trồng, vật nuôi có những tính ưu việt về thời gian sinh trưởng, phát triển và khả năng chống sâu bệnh, về sự đa dạng hóa của sản phẩm và đặc biệt về năng suất, chất lượng đã góp phần tạo ra sản phẩm phong phú, đa dạng và có giá trị cao. Công nghiệp chế biến đã có những đóng góp quan trọng vào việc tăng giá trị sản phẩm, tăng khả năng tích trữ, luân chuyển của sản phẩm nông nghiệp và làm cho sản phẩm nông nghiệp ngày càng đa dạng về chủng loại và 10 hiệu quả cao.
Do sản phẩm của nông nghiệp mang tính thời vụ cao và khó bảo quản nên không có công nghiệp chế biến sẽ hạn chế lớn đến khả năng tiêu thụ. * Công nghiệp cung cấp hàng tiêu dùng cho đời sống nhân dân Nông nghiệp cung cấp những sản phẩm tiêu dùng tất yếu không thể thiếu được để đáp ứng nhu cầu cơ bản nhất của con người. Còn công nghiệp cung cấp những sản phẩm tiêu dùng chất lượng phong phú, đa dạng. Mọi sản phẩm tiêu dùng trong sinh hoạt của con người từ ăn, mặc, đi lại, vui chơi, giải trí đều được đáp ứng từ sản phẩm công nghiệp.
Kinh tế càng phát triển làm cho thu nhập của dân cư càng tăng thì nhu cầu của con người được mở rộng. Chính sự phát triển của nhu cầu đã góp phần thúc đẩy công nghiệp phát triển. Song ngược lại sự phát triển của công nghiệp không những đáp ứng nhu cầu của con người mà nó lại tạo điều kiện thuận lợi nhất thúc đẩy con người cần phải tiêu dùng. Như vậy, công nghiệp càng phát triển thì các sản phẩm hàng hóa càng đa dạng, phong phú về chủng loại, mẫu mã, chất lượng ngày càng nâng cao.
* Công nghiệp thu hút lao động nông nghiệp, góp phần giải quyết việc làm cho xã hội Công nghiệp tác động vào sản xuất nông nghiệp góp phần nâng cao năng suất lao động nông nghiệp. Đồng thời sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp đã làm cho sản xuất công nghiệp ngày càng mở rộng, tạo ra các ngành sản xuất mới, các khu công nghiệp mới, đến lượt mình, công nghiệp đã thu hút lao động nông nghiệp và giải quyết việc làm cho xã hội. Việc thu hút lực lượng lao động ngày càng tăng từ nông nghiệp vào công nghiệp không chỉ góp phần giải quyết việc làm mà còn tạo điều kiện nâng cao trình độ chuyên môn và tăng thu nhập cho người lao động. * Công nghiệp tạo ra hình mẫu ngày càng hoàn thiện về tổ chức sản 11 xuất.
Từ đặc điểm của sản xuất, công nghiệp luôn có một đội ngũ lao động có tính tổ chức, kỷ luật cao, có tác phong lao động “công nghiệp". Do đó đội ngũ lao động trong công nghiệp luôn là bộ phận tiên tiến trong cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó, lao động trong công nghiệp ngày càng có trình độ chuyên môn hóa cao tạo điều kiện nâng cao trình độ lao động của người lao động và chất lượng của sản phẩm. Trong hoạt động sản xuất công nghiệp, còn có điều kiện tăng nhanh trình độ công nghệ của sản xuất áp dụng những thành tựu khoa học ngày càng cao vào sản xuất.
Tất cả những đặc điểm trên đây làm cho lực lượng sản xuất ngày càng phát triển và theo đó quan hệ sản xuất ngày càng hoàn thiện hơn. Sự hoàn thiện về các mô hình tổ chức sản xuất sẽ làm cho sản xuất công nghiệp trở thành hình mẫu về kỹ thuật sản xuất hiện đại, phương pháp quản lý tiên tiến, người lao động có ý thức tổ chức và kỷ luật. Đặc điểm công nghiệp trong nền kinh tế Nếu xét trên góc độ tổng hợp các mối quan hệ của con người trong hoạt động sản xuất thì quá trình sản xuất là sự tổng hợp của hai mặt: mặt kỹ thuật của sản xuất và mặt kinh tế xã hội của sản xuất. Trong lĩnh vực sản xuất vật chất của xã hội, do sự phân công lao động xã hội nền kinh tế chia thành nhiều ngành kinh tế liên quan như nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xây dựng, dịch vụ.
Song xét trên phương diện tính chất tương tự của công nghệ sản xuất, có thể coi đó là tổng thể của hai ngành cơ bản: nông nghiệp và công nghiệp còn các ngành khác có thể là các dạng đặc thù của hai ngành: Vì thế, cần xem xét các đặc trưng của sản xuất công nghiệp khác với sản xuất nông nghiệp trên cả hai mặt: mặt kĩ thuật của sản xuất và mặt kinh tế xã hội của sản xuất. Đặc trưng về công nghệ sản xuất công nghiệp chủ yếu là quá trình tác động trực tiếp bằng phương pháp cơ lý hoá của con người, làm thay đổi các 12 đối tượng lao động bằng những sản phẩm thích ứng với nhu cầu của con người. Trong khi đó sản xuất nông nghiệp lại bằng phương pháp sinh học là chủ yếu do đó nghiên cứu đặc trưng về công nghệ sản xuất có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tổ chức sản xuất và ứng dụng khoa học công nghệ thích ứng với mỗi ngành, trong công nghiệp hiện nay, phương pháp sinh học cũng được ứng dụng rộng rãi đặc biệt là công nghiệp thực phẩm.