PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quản lý nhà nước (QLNN) về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp (CDCCKTNN) ở nhiều quốc gia cũng như các tỉnh trong cả nước ta là nhiệm vụ quan trọng, làm gia tăng nguồn lực cho phát triển sản xuất nông nghiệp (SXNN) góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội vùng nông thôn phát triển ổn định và bền vững. Nông nghiệp, nông dân và nông thôn từ trước đến nay luôn là vấn đề có tầm chiến lược của cách mạng Việt Nam. Do đó tại Đại hội XII của Đảng ta đã chỉ ra phương hướng, nhiệm vụ phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn là “Xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm; nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu [3].
Từ đó, tạo điều kiện thuận lợi để sản phẩm nông nghiệp Việt Nam có đủ sức cạnh tranh trên thị trường khu vực và quốc tế. Đồng thời “Đẩy nhanh cơ cấu lại ngành nông nghiệp, xây dựng nền nông nghiệp sinh thái phát triển toàn diện cả về nông, lâm, ngư nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững, trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh và tổ chức lại sản xuất, thúc đẩy ứng dụng sâu rộng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ sinh học, công nghệ thông tin vào sản xuất, quản lý nông nghiệp và đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn để tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia cả trước mắt và lâu dài; nâng cao thu nhập và đời sống của nông dân. Chú trọng đầu tư vùng trọng điểm sản xuất nông nghiệp. Có chính sách phù hợp để tích tụ, tập trung ruộng đất, thu hút mạnh các nguồn lực đầu tư phát triển nông nghiệp; từng bước hình thành các tổ hợp nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ công nghệ cao”[7].
Hiện nay, ở nước ta với khoảng 70% dân số sống tại địa bàn nông thôn và khoảng trên 50% dân số tham gia trực tiếp đến SXNN. Việc thực hiện CDCCKTNN nhằm lựa chọn những đối tượng sản xuất có lợi thế so sánh phù hợp từng địa phương và sản xuất tập trung để tạo ra sản lượng hàng hóa đủ lớn trên diện tích đất phân tán, nhỏ lẻ tại Lào Cai là một vấn đề thực sự khó khăn. Để thúc đẩy kinh tế 2 nông nghiệp (KTNN) phát triển “Nhanh, hiệu quả, bền vững”, đã và đang đòi hỏi nông nghiệp, nông thôn phải chuyển đổi cơ cấu kinh tế (CCKT) ngành nông nghiệp mạnh, nhanh hơn nữa, để đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển chung của nền kinh tế, giải quyết vấn đề việc làm và nâng cao đời sống cho người dân nông thôn. Ở Việt Nam nói chung và tỉnh Lào Cai nói riêng, việc hoàn thiện nội dung quản lý nhà nước về CDCCKTNN là nhằm xác định đầy đủ và đúng mức vai trò quản lý của Nhà nước để tạo điều kiện cho ngành nông nghiệp tăng trưởng, phát triển nhanh và bền vững với các lý do như: - Diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp, nếu gặp rủi ro về thiên tai thì người nông dân sẽ rơi vào cảnh thiếu ăn.
Nếu thay đổi cách thức sản xuất mới sẽ tạo ra được giá trị vật chất lớn hơn, nâng cao cuộc sống sinh hoạt của người dân. - Tính cạnh tranh của các quốc gia có nền nông nghiệp phát triển, mà với Lào Cai có gần 200 km đường biên giới với Trung Quốc thì đó vừa là lợi thế vừa là thách thức với hàng hóa nông sản, do vậy Nhà nước cần có sự đổi mới nhanh chóng về phương thức quản lý để thích ứng kịp thời với yêu cầu hội nhập kinh tế hiện nay. - Cần chọn lựa những lợi thế so sánh của từng địa phương kết hợp với phương thức sản xuất tiên tiến, hiệu quả để CDCCKTNN nhằm tạo ra giá trị tăng cao so với cách thức sản xuất hiện tại. - Công tác quy hoạch vẫn chưa đáp ứng được với yêu cầu thực tiễn, chưa đáp ứng được với sự biến đổi khí hậu; việc sử dụng tài nguyên khan hiếm chưa được phát huy, do vậy cần vai trò chủ chốt của Nhà nước trong vai trò hoạch định, quản lý.
- Hệ thống chính sách ban hành đôi lúc còn chưa phù hợp với thực tiễn sản xuất. Việc tổ chức quản lý thực thi chính sách còn nhiều bất cập, thiếu sự giám sát, kiểm tra, thiếu nguồn lực tài chính… Sự phối hợp của các cấp, các ngành, các tổ chức đoàn thể còn thiếu chặt chẽ. Lào Cai là tỉnh vùng cao biên giới phía Bắc, để vực dậy một nền sản xuất nông nghiệp còn ở mức sơ khai, chủ yếu là tự sản, tự tiêu, hàng chục năm liền, tỉnh Lào Cai đã xây dựng hàng loạt chương trình và các đề án chuyển dịch cơ cấu kinh 3 tế nông lâm nghiệp và đã đạt được những thành tựu đáng kể: Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân đạt 6%/năm; giá trị sản phẩm trên đơn vị diện tích đất canh tác bình quân đạt 80 triệu đồng/ha, trong đó giá trị sản phẩm nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao bình quân đạt 260 triệu đồng/ha; tổng sản lượng lương thực có hạt đạt 330.000 tấn; tỷ lệ che phủ rừng đạt 56%. Tuy vậy, sản xuất nông nghiệp ở Lào Cai còn nhiều khó khăn, cần quan tâm khắc phục như chưa có những vùng sản xuất hàng hóa lớn tập trung, công nghiệp chế biến chưa phát triển, chưa có hàng hóa có thương hiệu mạnh, chất lượng tốt, có sức cạnh tranh cao trên thị trường; chuyển dịch cơ cấu kinh tế và mối quan hệ sản xuất trong sản xuất nông nghiệp chuyển biến chậm, hiệu quả sử dụng đất đai, sức lao động còn hạn chế nên đời sống của nông dân vùng cao còn nhiều khó khăn.
Từ những lý do, yêu cầu đó mà tác giả chọn đề tài “Quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Lào Cai”. Cho việc thực hiện Luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý công của mình để phân tích thực tiễn và đề xuất giải pháp, kiến nghị trong công tác QLNN đối với phát triển KTNN trên địa bàn tỉnh Lào Cai. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn Quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp đang là vấn đề quan tâm của cả xã hội, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiệu quả góp phần nâng cao đời sống của người nông dân, góp phần phát triển kinh tế xã hội. Chính vì vậy trong thời gian vừa qua đã có nhiều công trình khoa học, các bài báo, luận văn, hội thảo nghiên cứu về lĩnh vực này dưới nhiều khía cạnh cả về lý luận và thực tiễn, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của các tác giả: Nguyễn Văn Chữ (2016), Hoàn thiện nội dung quản lý nhà nước đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay, luận văn thạc sĩ ngành Quản lý hành chính công, Học viện Hành chính quốc gia.
Trong bản luận văn này tác giả đã hệ thống hóa lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay, qua đó đánh giá thực trạng về quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam, ưu điểm, hạn chế và nguyên 4 nhân của những hạn chế, từ đó tác giả đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện nội dung quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, trong bản luận văn này các giải pháp mang tính chung chung, chưa thực sự phù hợp với đặc điểm ngành nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Lào Cai. Nguyễn Minh Dũng (2011), Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn trên quan điểm phát triển bền vững ở tỉnh Bạc Liêu. Luận văn thạc sĩ ngành Địa lý học trường Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
Trong luận văn tác giả đã nghiên cứu, phân tích, đánh giá trực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn ở tỉnh Bạc Liêu, những kết quả đạt được, những mặt còn tồn tại hạn chế. Qua đó, tác giả đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn trên địa bàn theo quan điểm phát triển bền vững. Minh Phước (2016), “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp thành phố Cần Thơ theo hướng nâng cao giá trị gia tăng”, Tạp chí Cộng sản ra ngày 15/11/2016. Bài báo đã phản ánh những kết quả đạt được trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông nghiệp thành phố Cần Thơ, những hạn chế và nguyên nhân.
Ngoài ra tác giả cũng đã đề cập đến một số bài học kinh nghiệm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp tại Thành phố Cần Thơ, từ đó đề xuất các giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp thành phố Cần Thơ theo hướng giá trị gia tăng và phát triển. Tuy nhiên bài báo chưa đề cập đến nội dung quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp. Đinh Xuân Hạng (2005) Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn - Các giải pháp hoàn thiện cơ chế tài chính nhằm thúc đẩy chuyển dịch nhanh, Tạp chí Tài chính, số 12. Bài báo đã nêu được thực trạng chuyển dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, qua đó đưa ra những hạn chế, tồn tại và đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế tài chính nhằm thúc đẩy chuyển dịch nhanh.
Tuy nhiên tác giả chưa đề cập đến vai trò của quản lý nhà nước. Bùi Thanh Tuấn (2014), Quản lý nhà nước về nông nghiệp ở tỉnh Tuyên Quang, luận văn thạc sĩ Quản lý kinh tế, trường Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong 5 luận văn này tác giả đã hệ thống hóa lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước về nông nghiệp tại tỉnh Tuyên Quang, qua đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường sự quản lý của nhà nước về nông nghiệp, tuy nhiên tác giả chưa đề cập đến vấn đề quản lý nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Nguyễn Xuân Dũng (2007), Về giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện nay, tạp chí Cộng sản số 6.