CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN 1.1 Khái niệm, đặc điểm bán đấu giá tài sản 1. Khái niệm bán đấu giá - Theo quan niệm truyền thống: Đấu giá là việc mua bán tài sản công khai mà những người mua sẽ trả giá từ giá thấp cho tới khi trả giá cao nhất và người bán đấu giá đồng ý bán bằng cách gõ búa. Dưới góc độ pháp lý, định nghĩa về bán đấu giá tài sản thường được quy định trong những điều luật cụ thể: Chẳng hạn điều 3, Luật bán đấu giá tài sản nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa năm 1996 quy định “Bán đấu giá là hình thức bán và mua tài sản công khai, theo đó các tài sản và quyền tài sản được bán cho người trả giá cao nhất”. Còn đạo luật của Floriada năm 2003 đưa ra khái niệm “Bán đấu giá tuyệt đối” là cuộc bán đấu giá không yêu cầu giá khởi điểm tối thiểu mà hàng hoá sẽ được bán cho người trả giá cao nhất.
- Theo từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: “Đấu giá là quá trình mua và bán bằng cách đưa ra món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất. Về phương diện kinh tế, bán đấu giá là một trong những cách để xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường xuyên thay đổi. Trong một số trường hợp, có thể tồn tại một mức giá tối thiểu hay còn gọi là giá sàn, nếu sự ra giá đó không đến được giá sàn, món hàng sẽ không được bán (nhưng người đưa ra món hàng ra đấu giá vẫn phải trả chi phí cho nơi phụ trách việc bán đấu giá). Đấu giá có thể áp dụng cho nhiều loại mặt hàng: đồ cổ, bộ sưu tập (tem, tiền cổ, xe cổ, tác phẩm nghệ thuật.), bất động sản, các mặt hàng đã qua sử dụng, hàng hóa thương mại và các cuộc bán đấu giá bắt buộc (thanh lý, phát mãi)”1.
- Theo từ điển Luật học Việt Nam: “ Bán đấu giá là hình thức bán tài sản thông qua thủ tục trả giá công khai giữa nhiều người muốn mua và người trả giá cao nhất là người được quyền mua tài sản bán”2 - Theo từ điển thương mại Anh – Pháp – Việt: “Bán đấu giá là phương thức bán hàng đặc biệt để tổ chức công khai giữa công chúng ở một địa điểm nhất định, 1 “Đấu giá”/http/vi. 2 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, NXB Từ điển Bách khoa – NXB Tư pháp, Hà Nội. 6 tại đó hàng hóa được để lại cho những ai muốn mua xem trước, những người muốn mua tự do cạnh tranh trả giá và hàng hóa sẽ được bán cho người trả giá cao nhất”. - Theo từ điển Kinh tế học hiện đại: “Đấu giá là một kiểu thị trường trong đó người mua tiềm tàng đặt giá cho hàng hóa chứ không phải đơn thuần trả giá theo công bố của người bán”.
- Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Bán đấu giá là hình thức bán hàng hoặc tài sản thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm mà người bán đặt trước giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao. Hàng hóa được bán cho người trả giá cao nhất”. Theo quy định của pháp luật Việt Nam thì khái niệm bán đấu giá tài sản được xem xét trong từng lĩnh vực cụ thể: - Theo Điều 456 Bộ luật dân sự: “Tài sản có thể được đem bán đấu giá theo ý muốn của chủ sở hữu hoặc pháp luật có quy định. Tài sản chung đem bán đấu giá phải có sự đồng ý của các chủ sở hữu chung, trừ trường hợp có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định khác”.
- Theo khoản 1 Điều 185 Luật Thương mại: “Đấu giá hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hóa công khai để chọn người mua trả giá cao nhất”. - Khoản 1 Điều 2 Nghị định số 17/2010/NĐ-CP: “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc, trình tự, thủ tục được quy định tại Nghị định này. Phương thức trả giá lên là phương thức trả giá từ thấp lên cao cho đến khi có người trả giá cao nhất”. Đặc điểm bán đấu giá tài sản: Từ khái niệm bán đấu giá thì đấu giá tài sản có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, Bán đấu giá tài sản là hình thức bán công khai: - Tính công khai là nét đặc thù của hoạt động bán đấu giá.
Nó thể hiện ở việc niêm yết tại nơi bán đấu giá, nơi trưng bày tài sản, nơi đặt trụ sở của người bán đấu giá, nơi có bất động sản bán đấu giá. Ngoài ra việc bán đấu giá còn phải được thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng. Đây là nét khác biệt cơ bản giữa bán đấu giá với các hình thức mua bán tài sản thông thường. - Tính công khai còn biểu hiện ở quy định về việc trưng bày tài sản bán đấu giá.
Người mua được công khai xem xét tài sản trước khi tham gia vào phiên đấu giá, thông qua việc xem xét tài sản, họ có thể xác định được giá trị đích thực tài sản mà mình muốn mua để từ đó có thể đưa ra giá chính xác tại phiên đấu giá. Thứ hai, Hoạt động bán đấu giá phải tuân trình tự, thủ tục luật định 7 Trình tự, thủ tục bán đấu giá được quy định tại Nghị định 17/2010/NĐ-CP tương đối chặt chẽ từ ký hợp đồng ủy quyền, niêm yết, thông báo công khai, trưng bày tài sản, thời hạn thực hiện đến khi diễn ra phiên đấu giá, ký hợp đồng bán đấu giá, chi phí bán đấu giá. Tất cả quá trình trên đều phải tuân theo trình tự chặt chẽ, thống nhất. Nếu không đảm bảo các bước của quy trình này thì cuộc đấu giá bị coi là không hợp lệ, kết quả bán đấu giá sẽ bị hủy gây tốn kém thời gian, tiền bạc làm thiệt hại quyền, lợi ích của các bên tham gia đấu giá.
Tất cả các tổ chức, doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ bán đấu giá, các cơ quan có thẩm quyền bán đấu giá theo quy định pháp luật khi bán đấu giá tài sản đều phải tuân theo một cách triệt để và nhất quán trình tự, thủ tục được pháp luật quy định. Việc tuân thủ nghiêm túc và triệt để trình tự, thủ tục luật định khi bán đấu giá sẽ đảm bảo hiệu quả về mặt pháp lý cho tài sản được đấu giá, từ đó sẽ khuyến khích đông đảo lượng khách tham gia đấu giá và khi đó giá trị của tài sản được mang ra bán đấu giá sẽ tăng cao. Trên thế giới, các nước có truyền thống bán đấu giá như Pháp, Mỹ đặc biệt rất chú trọng đến trình tự, thủ tục bán đấu giá nên họ quy định rất chặt chẽ những vấn đề này trong luật. Thứ ba, Chủ thể tham gia bán đấu giá từ hai chủ thể trở lên Chủ thể tham gia đăng ký đấu giá và tham gia phiên đấu giá phải từ 2 người trở lên, quy định này đảm bảo tính cạnh tranh trả giá và đảm bảo cho tài sản được bán với giá cao nhất.
Khi tài sản được đem ra bán mà chỉ có một hồ sơ đăng ký thì coi như tài sản bán không được phải xếp hồ sơ, trả lại cho chủ sở hữu. Nghị định 17/2010/NĐ-CP có quy định cụ thể không bán đấu giá cho trường hợp chỉ có một người tham gia đấu giá đối với loại tài sản nhà nước được xử lý bằng bán đấu giá theo quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; tài sản là quyền sử dụng đất trong trường hợp nhà nước có giao tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất được bán đấu giá theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (điểm d khoản 2 Điều 1). Tuy nhiên, pháp luật cũng có quy định mở, ngoài loại tài sản quy định tại điểm d khoản 2 Điều 1 nói trên thì vẫn cho phép bán đấu giá đối với các loại tài sản còn lại trong trường hợp chỉ có một người tham gia đăng ký mua tài sản và tham gia phiên đấu giá và trả giá ít nhất bằng giá khởi điểm và được người có tài sản đồng ý : “Trong trường hợp đã hết thời gian đăng ký tham gia đấu giá mà chỉ có một người đăng ký mua tài sản bán đấu giá hoặc có nhiều người đăng ký tham gia đấu giá nhưng chỉ có một người tham gia cuộc đấu giá và trả ít nhất bằng giá khởi điểm thì tài sản được bán cho người đó, nếu người có tài sản đồng ý. Việc 8 bán tài sản trong trường hợp này chỉ được tiến hành sau khi đã thực hiện đầy đủ việc niêm yết, thông báo công khai, trưng bày tài sản và không có khiếu nại liên quan đến trình tự, thủ tục cho đến khi quyết định bán tài sản”3.
Thứ tư: Người được mua tài sản là người trả giá cao nhất Nguyên tắc bán đấu giá tài sản ai trả giá cao nhất là người sẽ mua được tài sản đó. Đây là nét khác biệt cơ bản với bán tài sản không qua đấu giá. Trong hoạt động bán đấu giá thì đặc điểm là phải có ít nhất từ 2 người trở lên tham gia đấu giá mà chỉ duy nhất có 1 người bán, cung ít mà cầu nhiều sẽ dẫn đến việc đẩy giá của tài sản cao lên thông qua việc trả giá của những người tham gia và người trúng giá sẽ là người trả giá cao nhất trong số những người tham gia đấu giá. Phải chăng ở đây nguyên tắc bình đẳng thỏa thuận trong hợp đồng dân sự giữa người mua và người bán không tồn tại? Vì người bán là người đơn phương đưa ra giá khởi điểm và buộc người tham gia đấu giá phải mua tài sản ít nhất bằng với giá khởi điểm.
Tuy nhiên nếu ta tìm hiểu kỹ bản chất của đấu giá thì ta thấy rằng nguyên tắc bình đẳng, thỏa thuận giữa các bên dù không thể hiện rõ nét nhưng vẫn có trên thực tế. Điều này thể hiện ở chỗ, khi người muốn mua tài sản đăng ký tham gia đấu giá thì họ cũng đã biết ít nhiều thông tin về tài sản mà họ cần mua thông qua việc niêm yết, thông báo công khai, trưng bày tài sản, giá cả, tức là họ đã tự chấp nhận sẽ mua tài sản ít nhất bằng giá khởi điểm mà người bán tài sản đưa ra.