CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA NỘI BỘ TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Kiểm tra là một phạm trù lịch sử, mang tính tất yếu của bất cứ một chế độ xã hội nào. Thực tiễn xã hội loài người từ khi hình thành cho đến ngày nay đã chứng minh tính tất yếu của nó.
Đề cập đến hoạt động thanh tra, kiểm tra và vai trò ý nghĩa của nó, đương thời các nhà tiền bối của chủ nghĩa Mác-Lê nin đã đánh giá nó như là một công vụ hết sức quan trọng, một chức năng không thể thiếu của cơ quan quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Các nhà khoa học quản lý trên thế giới đều xác định thanh tra, kiểm tra là một trong các chức năng của quản lý (Kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra, thanh tra). Thuật ngữ thanh tra, kiểm tra và hoạt động thanh tra, kiểm tra ngày càng được các nhà khoa học nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện dần làm phong phú và sâu sắc bản chất của nó, xem đó là một chuyên ngành cần được tiếp tục nghiên cứu làm sáng rõ cả về mặt lý luận cũng như về mặt thực tiễn. Kể đến một số nghiên cứu: Peter W (2011) đã trình bày về đánh giá trường học thông qua việc đánh giá việc dạy và học trong lớp học; Baartman, Liesbeth, and Lotte Ruijs (2011) đã đề cao vấn đề kiểm tra đánh giá trong giáo dục thông nghiên cứu so sánh; C.
DWYER, DAVID & Ringstaff, Cathy & H. SANDHOLTZ, JUDY (2019), xem xét việc đánh giá chất lượng giảng dạy của giáo viên, thông qua giai đoạn có những thay đổi về niềm tin và thực hành của giáo viên trong lớp học giàu công nghệ, những giáo viên thường xuyên tiếp cận với công nghệ máy tính trong lớp học của họ trong vài năm đã trải qua những thay đổi đáng kể trong cách giảng dạy của họ. Nghiên cứu của Davies, D. (2001) trình bày về đánh giá và kiểm tra nội bộ trường học, một nghiên cứu tại cơ sở giáo dục địa phương.
Như vậy, có thể thấy, không chỉ việt Nam, giáo dục thế giới cũng rất coi trọng vấn đề kiểm tra nội bộ, bởi nó có thể coi là công cụ hữu hiệu để củng cố, phát huy điểm mạnh và kịp thời sửa chữa khi nhà trường có vấn đề xảy ra. Nó giúp các nhà Hiệu trưởng quản lí trà trường hiệu quả. Nghiên cứu trong nước Khi bàn về công tác thanh tra, kiểm tra trong giáo dục, các nhà khoa học giáo dục trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục, đặc biệt là về quản lý giáo dục (QLGD): Nguyễn Ngọc Quang “Những khái niệm cơ bản về QLGD”, Đặng Quốc Bảo “Một số khái niệm về QLGD”, M.I Kôndacôp “Cơ sở lý luận khoa học QLGD”, Trần Kiểm “Khoa học QLGD - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”… Các công trình trên thực sự là cẩm nang cho các nhà QLGD các cấp trong lý luận cũng như trong thực tiễn QLGD, QL nhà trường. Về quản lý nhà trường, các tác giả: Nguyễn Ngọc Quang, Hà Sỹ Hồ, Đặng Quốc Bảo đã nêu lên những nguyên tắc chung của việc quản lý hoạt động dạy - học, từ đó chỉ rõ một số biện pháp quản lý nhà trường.
Một trong số các biện pháp hữu hiệu để duy trì, điều chỉnh hoạt động của hệ quản lý đi đúng mục tiêu, kế hoạch đó là các biện pháp kiểm tra, thanh tra, đánh giá kết quả công việc trong từng giai đoạn nhất định. Tác giả Hà Sỹ Hồ (1985) trong cuốn: "Những bài giảng về quản lý trường học" đã cho rằng: "Chức năng kiểm tra đặc biệt quan trọng vì quá trình quản lý đòi hỏi những thông tin chính xác, kịp thời về thực trạng của đối tượng quản lý, về việc thực hiện các quyết định đã đề ra, tức là đòi hỏi những liên hệ ngược chính xác, vững chắc giữa các phân hệ quản lý…" hay "Quản lý mà không kiểm tra thì quản lý sẽ ít hiệu quả và trở thành quản lý quan liêu" [13, tr. Kế thừa những nghiên cứu lý luận này, đã có một số công trình nghiên cứu của các học viên về chức năng kiểm tra và quản lý hoạt động kiểm tra trong quản lý giáo dục. Tuy nhiên những nghiên cứu này hoặc dừng ở nghiên cứu khái quát hoặc nghiên cứu về hoạt động kiểm tra nội bộ ở một trường cụ thể.
Những tài liệu đã dẫn viết về công tác thanh tra, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục của các nhà nghiên cứu lý luận giáo dục là những tư liệu quý, thiết thực giúp chúng tôi tham khảo trong quá trình thực hiện đề tài: “Quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ các trường Tiểu học cụm chuyên môn số 3 Thủy Nguyên, TP. Hải Phòng” 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Thuật ngữ “quản lý” đã trở nên khá phổ biến nhưng có nhiều quan điểm khác nhau với những góc độ khác nhau phụ thuộc vào cái nhìn chủ quan và tính mục đích 6 của hoạt động.
Một số nhà nghiên cứu ngoài nước đưa ra các định nghĩa về “quản lý” như sau: Theo F.Taylor (1856 - 1915) “Quản lý là biết được chính xác điều mình muốn người khác làm và sau đó biết được họ làm việc đó có tốt hay không, có rẻ nhất không”. Các nhà nghiên cứu người Mỹ Harold Koontz, Cyril O’Donnell, Heinz Weihrich (1988) trong cuốn “Những vấn đề cốt yếu trong quản lý” thì cho rằng “Quản lý là một loại hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo sự phối hợp, nỗ lực của các nhân hướng vào mục tiêu tổ chức. Đó là hình thành một môi trường có những điều kiện tốt nhất, thời gian ít nhất, công sức bỏ ra ít nhất, sự bất mãn cá nhân ít nhất để đạt hiệu quả cao nhất”. Các nhà nghiên cứu trong nước cũng đưa ra những định nghĩa khác nhau về “quản lý” tùy theo cách tiếp cận khác nhau: Khi xét trên khía cạnh về chức năng quản lý, tác giả Phan Văn Kha (2007) cho rằng: “Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên thuộc một hệ thống đơn vị và việc sử dụng các hệ thống nguồn lực để đạt được mục đích đã định”.
Hay nói một cách quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2010) cho rằng: “Hoạt động quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) - trong một tổ chức - nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức”. Từ các định nghĩa về “quản lý” nêu trên, có thể khái quát lại như sau: Quản lý là quá trình thực hiện các công việc xây dựng kế hoạch hành động (bao gồm cả xác định mục tiêu cụ thể, chế định kế hoạch, quy định tiêu chuẩn đánh giá và thể chế hóa), sắp xếp tổ chức (bố trí tổ chức, phối hợp nhân sự, phân công công việc, điều phối nguồn lực tài chính và kỹ thuật …), chỉ đạo, điều hành, kiểm tra và đánh giá kết quả, sửa chữa sai sót (nếu có) để đảm bảo hoàn thành mục tiêu của tổ chức đã đề ra. Đặc trưng của quản lý là hướng vào trật tự và sự nhất quán của tổ chức (thông qua việc thực hiện các chức năng của quản lý).
Các tác động quản lý được thực hiện thường dựa trên quyền lực pháp lý (Nguồn: Hỏi và đáp về trường phổ thông, Viện 7 nghiên cứu khoa học quản lý giáo dục - Học viện QLGD, Nxb Giáo dục VN năm 2013). Quản lý trường học Quản lý trường học là hệ thống những tác động có chủ đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý đến tập thể người dạy, người học, nhân viên, cha mẹ học sinh và các lực lượng xã hội trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu giáo dục. Khái niệm kiểm tra * Kiểm tra là một thuật ngữ có nội hàm rộng, được sử dụng tùy theo mục đích, nội dung và cấp bậc của chủ thể tiến hành hoạt động kiểm tra. Có nhiều quan niệm khác nhau về kiểm tra trong quản lý: + Theo nghĩa Hán - Việt: Kiểm tra là xem xét việc làm đúng hay sai.
+ Theo một số tài liệu khoa học, kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét, là thuật ngữ để chỉ tác động của chủ thể kiểm tra vào đối tượng kiểm tra (có thể trực thuộc hoặc không trực thuộc) theo 2 khía cạnh. Khía cạnh thứ nhất, là hoạt động của các tổ chức xã hội, của các đoàn thể và của công dân kiểm tra hoạt động của bộ máy nhà nước. Theo nghĩa này, tính quyền lực nhà nước trong kiểm tra bị hạn chế vì các chủ thể thực hiện kiểm tra không có quyền áp dụng trực tiếp những biện pháp cưỡng chế nhà nước. Như vậy, chủ thể thực hiện hoạt động kiểm tra rộng rãi, ngoài cơ quan quản lý còn có các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, xã hội nghề nghiệp, quần chúng nhân dân … Khía cạnh thứ hai, là hoạt động của chủ thể quản lý nhằm tiến hành xem xét, xác minh một việc gì đó của đối tượng quản lý xem có phù hợp hay không phù hợp với trạng thái định trước (ví dụ kiểm tra mang tính chất nội bộ của người đứng đầu cơ quan đối với công việc một bộ phận hay cá nhân của cơ quan đó, kiểm tra phương tiện giao thông…).
Theo khía cạnh này, chủ thể kiểm tra có thể áp dụng một chế tài pháp lý nhất định như áp dụng các hình thức kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc buộc phải thực hiện một số biện pháp ngăn chặn hành chính. + Kiểm tra là hoạt động của chủ thể quản lý một tổ chức nhìn nhận khách quan bản chất của sự việc, hiện tượng của chính tổ chức đó, nhằm thẩm định hoạt 8 động của một tổ chức hay của một cá nhân để đưa ra những kết luận đối với những hoạt động đó mà đề ra cách thức xử lý khi nó vượt quá giới hạn đã được quy định. + Kiểm tra trong các cơ quan nhà nước là một hoạt động quản lý của Nhà nước nhằm kiểm điểm lại những hoạt động đã, đang diễn ra hoặc sắp diễn ra, từ đó rút kinh nghiệm, chấn chỉnh sai lệch và ngăn chặn các sai phạm, thiếu xót có thể xảy ra.