Chương 1: Cơ sở lý luận quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại. Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước về khiếu nại của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại tại Thành phố Hồ Chí Minh. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI 1.
Một số vấn đề lý luận về giải quyết khiếu nại 1. Khái niệm khiếu nại Khiếu nại là một hiện tượng xã hội được quan niệm và hiểu theo nhiều góc độ khác nhau. Thuật ngữ “khiếu nại” theo tiến La tinh là “complaint” có nghĩa là việc phàn nàn, phản ứng, bất bình của một người nào đó đối với một vấn đề có liên quan đến lợi ích của mình [7, tr. Theo giải thích của Từ điển tiếng Việt thì khiếu nại là “đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét một việc làm mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không hợp lý” [7, tr.
Về góc độ xã hội, khiếu nại là hiện tượng phát sinh trong đời sống xã hội, thể hiện sự phản ứng có tính tự nhiên của một người đối với hành vi của người khác khi họ cho rằng hành vi đó là không phù hợp với các quy tắc, chuẩn mực trong đời sống cộng đồng, xâm phạm đến quyền và lợi ích của mình. Về góc độ này thì khiếu nại phản ánh hiện tượng vi phạm những quy tắc của xã hội, của cộng đồng, từ đó đòi hỏi xã hội cần phải có những phương thức để giải quyết những vi phạm đó [7, tr. Về góc độ chính trị - pháp lý thì khiếu nại là một quyền dân chủ cơ bản của công dân được pháp luật quy định và bảo đảm thực hiện bởi bộ máy nhà nước. Quyền khiếu nại được coi là “quyền để bảo vệ quyền” được sử dụng khi quyền chủ thể của bản thân công dân khiếu nại hoặc của người do mình bảo hộ bị vi phạm do quyết định hoặc hành vi trái pháp luật thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các cơ quan nhà nước hoặc nhân viên nhà nước [3, 10 tr.
Trong mối quan hệ giữa công dân với Nhà nước thì khiếu nại là một hình thức công dân hướng đến các cơ quan nhà nước, hay tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang khi thấy quyết định hay hành vi xâm phạm tới quyền, lợi ích của mình [7, tr. Theo khoản 1, Điều 2, Luật Khiếu nại năm 2011 quy định: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” [4]. Khái niệm giải quyết khiếu nại Theo khoản 11, Điều 2, Luật khiếu nại 2011 quy định: “Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại” [4]. Giải quyết khiếu nại của cơ quan hành chính nhà nước là hoạt động kiểm tra, xác minh, kết luận về tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hành chính nhà nước để có biện pháp giải quyết theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức và lợi ích chung của Nhà nước và xã hội [10, tr.
Nguyên tắc giải quyết khiếu nại Nguyên tắc được hiểu là những chuẩn mực mà cá nhân, tổ chức phải dựa vào đó trong suốt quá trình hoạt động hay nói cách khác nó là tiêu chuẩn định hướng hành vi của con người, tổ chức [1, tr. 11 Nguyên tắc giải quyết khiếu nại là các quy tắc, những tư tưởng chỉ đạo, những tiêu chuẩn hành vi đòi hỏi các cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước phải tuân thủ trong suốt quá trình giải quyết khiếu nại cho công dân. Đây là những quy định mang tính chất bắt buộc trong giải quyết khiếu nại. Theo Điều 4, Luật Khiếu nại năm 2011 quy định: “Việc khiếu nại và giải quyết khiếu nại phải được thực hiện theo quy định của pháp luật; bảo đảm khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời” [4].
Như vậy, nội dung của nguyên tắc giải quyết khiếu nại bao gồm: Thứ nhất, giải quyết khiếu nại phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật. Nguyên tắc này xuất phát từ vị trí, vai trò của pháp luật trong quản lý xã hội. Trong quá trình hoạt động mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân đều phải tuân thủ pháp luật. Ngoài ra, việc quy định nội dung này cũng nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhà nước của dân, do dân và vì dân, Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật.
Khiếu nại và giải quyết khiếu nại được thực hiện trên nền tảng của Hiến pháp và pháp luật, tuân theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định. Thứ hai, nguyên tắc đảm bảo tính khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời. Nguyên tắc này đòi hỏi người khiếu nại khi thực hiện quyền khiếu nại phải xuất phát từ việc bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình, phải cung cấp đầy đủ các bằng chứng, tài liệu mà mình có được cho cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước; không lợi dụng quyền khiếu nại để thực hiện vào các mục đích khác hoặc gây cản trở cho hoạt động của các cơ quan nhà nước; đồng thời phải chấp hành các nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho người khiếu nại; việc khiếu nại cũng được thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. 12 Đối với cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước trong quá trình giải quyết không được thiên vị, bao che; phải lắng nghe ý kiến của người dân.
Quá trình giải quyết phải đánh giá trung thực tình hình vụ việc, xem xét toàn diện các khía cạnh kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của vụ việc; phải đề cập đến ý nghĩa tác dụng tích cực hoặc tiêu cực của vụ việc; bảo đảm tuân thủ đầy đủ các trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật; giải quyết khiếu nại phải có thái độ thận trọng, trách nhiệm cao, bởi mọi sự nóng vội, chủ quan đều dẫn đến sai lầm [2]. Công khai, minh bạch về trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết khiếu nại, các vấn đề liên quan đến khiếu nại và giải quyết khiếu nại để giúp cho người khiếu nại nắm rõ và thực hiện theo đúng quy định. Đồng thời, việc giải quyết khiếu nại phải đảm bảo đúng thời hạn theo quy định của pháp luật về giải quyết khiếu nại. Khái niệm quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại Theo Giáo trình Lý luận hành chính nhà nước: “Quản lý nhà nước là một dạng quản lý toàn bộ xã hội đặc biệt; mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội” [1, tr.
Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội. Quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại là một nội dung của hoạt động quản lý nhà nước, từ khái niệm của quản lý nhà nước chúng ta có thể hiểu một cách khái quát quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại như sau: 13 Quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại là sự tác động có tổ chức, có đích hướng của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền lên đối tượng quản lý là các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động giải quyết khiếu nại nhằm mục tiêu đảm bảo cho hoạt động giải quyết khiếu nại diễn ra theo đúng chủ trương, định hướng của Đảng và pháp luật của Nhà nước. Vai trò của quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại Quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại góp phần quan trọng trong việc hiện thực hóa chủ trương, đường lối chính trị của Đảng và Nhà nước về giải quyết khiếu nại. Đường lối chính trị của Đảng về giải quyết khiếu nại được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật, chính sách của Nhà nước.
Thông qua hoạt động quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại, các chủ thể quản lý nhà nước đã ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để hiện thực hóa chủ trương, đường lối chính trị của Đảng và Nhà nước về giải quyết khiếu nại đi vào thực tiễn cuộc sống. Quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại là nhiệm vụ của cơ quan, người có thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước của mình. Nếu thực hiện quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại tốt thì có vai trò thúc đẩy hoạt động quản lý của cơ quan hành chính nhà nước tiến bộ, phù hợp với nhu cầu xã hội. Ngược lại nếu quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại không được quan tâm, giải quyết thiếu triệt để thì hậu quả kéo theo là hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước không theo kịp nhu cầu của xã hội, không thể ổn định và thúc đẩy sự phát triển của các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, từ đó, làm cho nền hành chính quốc gia kém phát triển, không theo kịp khu vực và thế giới.
Hoạt động quản lý của cơ quan hành chính nhà nước thực chất là hoạt động chấp hành và điều hành, việc giải quyết khiếu nại, một mặt thể hiện hoạt 14 động chấp hành đúng quy định mà các văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã đặt ra, được các cơ quan hành chính nhà nước áp dụng vào hoạt động quản lý nhà nước về giải quyết khiếu nại. Một mặt thể hiện hoạt động điều hành là khi giải quyết khiếu nại cơ quan thẩm quyền đã trực tiếp tác động lên các hành vi bị khiếu nại, làm thõa mãn nhu cầu của chủ thể khiếu nại.