PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nƣớc thì việc khai thác tài nguyên khoáng sản đóng một vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên nếu việc khai thác quá mức không có sự quản lý chặt chẽ luôn đi kèm với sự suy thoái về tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng, ảnh hƣởng đến sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Một trong những hoạt động khai thác đó phải kể đến hiện nay là hoạt động khai thác tài nguyên cát trên các dòng sông.
Việc khai thác đó cũng đang làm cho tài nguyên và chất lƣợng đa dạng sinh học ở trên sông bị suy giảm. Hậu quả làm cạn kiệt tài nguyên, suy thoái nguồn nƣớc, gia tăng tình trạng sạt lở thiên tai xảy ra ở nhiều vùng làm giảm khả năng cung ứng thủy hải sản trên sông, ảnh hƣởng nhiều đến sự phát triển bền vững của các quốc gia. Trong thời gian vừa qua ở các nƣớc đang phát triển nói chung và Việt nam nói riêng, tốc độ tăng dân số cộng với sự phát triển về kinh tế đất nƣớc đòi hỏi phải có sự gia tăng về xây dựng các cơ sở hạ tầng. Tuy các hoạt động trên các lĩnh vực xây dựng khác nhau bao gồm nhà ở, khu công nghiệp và các công trình đƣờng giao thông, cấp nƣớc, vệ sinh môi trƣờng, thủy lợi… tất cả những hoạt động này diễn ra đều cần một lƣợng lớn về nhu cầu sử dụng cát.
Để đáp ứng nhu cầu trên thì hầu hết trên các con sông ở Việt Nam đã khai thác tài nguyên cát quá mức một cách trái phép. Các kết quả điều tra cho thấy việc khai thác tài nguyên cát là một thực trạng phổ biến và đang diễn ra trong tất cả các con sông lớn nhỏ của 43 tỉnh (trong số 64 tỉnh thành) trên cả nƣớc. Tuy nhiên, theo số số liệu thống kê của tổng cục địa chất khoáng sản Việt Nam thì chỉ 31/64 tỉnh, thành phố có quyết định cấp phép khai thác khoáng sản. Bên cạnh đó, Hơn thế nữa, hầu hết các hoạt động khai thác khoáng sản đƣợc thực hiện mà không có sự cho phép của chính quyền.
Do đó quản lý khai thác tài nguyên cát đã trở thành một vấn đề cấp bách trên tất cả các con sông ở Việt Nam. Tỉnh Đồng Tháp là một tỉnh nằm ở miền Tây Nam Bộ có sông Tiền, sông Hậu là một trong những con sông có nguồn tài nguyên cát có trữ lƣợng và giá trị 1 Luan van cao, đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của khu vực. Là nguồn tài nguyên không thể thiếu trong quá trình đô thị hóa hiện nay tuy nhiên trong công tác quản lý và việc khai thác tài nguyên cát trên sông Tiền của sở tài nguyên môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp hiện đã và đang nổi lên những vấn đề bất cập nhƣ nguồn cát đang dần cạn kiệt, nhiều doanh nghiệp khai thác vƣợt ranh giới đƣợc giao, vƣợt quá giới hạn, độ sâu cho phép, xâm phạm vào cả khu vực cấm, khu vực chƣa cấp phép; do hám lợi, nhiều hộ dân đã tự ý bán đất bãi bồi ven sông cho một số doanh nghiệp sử dụng nhằm mục đích khai thác tài nguyên cát, sỏi, gây tác động xấu đến môi trƣờng, gây sạt lở đất. Đây cũng chính là những vấn đề thách thức đối với những nhà quản lý tại sở tài nguyên môi trƣờng, cũng nhƣ nhân dân sống tại đây trong việc đƣa ra các chính sách khai thác và quản lý phù hợp vừa bảo đảm khai thác mang lợi nhuận vừa bảo đảm phát triển bền vững.
Từ những bất cập nêu trên, Sở tài nguyên môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp rất cần có một cơ chế thực hiện quản lý khai thác tài nguyên cát thống nhất, phù hợp với hoàn cảnh cụ thể, những định hƣớng giải pháp chung nhất. Từ yêu cầu thực tiễn và những lý do trên nên bài luận văn đƣợc tiến hành với đề tài “Quản lý khai thác tài nguyên cát tại Sở tài nguyên và môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp” nhằm đƣa ra các kiến nghị, giải pháp để cải thiện hệ thống quản lý nguồn tài nguyên có hạn này. Các công trình nghiên cứu có liên quan Trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả nghiên cứu kỹ các văn bản pháp luật có liên quan trực tiếp đến quản lý khai thác tài nguyên cát nhƣ Luật khoáng sản (2010), các nghị định chỉ thị có liên quan đến quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng nhƣ quản lý khai thác tài nguyên cát. Bên cạnh đó, tác giả nghiên cứu một số tài liệu tham khảo khác có liên quan đến hoạt động khai thác tài nguyên cát nhƣ: Hồ Việt Cƣờng (2014), báo khoa học công nghệ với tiêu đề “Nghiên cứu hiệu qủa của nạo vét khai thác tài nguyên cát kết hợp với chỉnh trị lòng dẫn để ổn định đoạn sông phân lạch”, đƣợc đăng trên tạp chí khoa học và công nghệ thủy lợi, bài báo viết về ảnh hƣởng của việc khai thác tài nguyên cát có thể làm thay đổi 2 Luan van hoàn toàn chế độ thủ lực dòng chảy và quy luật diễn biến hình thái của đoạn sông, đƣa ra những giải pháp khai thác tài nguyên cát sử dụng kỹ thuật đảm bảo an toàn để việc cải tạo lòng dẫn giúp tăng khả năng thoát lũ, giúp duy trì sự ổn định cho toàn sông.
Nguyễn Tiến Tuân (2014), luận văn thạc sĩ đề tài “Giải pháp tăng cƣờng quản lý khai thác tài nguyên cát trên sông Lô huyện Phù Ninh - tỉnh Phú Thọ”, luận văn tập trung nghiên cứu về thực trạng quản lý khai thác tài nguyên cát ở sông Lô trên địa bàn huyện Phù Ninh - Phú Thọ, từ đó đề xuất giải pháp nhằm tăng cƣờng công tác quản lý khai thác tài nguyên cát trên sông Lô. Nguyễn Xuân Quang (2017), luận án tiến sĩ kỹ thuật với đề tài “Nghiên cứu công nghệ khai thác tài nguyên cát lòng sông ở Việt Nam nhằm đảm bảo an toàn, bảo vệ môi trƣờng và phục vụ công tác quản lý”, luận án tập trung nghiên cứu đề xuất công nghệ khai thác, trình tự khai thác đảm bảo hiệu quả kinh tế và hạn chế vùng xói lở ở phía thƣợng nguồn và hạ nguồn, đƣa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý Nhà nƣớc đối với hoạt động khai thác tài nguyên cát lòng sông. Nguyễn Thành Hƣng (2019), Bài báo khoa học “Phân tích rủi ro do khai thác cát trên sông Thị Tính”, bài báo phân tích rủi ro, đánh giá tác động môi trƣờng của các hoạt động khai thác cát trên sông Thị Tính. Áp dụng phân tích rủi ro môi trƣờng để xác định mức độ tác động chấp nhận đƣợc từ hoạt động khai thác cát để bảo vệ môi trƣờng và đảm bảo tiến độ phát triển bền vững của kinh tế và xã hội.
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về hoạt động khai thác tài nguyên cát cũng nhƣ về quản lý khai thác tài nguyên cát, tuy nhiên các nghiên cứu này chƣa hoàn toàn phù hợp với địa bàn nghiên cứu là tỉnh Đồng Tháp. Chính vì vậy, đề tài đang thực hiện khẳng định là chƣa từng đƣợc công bố và không trùng lặp với bất cứ công trình nào khác. Mục tiêu nghiên cứu - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý khai thác tài nguyên cát. 3 Luan van - Phân tích đánh giá thực trạng công tác quản lý khai thác tài nguyên cát tại Sở tài nguyên môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp.
- Đề xuất giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý khai thác tài nguyên cát tại Sở tài nguyên và môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp trong thời gian tới. Đối tƣợng nghiên cứu Công tác quản lý khai thác tài nguyên cát tại Sở tài nguyên và môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp 5. Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Luận văn nghiên cứu thực trạng khai thác, công tác quản lý khai thác tài nguyên cát, các chính trong sách công tác quản lý khai thác tài nguyên cát tại Sở tài nguyên và môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp. - Về không gian: Luận văn nghiên cứu tại tại Sở tài nguyên và môi trƣờng tỉnh Đồng Tháp và các khu vực có khai thác cát trên địa bàn tỉnh.
- Về thời gian : từ năm 2016 đến năm 2018. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện nghiên cứu, đề tài sử dụng một số phương pháp chủ yếu sau: - Phƣơng pháp thu thập dữ liệu: thu thập số liệu là việc làm rất cần thiết trong việc nghiên cứu bao gồm thu thập thông tin thứ cấp và thu thập thông tin sơ cấp. Thu thập thông tin số liệu tốt sẽ cung cấp đầy đủ các thông tin về lý luận và thực tế, tạo điều kiện cho việc xử lý và phân tích số liệu, từ đó đƣa ra đánh giá chính xác về đặc điểm của địa bàn nghiên cứu và đề xuất ra các giải pháp xác thực giúp cho việc hoàn thiện công việc nghiên cứu của mình và cơ sở. Dữ liệu thứ cấp: bao gồm các điều luật và quy định liên quan đến khai thác tài nguyên cát tỉnh Đồng Tháp; dữ liệu khai thác tài nguyên cát trong quá khứ và hiện tại đƣợc thu thập; thông tin về hoạt động quản lý thực thi chính sách, những kết quả đã đạt đƣợc của các cơ quan quản lý về việc ngăn chặn khai thác tài nguyên cát ở tỉnh Đồng Tháp.
Dữ liệu sơ cấp: dữ liệu có đƣợc từ việc quan sát khai thác tài nguyên cát trên sông Tiền và sông Hậu, từ điều tra khảo sát với các chuyên gia trong lĩnh vực quản 4 Luan van lý tài nguyên khoáng sản, nội dung khảo sát chủ yếu xoay quanh về các vấn đề QLNN trong khai thác cát và đánh giá về hoạt động khai thác cát hiện nay của tỉnh Đồng Tháp. - Phƣơng pháp tính toán và tổng hợp số liệu: kiểm tra phiếu điều tra tiến hành sau khi thu thập số liệu tại địa bàn nghiên cứu, bổ sung thông tin còn thiếu, sắp xếp lại và tổng hợp phân loại thành từng nhóm, từ đó tính toán các chỉ tiêu thống kê mô tả đặc trƣng của từng nhóm. Tổng hợp và xử lý thông tin từ các kết quả điều tra theo các chỉ tiêu phân tích. Số liệu đƣợc đƣa vào phần mềm Excel để phân tích, số liệu thống kê mô tả và phân tích so sánh đƣợc thực hiện để hiểu đƣợc thái độ, nhận thức kỹ năng quản lý và ứng xử của các tác nhân tham gia vào quản lý và khai thác tài nguyên cát trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp.