PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đổi mới cơ chế hoạt động của đơn vị sự nghiệp công trong đó có đổi mới cơ chế hoạt động tài chính của các đơn vị sự nghiệp lĩnh vực giáo dục đào tạo trong đó có các trƣờng đại học là yêu cầu cấp thiết, đƣợc Đảng và Nhà nƣớc xác định là nhiệm vụ cấp bách trong giai đoạn hiện nay. Quan đi m chỉ đạo theo tinh thần Nghị Quyết 19, Hội nghị TW 6 Khóa XII là “Đổi mới căn bản, toàn diện và đồng bộ hệ thống các đơn vị sự nghiệp công lập phù hợp với kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp 4. Ngày 24/10/2014, Thủ tƣớng Chính phủ đã k quyết định phê duyệt Đề án thí đi m đổi mới cơ chế hoạt động giai đoạn 2012-2017 (tại Nghị quyết 77/NQ- CP).
Đến nay đã có 23 cơ sở giáo dục đại học công lập trực thuộc các bộ, ngành, trung ƣơng trong đó có 12 trƣờng có thời gian tự chủ trên 12 năm, 03 trƣờng có thời gian tự chủ từ 1-2 năm, 05 trƣờng có thời gian tự chủ dƣới 01 năm và 04 trƣờng mới đƣợc giao quyền tự chủ từ tháng 7/2017. Theo Đề án đƣợc duyệt các trƣờng đƣợc quyết định mức học phí cụ th (cao hoặc thấp hơn mức học phí bình quân) đối với từng ngành, nghề, chƣơng trình đào tạo theo nhu cầu ngƣời học và chất lƣợng đào tạo. Tuy nhiên theo đánh giá thực trạng thì thu từ học phí, lệ phí tăng 3% so với thời đi m trƣớc tự chủ vẫn là nguồn thu chính của các trƣờng đại học, chiếm trên 70% tổng thu của cả trƣờng. Học phí tại các cơ sở giáo dục đại học tự chủ cao hơn các cơ sở đào tạo đại học khác nhƣng lại không hoàn toàn dựa vào chi phí và chất lƣợng đào tạo.
Tự chủ về tài chính trong đó có học phí chƣa gắn liền với đổi mới quản trị trong các cơ sở giáo dục đại học, chƣa tạo động lực khuyến khích việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực và nâng cao chất lƣợng đào tạo tại các đơn vị này. Năm 2015 Quốc hội đã ban hành Luật phí, lệ phí, trong đó chuy n học phí ra ngoài danh mục phí, lệ phí do nhà nƣớc quản l , và coi học phí là giá dịch vụ 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dục và đào tạo. Theo đó, học phí thuộc phạm vi điều chỉnh bởi Luật Giá, và cơ chế thu, quản l sử dụng học phí đƣợc chuy n sang cơ chế giá dịch vụ theo quy định của Luật Giá và đƣợc tính đúng tính đủ chi phí, vì vậy cơ chế thu và sử dụng học phí hiện hành chƣa phù hợp với Luật giá, cần thiết phải có sự bổ sung, sửa đổi các quy định về học phí đ phù hợp hơn với điều kiện thực tế cũng nhƣ các quy định hiện hành của Nhà nƣớc. Tổng quan cho thấy các nội dung nghiên cứu trƣớc đây chủ yếu về các cách thức xác định mức học phí dựa trên nguyên tắc chia sẻ chi phí giữa Nhà nƣớc, ngƣời học và các bên liên quan.
Khi đó, học phí đƣợc xác định là mức bù đắp thêm chi phí đào tạo cùng với chi phí của Nhà nƣớc (NSNN) bỏ ra. Hoặc nghiên cứu về tính bất cập của chính sách học phí hiện hành, về quyền tự chủ của các trƣờng đại học trong việc xác định mức học phí. Các nghiên cứu còn thiếu vắng nghiên cứu quản l học phí đối với các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học; tiếp cận nghiên cứu học phí theo quan đi m ngƣời học: học phí là giá cả của dịch vụ giáo dục đại học có mối quan hệ với sự hài lòng của ngƣời học về chất lƣợng dịch vụ hàng hóa giáo dục đại học; nghiên cứu học phí dƣới góc độ các cơ sở giáo dục khi đƣợc tự chủ về học thuật đồng thời đƣợc giao tự chủ về tài chính; từ đó có giải pháp kiến nghị đ quản l học phí phù hợp với xu thế tự chủ đại học hiện nay. Việc đa dạng hóa các loại hình đào tạo đòi hỏi phải có những đổi mới về phƣơng thức quản l đặc biệt là quản l tài chính đ phù hợp với từng loại hình đào tạo.
Tuy nhiên, hiện nay các cơ sở giáo dục đƣợc giao tự chủ về học thuật có nghĩa là đƣợc tự chủ về đào tạo, đƣợc chủ động trong việc quyết định số lƣợng sinh viên tuy n sinh, tiêu chuẩn tuy n sinh, chƣơng trình giảng dạy…nhƣng lại không đƣợc tự xác định mức học phí tƣơng xứng. Trong điều kiện các đơn vị đƣợc giao tự chủ tài chính đ xác định đƣợc giá dịch vụ đào tạo thì phải xác định đƣợc chi phí đào tạo cần thiết, chi phí đó phải phù hợp với chất lƣợng đào tạo kỳ vọng, đồng thời có tính thuyết phục cao với xã hội và ngƣời học…và việc xác định giá dịch vụ thực sự khó trong điều kiện Nhà nƣớc 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chƣa có các tiêu chuẩn, định mức gắn với tiêu chuẩn sản phẩm đầu ra làm căn cứ cho các đơn vị tự chủ xây dựng mức học phí tƣơng xứng với chất lƣợng đào tạo. Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) hoạt động theo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm cao; chịu sự quản l của Nhà nƣớc của Bộ Giáo dục và Đào tạo về giáo dục và đào tạo, của Bộ Khoa học và Công nghệ về khoa học và công nghệ, của Bộ ngành khác và Ủy ban Nhân dân cấp nơi ĐHQGHN đặt trụ sở chính trong lĩnh vực đƣợc phân công theo quy định của Chính phủ và phù hợp với Pháp luật. Các trƣờng đại học, viện nghiên cứu khoa học thành viên thuộc ĐHQGHN là những cơ sở đào tạo, nghiên cứu khoa học và công nghệ có quyền tự chủ cao, có pháp nhân tƣơng đƣơng với các trƣờng đại học, Viện nghiên cứu khoa học khác đƣợc quy định trong Luật Giáo dục đại học và Luật Khoa học - Công nghệ.
Quyền tự chủ về quản l học phí của ĐHQGHN đƣợc quy định trong Quy chế tổ chức hoạt động do Thủ tƣớng Chính phủ ban hành và các văn bản quan l của Nhà nƣớc về thu và sử dụng học phí. Theo đó, ĐHQGHN đƣợc quyết định mức thu học phí trong khung quy định, quyết định việc sử dụng học phục vụ hoạt động của đơn vị. Nhƣ vậy, học phí các chƣơng trình đào tạo của ĐHQGHN hầu hết đƣợc xác định theo khung quy định của Nhà nƣớc mà chƣa dựa vào các chi phí đào tạo cần thiết tƣơng xứng với chất lƣợng đào tạo. Hay nói cách khác, học phí chƣa phản ánh đƣợc giá của dịch vụ tƣơng xứng với chất lƣợng đã cung cấp cho xã hội.
Thực tế hiện nay, ở ĐHQGHN có nhiều chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ, tổ chức đào tạo không dựa vào NSNN tuy nhiên chƣa có cơ chế đầy đủ đ thực hiện quyền tự chủ học phí (xác định học phí tƣơng xứng với chất lƣợng đào tạo, đảm bảo chi phí đào tạo cần thiết) tƣơng xứng với các quyền tự chủ khác trong hoạt động đào tạo. Dó đó, nguồn thu của các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ chƣa phát tri n tƣơng xứng với tiềm năng sẵn có của ĐHQGHN. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong khi đó, hầu hết các đơn vị thành viên của ĐHQGHN vẫn dựa chủ yếu vào Ngân sách Nhà nƣớc (trung bình toàn ĐHQGHN, NSNN chiếm hơn 60% chi thƣờng xuyên). Mức độ tự chủ về tài chính còn hạn chế do mức độ tự chủ đối với các hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học chƣa cao; nguồn tài chính xã hội hóa thấp do số lƣợng các chƣơng trình đào tạo khoa học cơ bản chiếm đa số; mặt bằng, cơ sở hạ tầng của các đơn vị thuộc ĐHQGHN trong nội thành bị hạn chế không đáp ứng đủ điều kiện hoạt động, qui mô phát tri n đào tạo do việc tiến độ xây dựng tại Hòa Lạc rất chậm; năng lực và điều kiện quản l có sự khác nhau giữa các đơn vị.
Vì vậy, quản l tốt nguồn thu học phí các chƣơng trình đào tạo có khả năng tự chủ là yêu cầu cấp thiết đ tăng và sử dụng hiệu quả nguồn thu này, góp phần tăng năng lực tự chủ tài chính của ĐHQGHN. Ngoài ra, trong việc quản l học phí một số đơn vị chƣa lập dự toán chính xác số thu, chi học phí do đó không đáp ứng đƣợc nội dung chi đảm bảo hoạt động, đặc biệt rất khó khăn đối với các đơn vị có nguồn thu thấp; các đơn vị không dự kiến đƣợc các hoạt động có tiềm năng tăng thu, do đó chƣa có giải pháp đ tăng thu hiệu quả; khi xây dựng quy chế CTNB chƣa bao quát hết các hoạt động, chƣa cân đối đƣợc khoản thu, chi dẫn đến nhiều nội dung chi chƣa đƣợc thực hiện do thiếu nguồn kinh phí ảnh hƣởng tới việc thực thi nhiệm vụ đƣợc giao… Xuất phát từ những l do trên, tác giả lựa chọn đề tài luận văn “Quản lý học phí các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học tại Đại học Quốc gia Hà Nội” nhằm đƣa ra một số giải pháp quản l tốt hơn học phí các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học tại ĐHQGHN, phù hợp với xu thế chung của giáo dục đại học thế giới. Câu hỏi nghiên cứu Câu hỏi nghiên cứu của Đề tài là những vấn đề bất cập trong việc tổ chức quản l học phí các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học tại các cơ sở giáo dục đại học công lập là gì? Những giải pháp nào giúp việc quản l tốt hơn học phí các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học? bài học kinh nghiệm áp 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng cho ĐHQGHN. Mục tiêu và nhiệm vụ của nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Đề tài là làm rõ l luận về học phí đối với các chƣơng trình đào tạo theo hƣớng tự chủ đại học; xem xét việc tổ chức quản l học phí tại các đơn vị quản l nhà nƣớc; Đề xuất các giải pháp quản l học phí các chƣơng trình đào tạo phù hợp với yêu cầu tự chủ đại học nói chung và tại ĐHQGHN nói riêng.