Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG VUI CHƠI THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu ngoài nước Spencer (1873) - nhà sư phạm người Anh cho rằng, vui chơi giúp trẻ giải tỏa năng lượng dư thừa; Patrick (1916) chứng minh, vui chơi giúp trẻ khôi phục năng lượng. Hiện nay, cả hai quan điểm trên đều được ghi nhận ở khía cạnh tích cực, khi thực tế có những trẻ béo phì giảm được cân nặng đáng kể nhờ chơi, tập, vận động thường xuyên, như Patrick từng nói: “Vui chơi là phương thuốc tốt nhất để tái tạo lại năng lượng cần thiết cho công việc” Trò chơi có thể giúp đứa trẻ loại bỏ khỏi nhân cách một loạt những điểm yếu như tính nhỏng nhẽo, ích kỷ,….
Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy vui chơi là phương tiện giáo dục, như: A. Các tác giả cho biết, nếu sử dụng trò chơi sẽ giúp trẻ học hiệu quả hơn. Thuyết phát sinh nhận thứccủa Piaget (1969) đã chỉ ra: “Khi chơi, ở trẻ phát triển tri giác, trí thông minh, những khuynh hướng thử nghiệm, những bản năng xã hội…”. Nhờ nghiên cứu có giá trị này, đã góp phần quan trọngđến việc xây dựng lý luận về trò chơi và đưa hoạt động chơi vào giáo dục trẻ em ở nhiều nước trên thế giới.
John Dewey nhấn mạnh con đường mà trẻ học là đồng xây dựng kiến thức, có nghĩa là giáo viên và trẻ tương tác qua lại cùng nhau chứ không phải trẻ hoạt động theo hướng dẫn của giáo viên, mà chính trẻ là người chủ động tham gia tích cực vào môi trường và trải nghiệm. Theo tài liệu tổng hợp của Elizabeth Wood và Jane Attfield [20] xét từ quá khứ đến hiện tại, vui chơi của trẻ nổi bật lên những nội dung sau: vui chơi, 6 cũng như các hoạt động khác đều lấy trẻ làm trung tâm; khoảng cách giữa chơi và làm việc là không thể xác định rõ ràng; trẻ con học tốt nhất qua môi trường, nơi mà cung cấp phong phú nguồn tài nguyên cho trẻ lựa chọn, chủ động trong hoạt động và giải quyết các vấn đề; giáo viên cần học cách làm tăng hứng thú và tạo động cơ cho trẻ; nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong can thiệp, tương tác, đặc biệt trong việc chơi tự do và những hoạt động khởi đầu của trẻ. Như vậy, vấn đề về vui chơi, được nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận ở nhiều phương diện khác nhau giúp cho tác giả có cái nhìn đa chiều, toàn diện về HĐVC cũng như cung cấp các dữ liệu cho cơ sở lý luận liên quan đến đề tài. Những công trình nghiên cứu trong nước Nghiên cứu về HĐVC ở trường mầm non cũng được nhiều tác giả trong nước quan tâm như Nguyễn Thị Hòa [11], Đinh Văn Vang [18].
Nội dung của các công trình nghiên cứu là trình bày các thông tin cập nhật về trò chơi trẻ em; cách thức trợ giúp trẻ chơi và các hoạt động để giúp giáo viên mầm non tổ chức có hiệu quả hoạt động vui chơi của trẻ. Tài liệu Hướng dẫn thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm (2017) đã thiết kế 6 tiêu chí, 18 chỉ số, giúp giáo viên có cơ sở cụ thể để thực hiện quan điểm “lấy trẻ làm trung tâm” khi tổ chức hoạt động vui chơi. Những kết quả của các nhà nghiên cứu đã công bố là cơ sở giúp chúng tôi phân tích và tổng hợp, nhằm bước đầu hình thành khung lý luận về HĐVC và tổ chức HĐVCtheo hướng trải nghiệm, làm cơ sở đánh giá thực trạng tổ chức HĐVC theo hướng trải nghiệm và quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm ở các trường mầm non. Những khái niệm cơ bản 1.
Hoạt động vui chơi ở trường mầm non Trong từ điển Từ và Ngữ Việt Nam, định nghĩa “chơi” là hoạt động với mục đích được vui hay thỏa thích, tham dự các hoạt động cụ thể, như nhạc cụ, thể thao. Trong ngữ cảnh khác, chơi còn là hoạt động quan hệ giao tiếp với người khác. Theo Tự điển Wikipedia, “chơi” (Play) là một kiểu hoạt động mang 7 đặc tính trí tuệ kết hợp với thế giới quan của con người. Hoạt động chơi bao gồm những tương tác bên ngoài và bên trong tâm trí của người chơi; những tác động qua lại có tính vui thú, giả vờ, tưởng tượng.
Hoạt động chơi thường đi kèm với đồ chơi, động vật và đạo cụ tùy theo hoàn cảnh học tập và tiêu khiên.Một vài hoạt động chơi xác định mục đích rõ ràng và có cả luật chơi [14]. Cũng đánh giá hoạt động chơi như là hành vi mang tính bản năng có ý nghĩa, lý thuyết Tóm lược (Recapitulation Theory) xem xét hoạt động chơi không chỉ là phạm trù hành vi của cá thể riêng biệt nhưng liên quan đến những hành vi trong quá trình tiến hóa của cả giống loài. Các giai đoạn chơi của trẻ phản ánh những giai đoạn phát triển của nhân loại, đi từ đơn giản đến phức tạp. Lý thuyết tóm lược bắt đầu chú ý nghiên cứu về các giai đoạn chơi ở trẻ trong các độ tuổi khác nhau.
Như vậy, hoạt động vui chơi là hoạt động mà trong đó trẻ có sự tương tác qua lại với nhau, thông qua trò chơi trẻ có thể nhận thức được cách thức, hình thức chơi hợp tác cùng chơi với các trẻ khác. Thông qua trò chơi các mối quan hệ sơ khai được thiết lập và duy trì theo cách của trẻ. Theo người nghiên cứu hoạt động vui chơi của trẻ mầm non là hoạt động chủ đạo nhằm giúp trẻ lĩnh hội tri thức, kinh nghiệm phù hợp với đặc điểm nhận thức của cá nhân, đây là hoạt động hình thành những nền tảng cơ bản của sự phát triển nhân cách. Hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm Theo chúng tôi, hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm là hoạt động chủ đạo nhằm tạo các tình huống, sự kiện gần gũi, phản ảnh đời sống con người, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi trẻ, giúp trẻ dễ dàng lĩnh hội tri thức, kinh nghiệm để phát triển toàn diện nhân cách.Quản lý hoạt động vui theo hướng trải nghiệm 8 Từ khái niệm hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm cho trẻ 5 - 6 tuổi có thể hiểu: Quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm cho trẻ 5 – 6 là hệ thống tác động có mục đích, có kế hoạch của hiệu trưởng nhà trường đến các yếu tố của quá trình tổ chức HĐVC theo hướng trải nghiệm nhằm tạo môi trường cho trẻ được thực hành, trải nghiệm với những sự kiện, tình huống, đối tượng gần với đời sống xung quanh trẻ, qua đó thực hiện tốt mục tiêu hình thành và phát triển toàn diện nhân cách cho trẻ mẫu giáo Tổ chức quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo là việc làm cần thiết, hết sức quan trọng trong quá trình dạy trẻ, giúp trẻ phát triển toàn diện về các mặt.
Nếu hoạt động được tổ chức thường xuyên, phù hợp sẽ giúp trẻ củng cố kiến thức học hàng ngày, mở rộng sự hiểu biết về thế giới xung quanh, hình thành các kỹ năng, tích lũy được nhiều kiến thức phong phú, đa dạng cho trẻ. Đối với trẻ hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm là một hoạt động không thể thiếu vì trẻ sẽ được hít thở không khí trong lành, được quan sát thế giới xung quanh, khám phá những điều mới lạ từ thiên nhiên giúp trẻ tăng thêm vốn sống, kỹ năng sống và nhất là trẻ được tự do hoạt động. Qua đó trẻ nhận thức được thế giới xung quanh bằng cách tiếp xúc, tìm hiểu, khám phá và quan tâm đến những gì xảy ra ở cuộc sống, thoả mãn nhu cầu hoạt động, tìm hiểu, khám phá của trẻ. Quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm còn tạo cho trẻ sự nhanh nhẹn và thích ứng với môi trường tự nhiên, đồng thời trẻ tự tin, mạnh dạn trong cuộc sống, giúp trẻ phát huy được tính tích cực chủ động của mình.
Vì vậy hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm là một hoạt động không thể thiếu đối với trẻ trong trường mầm non. Quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm được sử dụng như là một hình thức, một phương pháp, quan điểm giáo dục ở nhiều nước trên thế giới. Các nhà giáo dục dựa vào trải nghiệm như là cách phát triển kinh nghiệm của mỗi cá nhân. Việc tổ chức cho trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm theo quan điểm giúp trẻ phát hiện ra những điều kỳ diệu, mới lạ, 9 mang lại cho trẻ nguồn biểu tượng vô cùng phong phú, đa dạng, sinh động, đầy hấp dẫn đối với trẻ.
Mặt khác, tổ chức cho trẻ hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm trẻ sẽ được giao lưu, học hỏi, chia sẻ và bày tỏ những cảm xúc, những hiểu biết của mình với bạn bè, với cô giáo, mong muốn được hoạt động với đồ vật và vui chơi, được trải nghiệm, tìm tòi khám phá với môi trường xung quanh dưới nhiều hình thức, qua quá trình hoạt động sẽ tạo cơ hội cho trẻ được phát triển toàn diện, không chỉ chú trọng tới sự phát triển trí tuệ mà còn nuôi dưỡng tâm hồn, phát triển thể chất và khả năng giao tiếp xã hội của trẻ. Giáo dục trẻ mầm non trong quản lý HĐVC theo hướng trải nghiệm là quá trình phối hợp hoạt động thống nhất giữa giáo viên và trẻ, trong đó trẻ là chủ thể hoạt động nên luôn chủ động, tự giác, tích cực hoạt động và giáo viên với vai trò là người hướng dẫn, tổ chức các hoạt động giáo dục giúp trẻ chủ động tiếp nhận kiến thức, kỹ năng, hình thành kỹ năng thực tiễn. Quá trình giáo dục đòi hỏi trẻ phải huy động vốn kinh nghiệm có sẵn để giải quyết các tình huống trong thực tiễn. Trong quá trình này, những kiến thức kỹ năng, thái độ của trẻ sẽ được bộc lộ trực tiếp, giúp trẻ có cơ hội phát huy được tính độc lập, sáng tạo, kết nối, kiểm nghiệm những kiến thức đã có với những kiến thức mới thu được từ trải nghiệm và tổng hợp được kinh nghiệm từ thực tiễn.
Hoạt động vui chơi theo hướng trải nghiệm cho trẻ 5-6 tuổi 1. Đặc điểm tâm lý trẻ 5- 6 tuổi + Đặc điểm sinh lí Ở lứa tuổi MG, tốc độ phát triển về các hệ có, xương, chiều cao, cân nặng của trẻ tương đối nhanh, mạnh. + Đặc điểm tâm lí Trẻ MG có những đặc điểm tâm lý rất rõ rệt so với lứa tuổi trước, đây là thời điểm mà nhiều trẻ em bắt đầu bộc lộ được và nói lên cảm xúc của mình một cách có ý nghĩa.