CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM THEO PHƯƠNG THỨC KHÁM PHÁ CHO HỌC SINH TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ngoài nước Giáo dục nói chung và giáo dục thông qua hoạt động trải nghiệm nói riêng là một vấn đề đã được nhiều học giả quan tâm và nghiên cứu từ lâu. Khổng Tử (551-479 TCN) đã nói: “Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”, tư tưởng này thể hiện tinh thần chú trọng việc học tập từ trải nghiệm.
Cũng khoảng thời gian đó, ở phương Tây, nhà triết học Hy Lạp – Xôcrat (470-399 TCN) cũng nêu lên quan điểm của mình về giáo dục: "Những người nào biết cách sử dụng con người thì sẽ điều khiển được công việc, hoặc cá nhân hay tập thể một cách sáng suốt. Những người không biết làm như vậy sẽ mắc sai lầm trong công việc". Ông cũng cho rằng: “Người ta phải học bằng cách làm một việc gì đó; Với những điều bạn nghĩ là mình biết, bạn sẽ thấy không chắc chắn cho đến khi làm nó”. Đây được coi là những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của giáo dục trải nghiệm.
Hai nhà triết học nổi tiếng Các Mác (1818-1883) và F.Anghen 1820- 1895) - người sáng lập ra Học thuyết cách mạng xã hội chủ nghĩa và là ông tổ của nền giáo dục hiện đại – đã xác định mục đích của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là tạo ra “con người phát triển toàn diện”, muốn vậy phải theo phương thức “giáo dục kết hợp lao động sản xuất”; “chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết lao động và hoạt động xã hội cùng với công nhân và nông dân”. Đây cũng chính là phương thức giáo dục hiện đại mà V. Lênin (1870-1924) cho là một trong những nguyên tắc của giáo dục xã hội chủ nghĩa.Cowrrupxkaia (1869-1939) đã phân tích sâu sắc ý nghĩa của hoạt động lao động, hoạt động chính trị xã hội, Bà đánh giá cao vai trò hoạt động của Đoàn thanh niên, của Đội thiếu niên qua các hoạt động 7 ngoài trường, ngoài lớp. Bà cho rằng: “Qua hoạt động thực tiễn thế hệ trẻ được tự giáo dục, qua đó mà hình thành và phát triển nhân cách của người lao động mai sau”.
Phương pháp dạy học mới đã được các nhà nghiên cứu về giáo dục ở khu vực Tây Âu và Mỹ tiếp cận. Mục tiêu và nét đặc trưng của phương pháp này là "lấy người học làm trung tâm". Trong đó, John Deway được coi là người tiên phong trong việc đề xướng các phương pháp dạy học như: Phương pháp tích cực, Phương pháp hợp tác. Các phương pháp này có đặc trưng căn bản là chú trọng đến tính trải nghiệm và thực hành.
Chính vì vậy, hiệu quả thực tiễn mang lại cho người học rất cao, người học được nắm chắc kiến thức, cọ xát với thực tiễn, kích thích năng lực tư duy sáng tạo. Do đó, cho đến nay, phương pháp trải nghiệm thực tiễn được đánh giá rất cao trên toàn thế giới. Kolb (1984) cũng đưa ra quan điểm của mình về trải nghiệm, theo đó học là một quá trình trong đó kiến thức của người học được tạo ra qua việc chuyển hóa kinh nghiệm; điều này có nghĩa là, hoạt động học bản chất chính là quá trình trải nghiệm. “Chỉ có kinh nghiệm thì chưa đủ để được gọi là trải nghiệm, chính quá trình phản ánh đã chuyển hóa kinh nghiệm thành trải nghiệm giáo dục” (Joplin, 1995).
Một số quan niệm khác của các học giả quốc tế cho rằng, học từ trải nghiệm có điểm tương đồng với học từ làm việc, từ lao động, tuy nhiên điểm khác biệt là gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân. Lý thuyết học từ trải nghiệm là cách tiếp cận từ góc độ phương pháp học đối với các lĩnh vực nhận thức. Các nghiên cứu trong nước Hoạt động trải nghiệm và vấn đề quản lý hoạt động trải nghiệm là một vấn đề còn khá mới ở Việt Nam, tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu đã có những phân tích, đánh giá về vấn đề này. Trước đây, các nhà nghiên cứu thường xem xét hoạt động trải nghiệm với tư cách là hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Nói đến trải nghiệm khám phá là nói tới việc học tập phải qua thực tế, tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện nào đó và tạo ra những giá trị mới về 8 vật chất hoặc tinh thần, tìm ra cái mới, cách giải quyết mới không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có. Đã có nhiều nghiên cứu trong nước đề cập đến quản lý hoạt động trải nghiệm nói chung và quản lý hoạt động trải nghiệm trong nhà trường nói riêng như: “Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh ở trường trung học cơ sở thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” - Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, năm 2015 của tác giả Vũ Thị Giang. Tác giả đã tập trung nghiên cứu về các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục trung học cơ sở thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Trên cơ sở nghiên cứu về mặt cơ sở lý luận, tác giả tiến hành nghiên cứu thực trạng việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh, đánh giá những ưu điểm và hạn chế của công tác này.
Từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh ở trường THCS xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh.[24] Tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt với công trình “Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo chủ đề giáo dục ở trường THPT Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên”, luận văn thạc sĩ khoa học, trường Đại học Thái Nguyên, năm 2017. Trên cơ sở lý luận và thực tiễn công tác quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo, đề xuất biện pháp quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh của hiệu trưởng các trường THPT Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên nhằm giúp học sinh phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh các trường THPT trên địa bàn. [32] Tác giả Lâm Thị Mỹ Phương với nghiên cứu “Một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp của Hiệu trưởng các Trường trung học cơ sở Thành phố Hải Dương” (2006) đã tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, trong đó có bao gồm hoạt động trải 9 nghiệm ở trường THCS. Trong nghiên cứu này, tác giả đã tập trung đánh giá những ưu, nhược điểm trong việc quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THCS của Thành phố Hải Dương.
Từ đó, tác giả đề xuất những biện pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động ngoài giờ lên lớp. [33] Trong “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang” của tác giả Phạm Hữu Vang đã trình bày một cách khái quát những vấn đề lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, trên cơ sở đánh giá những thành tựu đạt được và những hạn chế, tác giả đã đưa ra một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả quản lý công tác tổ chức hoạt động trải nghiệm theo hướng phát triển năng lực cho học sinh tại các trường THCS huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.[42] Tác giả Trần Thị Minh Hạnh với nghiên cứu “Quản lý hoạt động trải nghiệm ở các trường THCS quận Ba Đình, thành phố Hà Nội theo chương trình giáo dục phổ thông mới” (2018): đã xác định cơ sở lý luận của việc quản lý đối với HĐTN ở trường THCS, đánh giá thực trạng trong công tác quản lý về HĐTN ở các trường THCS của thành phố Hà Nội và đề xuất một số giải pháp chỉ đạo của Sở giáo dục và Đào tạo đối với HĐTN ở bậc THCS.[27] Tác giả Tô Trung Tuyền với nghiên cứu: “Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp tại trường THPT Hồng Bàng - Thành phố Hải Phòng” (2008) đã tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn về thực trạng quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THPT Hồng Bàng , đề xuất biện pháp quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp tại trường THPT Hồng Bàng, Thành phố Hải Phòng.[39] Tác giả Phạm Tố Uyên với công trình "Quản lý hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong các trường tiểu học quận Ba Đình, thành phố Hà Nội". Tác giả luận văn cho rằng: “Giáo dục đào tạo có vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia, dân tộc ở mọi thời đại, được coi chính sách, biện 10 pháp quan trọng hàng đầu để phát triển nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo là một trong những phương thức học hiệu quả, giúp hình thành năng lực cho người học”.
Trong luận văn này, tác giả đã tập trung phân tích những vấn đề lý luận liên quan đến công tác quản lý giáo dục trải nghiệm sáng tạo, làm rõ những đặc trưng cơ bản của học sinh tiểu học. Trên cơ sở đó, tác giả có những đánh giá xác thực về thực trạng giáo dục cho học sinh tiểu học, từ đó đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo cho học sinh các trường tiểu học quận Ba Đình, thành phố Hà Nội. [41] Qua các công trình nghiên cứu trên cho thấy, các tác giả đã nghiên cứu hoạt động trải nghiệm ở nhiều khía cạnh khác nhau về quản lý hoạt động trải nghiệm, song các công trình chưa đi sâu vào nghiên cứu quản lý hoạt động này theo một trong các phương thức tổ chức chủ yếu trong hoạt động trải nghiệm theo chương trình giáo dục phổ thông 2018: Phương thức khám phá; Thể nghiệm; Cống hiến và Nghiên cứu. Đặc biệt chưa có đề tài nghiên cứu cụ thể ở một địa bàn có các trường tiểu học ở vùng dân cư có điều kiện kinh tế, xã hội tương đồng- đó là các trường Tiểu học huyện Ninh Giang tỉnh Hải Dương.
Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này là hết sức cần thiết, phù hợp với thực tiễn đang công tác của học viên và các công trình nghiên cứu trên chính là nguồn tài liệu tham khảo quí giá cho đề tài của tác giả. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Có rất nhiều quan điểm trong nghiên cứu khoa học về quản lý theo những cách tiếp cận khác nhau.