Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GÓC CHO TRẺ MẪU GIÁO THEO HƯỚNG “LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM” 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về hoạt động góc của trẻ mầm non Hoạt động chơi của trẻ tại các góc chơi là một vấn đề cũng đã được các nhà nghiên cứu quan tâm. Vì hoạt động góc của trẻ mầm non gắn liền với hoạt động vui chơi nên ở đây, chúng tôi chỉ điểm qua một số nghiên cứu chính làm cơ sở để nghiên cứu về hoạt động góc.
Từ thời Khổng Tử, ông đã cho rằng, giáo dục luôn gắn liền luyện tập mới thực sự phát triển nhân cách con người. Ông quan niệm: “học mà cứ thường thường tập luyện thì trong bụng lại không thỏa thích hay sao” [22. Luyện tập, theo cách diễn đạt của Khổng Tử, gắn liền với hoạt động vui chơi của con người ngay từ khi còn nhỏ “tập được từ lúc nhỏ như thiên tính, thói quen như tự nhiên”. Đây chính là nguồn gốc của quan điểm giáo dục học đi đôi với hành, học gắn với vui chơi.
Nhà tâm lý học A.Leonchiev khẳng định: Hoạt động vui chơi và trung tâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo. Thông qua trò chơi giúp trẻ hình thành và phát triển cấu trúc tâm lý mới trong nhân cách của trẻ. Hoạt động chơi tạo ra những biến đổi về chất, có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành nhân cách trẻ mẫu giáo và chơi là tiền đề cho hoạt động học tập ở lứa tuổi tiếp theo.[1] Maria Montessori (1896-1952) là bác sĩ, nhà tâm lí giáo dục của Ý đã dựa trên nền tảng của tâm lí học phát triển và cho rằng trẻ em là một chủ thể tích cực, chủ động, tự lựa chọn nội dung và tiến hành hình thức học tập của mình một cách độc lập. Hình thức học này gọi là “hoạt động tự do”, “vui chơi tự do”.
Trong quá trình chăm sóc, giáo dục trẻ, bà đưa ra 8 nguyên tắc cơ bản. Trong 8 nguyên tắc đó, “vui chơi và nhận thức” được nhắc đến đầu tiên là 7 nguyên tắc được nhấn mạnh. Bà cho rằng, vui chơi và nhận thức đi liền với nhau; suy nghĩ và vui chơi là một quá trình. Giữa suy nghĩ và vui chơi có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại với nhau, giúp cho việc nhận thức phát triển nhanh hơn.
Ở Việt Nam, trong Chương trình giáo dục mầm non của Bộ giáo dục kèm theo các thông tư hướng dẫn thực hiện chương trình cũng đã đề cập đến hoạt động vui chơi, trong đó có hoạt động góc. Theo đó, hoạt động góc là một trong những hoạt động chính trong ngày của trẻ, với các góc chính: góc xây dựng, góc khám phá thiên nhiên, góc phân vai, góc âm nhạc, góc tạo hình,… Mỗi góc có những đặc điểm và quy định về nội dung, về cách thức thực hiện riêng, phù hợp với đối tượng trẻ [5]. Liên quan đến hoạt động vui chơi của trẻ cũng phải kể đến một số nghiên cứu: “Hướng dẫn tổ chức hoạt động vui chơi” [7] đã đề cập đến các loại trò chơi, mức độ các mối quan hệ trong trò chơi của trẻ ; “Tổ chức cho trẻ vui chơi ở trường mẫu giáo” [11], “Tổ chức, hướng dẫn trẻ mẫu giáo chơi”, các tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Hòa, Đinh Văn Vang [32]. Trong Giáo trình “Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non”, các tác giả cũng đã khẳng định: “hoạt động góc là hoạt động quan trọng góp phần phát triển ngôn ngữ cho trẻ khi trẻ chơi các trò chơi tại các góc” [4, tr.
Tương tự, trong giáo trình “Phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học”, các tác giả cho rằng, hoạt động góc, trong đó có góc phân vai “giúp trẻ đóng vai theo các nhân vật trong câu chuyện vừa học” [31,tr.45] Trong “Hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục mầm non” các tác giả đã định hướng những nội dung cơ bản khi thực hiện các hoạt động trong ngày của trẻ, Trong các hoạt động ấy, thời gian biểu dành cho trẻ có “Chơi, hoạt động ở các góc chơi” [14]. Tài liệu cũng phân tích khá đầy đủ về các góc chơi với những yêu cầu cụ thể, thuận lợi cho GV trong quá trình triển khai hoạt động góc cho trẻ. Như vậy, những công trình nghiên cứu trên đã khái quát được ý nghĩa của hoạt động vui chơi. Tuy nhiên, chơi ở các góc chơi, nói cách khác, hoạt 8 động góc của trẻ, trong đó có trẻ mẫu giáo là vấn đề ít được đề cập, hoặc, có đề cập nhưng chưa có tính hệ thống.
Nghiên cứu về quản lý hoạt động góc cho trẻ mầm non theo hướng “lấy trẻ làm trung tâm” Quản lý hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo theo hướng “lấy trẻ làm trung tâm” cũng là vấn đề không mới. Liên quan đến nội dung này, chúng tôi điểm qua một số công trình nghiên cứu chính: Luận văn Thạc sĩ quản lý giáo dục: “Quản lý hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở các trường mầm non thành phố Hải Dương: [34]; “Quản lý hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở các trường mầm non công lập, quận 12 Thành phố Hồ Chí Minh] [35];“Thực trạng và giải pháp quản lý hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo lớn ở các trường mầm non trong thành phố Cà Mau” [36]… Nhìn chung, các luận văn chủ yếu bàn đến quản lý hoạt động vui chơi cho đối tượng trẻ 5-6 tuổi. Đây là đối tượng trẻ đã tương đối phát triển ở một mức độ nhất định các kĩ năng chơi, có ý thức tự lập cũng như đã có một vốn ngôn ngữ nhất định để thể hiện nhận thức, tình cảm, nguyên vọng của mình. Trong các nghiên cứu này, các tác giả cũng đề xuất được một số biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động vui chơi của trẻ: - Thứ nhất, Hiệu trưởng cần: định hướng cho GV lập kế hoạch hoạt động vui chơi của trẻ.
Kế hoạch cần cụ thể hóa thời gian để tổ chức hoạt động vui chơi của trẻ. Thứ hai, Hiệu trưởng triển khai các phương pháp tổ chức hoạt động vui chơi cho GV để GV thực hiện tốt hoạt động này. Thứ ba, Hiệu trưởng đánh giá quá trình tổ chức hoạt động vui chơi của trẻ, … Trong Tài liệu bồi dưỡng CBQL và GV mầm non (2006), Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng nhấn mạnh “Vui chơi là hoạt động chủ đạo, có tác dụng giáo 9 dục và phát triển trẻ toàn diện, giáo viên cần hiểu rõ tầm quan trọng và cách thức tiến hành, đánh giá hoạt động vui chơi theo những yêu cầu mới trong chương trình GDMN” [3] Trong “Hướng dẫn tổ chức thực hiện chương trình giáo dục mầm non Mẫu giáo bé 3-4 tuổi”, các tác giả đã khẳng định, muốn tổ chức tốt hoạt động góc cũng như thực tốt chương trình giáo dục mầm non, ngoài yêu cầu tổ chức quản lý cơ sở giáo dục mầm non “thực hiện theo quy định Điều lệ trường mầm non do Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo ban hành và theo quy định của pháp luật hiện hành có liên qua” [14, tr.7], còn có các điều kiện như: “cán bộ quản lý và giáo viên được bồi dưỡng về chuyên môn nghiệp vụ liên quan đến nhiệm vụ để đáp ứng yêu cầu giáo dục của nhà trường”, có “có các điều kiện cơ sở vật chất, đồ dùng, đồ chơi, học liệu, thiết bị dạy học đảm bảo theo quy định hiện hành”; “Nhà trường chủ động tham gia với cấp ủy Đảng, các nguồn lực tham gia các hoạt động giáo dục và hỗ trợ kinh phí , xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện” [14, tr. Từ những nghiên cứu trên, chúng tôi đi đến một số kết luận sau: - Các tài liệu nghiên cứu về hoạt động vui chơi của trẻ đều khẳng định, vui chơi là hoạt động chính của trẻ mẫu giáo.
Hoạt động này được tiến hành bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó có chơi ngoài trời và chơi tại các góc chơi, với các phương pháp, cách thức tiến hành… - Tuy nhiên, hoạt động góc cho trẻ mẫu giáo và quản lý hoạt động này lại là một vấn đề ít được khai thác nhiều. Hoạt động này mang những đặc điểm riêng, nằm trong hoạt động vui chơi nhưng được tổ chức dưới dạng cụ thể hơn, tại các góc, gắn liền với các chủ đề, các nhánh chủ đề trong chương trình giáo dục mầm non ở từng độ tuổi mẫu giáo. Chính vì vậy, các nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở việc phân tích, khảo sát cách quản lý hoạt động động vui chơi. Riêng việc quản lý hoạt động góc cho trẻ mẫu giáo mẫu giáo theo hướng “lấy trẻ làm trung tâm” là vấn đề còn chưa được nghiên cứu kĩ lưỡng, có hệ thống.
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Quản lý hoạt động góc cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa 10 theo hướng lấy trẻ làm trung tâm” làm đối tượng cho đề tài luận văn. Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý, quản lý giáo dục Trong xã hội hiện đại, quản lý được hiểu khá rộng: được hiểu như một khái niệm, một hoạt động cụ thể, một khoa học. Chúng tôi xin dẫn một số quan niệm: Theo Từ điển Tiếng Việt“ 1.
Trông coi và gìn giữ theo những yêu cầu nhất định. Tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định. Quản lý lao động. Người quản lí].
Theo tác giả Nguyễn Đức Lợi (Nguyễn Đức Lợi, 2008), Quản lý gồm các yếu tố: chủ thể quản lí, mục đích quản lí, khách thể quản lí, cách thức quản lí. Tác giả khẳng định “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện môi trường luôn biến động”. Tác giả Trần Kiểm: “Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài nước một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [15]. Như vậy, dù cách diễn đạt có khác nhau, nhưng về cơ bản, các tác giả đều thống nhất: Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lí, có định hướng, có tổ chức từ lập kế hoạch, lựa chọn các tác động và phối hợp kiểm tra, đánh giá đến khách thể quản lý nhằm đạt mục tiêu đề ra.