Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục địa phương giữ vai trò nền tảng trong việc bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, gìn giữ bản sắc văn hóa và phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện cho thế hệ trẻ. Theo khảo sát tại 11 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn năm học 2020-2021 đến 2021-2022, có đến 67,5% cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá nội dung giáo dục địa phương chỉ ở mức ít quan trọng hoặc không quan trọng. Thực trạng này đặt ra một vấn đề cấp bách về hiệu quả quản lý chuyên môn trong bối cảnh toàn ngành đang chuyển mình mạnh mẽ theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý hoạt động giáo dục địa phương, từ đó đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao chất lượng dạy học tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi 11 trường trung học cơ sở công lập thuộc 15 xã, phường của thành phố Cao Lãnh, với mẫu khảo sát gồm 120 cán bộ quản lý và giáo viên. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để chuẩn hóa quy trình quản lý, thúc đẩy tỷ lệ tiết dạy thực địa, tăng cường nhận thức tích cực của đội ngũ sư phạm lên trên 85% và tối ưu hóa hiệu quả giáo dục truyền thống cách mạng vùng Đất Sen Hồng cho học sinh trung học cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý hiện đại của Harold Koontz và Heinz Weihrich (1998), kết hợp với mô hình 4 chức năng quản lý cốt lõi theo tiếp cận của Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2012) bao gồm: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết này khẳng định quản lý giáo dục là sự tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý lên toàn bộ các thành tố của quá trình sư phạm nhằm hiện thực hóa mục tiêu đào tạo nhân cách học sinh. Bên cạnh đó, đề tài tích hợp thuyết hoạt động sư phạm và quan điểm dạy học phát triển năng lực theo định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Khung lý thuyết của luận văn được cấu thành từ 4 khái niệm then chốt:

  • Quản lý giáo dục: Quá trình điều hành hệ thống sư phạm một cách khoa học để nâng cao chất lượng dạy và học.
  • Hoạt động giáo dục: Quá trình tương tác có định hướng giữa người dạy và người học nhằm hình thành tri thức, kỹ năng và phẩm chất.
  • Giáo dục địa phương: Nội dung trang bị tri thức về lịch sử, địa lý, văn hóa, kinh tế, xã hội và môi trường của tỉnh Đồng Tháp.
  • Quản lý hoạt động giáo dục địa phương cấp trung học cơ sở: Tập hợp các tác động quản lý của Hiệu trưởng và đội ngũ lãnh đạo trường học lên việc xây dựng kế hoạch, tổ chức dạy học liên môn, chỉ đạo đổi mới phương pháp và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh.

Nội dung này kế thừa các căn cứ pháp lý quan trọng như Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT và Công văn số 5977/BGDĐT-GDTrH của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hướng dẫn giảng dạy kiến thức địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ cỡ mẫu khảo sát N = 120 khách thể, bao gồm 24 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn, Tổng phụ trách Đội) và 96 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 11/11 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Cao Lãnh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng thuận tiện được áp dụng để đảm bảo tính đại diện đồng đều cho cả khu vực nội thành (8 phường) và ngoại thành (7 xã).

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0 để tính điểm trung bình (ĐTB), tỷ lệ phần trăm (%) và độ lệch chuẩn (ĐLC). Thang đo Likert 5 mức độ được chuẩn hóa với khoảng cách giữa các mức là 0,8 điểm (từ Mức 1: 1,0 - 1,8 đến Mức 5: 4,21 - 5,0). Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học kết hợp với phỏng vấn sâu, quan sát giờ dạy và nghiên cứu hồ sơ chuyên môn giúp định lượng chính xác nhận thức, đồng thời lý giải sâu sắc nguyên nhân của các rào cản quản lý trong thực tiễn suốt 2 năm học từ 2020 đến 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực trạng đã mang lại 4 phát hiện quan trọng về công tác quản lý và giảng dạy giáo dục địa phương tại thành phố Cao Lãnh:

Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của giáo dục địa phương còn nhiều bất cập. Chỉ có 30,0% (36/120 khách thể) đánh giá hoạt động này ở mức quan trọng và rất quan trọng. Ngược lại, có tới 67,5% (81/120 khách thể) xem nội dung này là ít quan trọng (37,5%) hoặc không quan trọng (30,0%), cùng với 2,5% ở trạng thái phân vân.

Thứ hai, khâu kiểm tra và đánh giá là mắt xích yếu nhất trong chu trình quản lý. Mặc dù chỉ số ban hành quy định tổ chức của nhà trường đạt mức trung bình 3,658, tiêu chí cụ thể để kiểm tra, đánh giá quá trình thực hiện lại có điểm trung bình thấp nhất ở mức 3,150 (độ lệch chuẩn 0,516), rơi vào ngưỡng phân vân và thiếu tính định lượng.

Thứ ba, cấu trúc hình thức tổ chức dạy học bị lệch pha nghiêm trọng. Trên 80% thời lượng giáo dục địa phương được thực hiện bằng hình thức thuyết giảng lý thuyết trong lớp học. Các hoạt động trải nghiệm thực địa, tham quan di tích lịch sử hoặc nghiên cứu dự án chỉ chiếm dưới 20% tổng số tiết do thiếu kinh phí và thời gian.

Thứ tư, khảo nghiệm 5 biện pháp quản lý đề xuất cho thấy sự đồng thuận cao của đội ngũ chuyên môn, với điểm trung bình về tính cần thiết dao động từ 4,25 đến 4,72 và tính khả thi đạt từ 4,12 đến 4,68 trên thang điểm 5.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ áp lực thi cử của các môn văn hóa chính khóa, tài liệu dạy học địa phương ban hành còn chậm và nguồn kinh phí tổ chức ngoại khóa hạn hẹp. Nhiều giáo viên dạy theo kiểu đối phó, dồn số tiết vào cuối học kỳ để hoàn thành kế hoạch. Kết quả này tương đồng với các công bố của tác giả Nguyễn Văn Định (2013) về giáo dục lịch sử vùng Đồng Tháp Mười và Huỳnh Mộng Tuyền (2019) tại tỉnh Kiên Giang, phản ánh một điểm nghẽn chung trong quản lý giáo dục địa phương ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu thực trạng có thể được mô hình hóa rõ ràng qua hai dạng thức:

  • Biểu đồ tròn (Pie Chart) biểu diễn cơ cấu nhận thức của 120 cán bộ và giáo viên, làm nổi bật khoảng cách chênh lệch giữa tỷ lệ tích cực (30,0%) và nhóm xem nhẹ (67,5%).
  • Biểu đồ cột nhóm so sánh điểm trung bình giữa 4 khâu quản lý: Lập kế hoạch (ĐTB = 3,58), Tổ chức thực hiện (ĐTB = 3,42), Chỉ đạo chuyên môn (ĐTB = 3,36) và Kiểm tra đánh giá (ĐTB = 3,15). Qua đó, các nhà quản lý có thể nhanh chóng nhận diện điểm trũng để ưu tiên can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát và nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu, tính khả thi, luận văn đề xuất 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức cho đội ngũ sư phạm. Ban Giám hiệu phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Cao Lãnh tổ chức tối thiểu 02 chuyên đề bồi dưỡng/năm học, phấn đấu nâng tỷ lệ cán bộ, giáo viên nhận thức đúng tầm quan trọng của môn học từ 30,0% lên trên 85% trước năm 2024.

Thứ hai, bồi dưỡng năng lực thiết kế bài dạy tích hợp. Tổ trưởng chuyên môn chỉ đạo giáo viên xây dựng giáo án tích hợp theo mô hình giáo dục trải nghiệm và giáo dục STEM, đảm bảo mỗi học kỳ có ít nhất 4 chủ đề dạy học gắn với địa danh, di tích lịch sử và làng nghề địa phương.

Thứ ba, đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo nghiên cứu bài học. Các nhà trường duy trì lịch sinh hoạt định kỳ 2 lần/tháng, tập trung tháo gỡ khó khăn về phương pháp và chia sẻ ngân hàng học liệu số phục vụ giáo dục địa phương.

Thứ tư, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và đánh giá kết quả học tập. Phó Hiệu trưởng chuyên môn xây dựng bộ công cụ rubric gồm 5 tiêu chí đánh giá năng lực học sinh, thực hiện kiểm tra định kỳ 100% các khối lớp và lưu trữ sản phẩm dự án học tập vào hồ sơ rèn luyện.

Thứ năm, tăng cường cơ sở vật chất và xã hội hóa giáo dục. Nhà trường chủ động liên kết với Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc, Bảo tàng Đồng Tháp, huy động nguồn lực xã hội hóa đạt khoảng 15 đến 20 triệu đồng/trường/năm nhằm tăng thời lượng hoạt động trải nghiệm thực địa lên mức 35% đến 40% tổng thời lượng chương trình.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cán bộ quản lý giáo dục tại các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo, Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở. Nhóm này có thể ứng dụng trực tiếp hệ thống 5 biện pháp quản lý để xây dựng kế hoạch năm học, phân bổ thời lượng giảng dạy và hoàn thiện bộ tiêu chí kiểm định chất lượng chuyên môn.

Thứ hai, giáo viên giảng dạy các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Hoạt động trải nghiệm cấp trung học cơ sở. Thầy cô có thể khai thác các hướng dẫn thiết kế bài học liên môn, quy trình 6 bước tích hợp kiến thức địa phương và phương pháp tổ chức dự án học tập thực tế.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài cung cấp khung lý thuyết mẫu, bảng hỏi khảo sát 120 khách thể, quy trình xử lý dữ liệu SPSS 20.0 chuẩn xác và mô hình khảo nghiệm tính khả thi làm tài liệu tham khảo cho các công trình liên quan.

Thứ tư, các chuyên viên phát triển chương trình và cơ quan quản lý văn hóa địa phương. Căn cứ thực tiễn từ 11 trường trung học cơ sở tại thành phố Cao Lãnh sẽ giúp các cơ quan biên soạn tài liệu giáo dục địa phương sát thực, phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội của 15 xã, phường trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tại sao công tác quản lý giáo dục địa phương tại thành phố Cao Lãnh giai đoạn 2020-2022 còn gặp nhiều khó khăn? Trả lời: Kết quả khảo sát 120 nhân sự cho thấy có đến 67,5% cán bộ và giáo viên chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của phân môn. Bên cạnh đó, việc tài liệu chuyên biệt ban hành chậm, thiếu hụt kinh phí tổ chức ngoại khóa và áp lực thi cử khiến việc dạy học chủ yếu mang tính lý thuyết đối phó.

Câu hỏi 2: Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 mang lại điểm mới nào cho môn Giáo dục địa phương? Trả lời: Khác với việc chỉ lồng ghép nhỏ lẻ trong môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT trước đây, chương trình mới quy định Giáo dục địa phương là nội dung bắt buộc với thời lượng 35 tiết/năm học, yêu cầu nhà trường phải chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục riêng biệt và đánh giá theo hướng phát triển năng lực.

Câu hỏi 3: Mức độ nhận thức của giáo viên ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng giờ học? Trả lời: Khảo sát cho thấy điểm trung bình nhận thức về rèn luyện kỹ năng thực tiễn cho học sinh chỉ đạt 3,538 (ngưỡng trung bình). Khi giáo viên chưa hiểu sâu sắc mục tiêu môn học, trên 80% tiết học bị biến thành giờ đọc chép lý thuyết khô khan, làm suy giảm hứng thú khám phá di sản quê hương của học sinh.

Câu hỏi 4: Biện pháp quản lý nào được đánh giá có tính khả thi cao nhất trong luận văn? Trả lời: Biện pháp đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học được 120 chuyên gia và giáo viên đánh giá có tính khả thi cao nhất với điểm trung bình đạt 4,68 trên thang điểm 5. Giải pháp này phát huy trực tiếp nội lực chuyên môn của nhà trường mà không làm phát sinh gánh nặng tài chính.

Câu hỏi 5: Làm thế nào để giải quyết bài toán thiếu kinh phí khi tổ chức hoạt động trải nghiệm địa phương? Trả lời: Nhà trường cần chủ động phối hợp với các di tích lịch sử như Đền thờ Tiền Hiền Nguyễn Tú, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc và huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp từ cha mẹ học sinh (khoảng 15-20 triệu đồng/năm). Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để tổ chức các tour tham quan bảo tàng ảo.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa hệ thống cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục địa phương cấp trung học cơ sở theo yêu cầu đổi mới căn bản của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng tại 11 trường trung học cơ sở thành phố Cao Lãnh thông qua số liệu khảo sát định lượng từ 120 cán bộ quản lý và giáo viên.
  • Chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khâu kiểm tra, đánh giá (ĐTB = 3,150) và tình trạng 67,5% nhân sự sư phạm xem nhẹ vai trò của nội dung giáo dục địa phương.
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ với độ tương quan chặt chẽ giữa tính cần thiết và tính khả thi (điểm trung bình toàn bộ giải pháp đạt từ 4,12 đến 4,68).
  • Khẳng định vai trò quyết định của Hiệu trưởng trong việc đổi mới sinh hoạt chuyên môn, xây dựng tiêu chí đánh giá và huy động nguồn lực địa phương.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là cung cấp cẩm nang giải pháp quản lý thực tiễn, giúp ngành giáo dục thành phố Cao Lãnh nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa cho học sinh giai đoạn 2022-2025. Các cơ sở giáo dục trung học cơ sở cần nhanh chóng triển khai áp dụng khung biện pháp này vào kế hoạch năm học mới nhằm tạo ra bước đột phá về chất lượng giáo dục toàn diện.