Chương 1:Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 2:Thực trạng quản lý hoạt động dạy học tích hợp ở các trường trung học cơ sở huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình theo hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 3:Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tích hợp ở các trường trung học cơ sở huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình theo hướng phát triển năng lực học sinh. CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TÍCH HỢP Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Hoạt động dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại. Trên thế giới, DHTH đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnh các trào lưu sư phạm theo mục tiêu, giải quyết vấn đề, phân hóa, tương tác. Trào lưu DHTH xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở người học những năng lực cụ thể, có dự tính những hoạt động tích hợp trong đó người học học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kỹ năng và thao tác đã lĩnh hội một cách riêng rẽ.
Cách tiếp cận tích hợp trong xây dựng chương trình giáo dục bắt đầu được đề cao ở Mỹ và các nước châu Âu từ những năm 60 của thế kỷ XX. Gần một thập kỷ sau đó, vấn đề này mới được quan tâm ở châu Á và ở Việt Nam (vào những năm 70, 80 của thế kỷ XX). Ở khu vực Đông Nam Á, hầu hết các nước đã triển khai quan điểm tích hợp những mức độ nhất định trong dạy học. Trong những năm 70 và 80 của thế kỷ XX, UNESCO đã có những hội thảo với các báo cáo về việc thực hiện quan điểm tích hợp của các nước tới dự.
Theo thống kê của UNESCO, từ năm 60 đến năm 74 của thế kỷ XX trong số 392 chương trình được điều tra đã có 208 chương trình môn khoa học thể hiện quan điểm tích hợp ở những mức độ khác nhau từ liên môn, kết hợp đến tích hợp hoàn toàn theo những chủ đề [26]. Với sự phát triển của giáo dục và xã hội, tính đơn môn và sự đóng cửa của nhà trường với cuộc sống ở nhà trường truyền thống đã dần được thay thế bởi nhà trường kiểu mới, với tư tưởng chủ đạo là đưa cuộc sống vào các hoạt động giáo dục trong nhà trường, liên kết các môn học theo thực tiễn cuộc sống sôi động ngoài xã hội. Các nguyên tắc lý luận dạy học được đưa ra dựa trên cơ sở nền tảng của mối liên hệ liên môn - tích hợp đã chi phối việc kiến 5 tạo các quá trình giáo dục cả về mặt lý luận và thực tiễn.Theo cách hiểu thông thường, các mối liên hệ liên môn biểu hiện như là sự hỗ trợ có tính định hướng (tập trung) cho mỗi môn khoa học bởi tri thức khoa học và phương pháp nhận thức của một số môn học khác. Với cách tiếp cận mới này, các mối liên hệ liên môn (chứ không phải là một môn học) hệ thống lý luận dạy học đã có sự định hướng rõ ràng để chỉ đạo việc lựa chọn nội dung và phương pháp truyền thụ cho HS trong quá trình dạy học.
Ở Việt Nam, từ thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông, chủ yếu ở bậc tiểu học và THCS. Trước đó, tinh thần giảng dạy tích hợp chỉ mới được thực hiện ở những mức độ thấp như liên hệ, vận dụng các kiến thức, kỹ năng thuộc các môn học hay phân môn khác nhau để giải quyết một vấn đề giảng dạy. Định hướng tích hợp sẽ thực hiện trong chương trình GDPT theo hình thức và mức độ tích hợp trong phạm vi hẹp và tích hợp trong phạm vi rộng. Hai hướng tích hợp này phần nào tương thích với định hướng tích hợp đa môn và tích hợp liên môn như đã đề cập ở trên.
Phương án tích hợp đã được triển khai cho việc phát triển chương trình GDPT 2018 ở cả ba cấp của nước ta: Ở tiểu học, tương tự như chương trình tiểu học hiện hành, tăng cường tích hợp trong nội bộ các môn học như Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Tự nhiên và Xã hội (các lớp 1, 2, 3) và lồng ghép các vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu, kỹ năng sống, dân số, sức khỏe sinh sản, giáo dục pháp luật., vào các môn học và hoạt động giáo dục. Các môn học này sẽ được xây dựng theo mô hình cơ bản đảm bảo tính logic hệ thống của các phân môn, nội dung chương trình các phân môn được sắp xếp sao cho có sự hỗ trợ lẫn nhau tránh trùng lặp; đồng thời, hệ thống các chủ đề liên kết giữa các phân môn sẽ được phát triển tạo điều kiện cho các kiến thức, kỹ năng và năng lực chung được rèn luyện [39]. Ở bậc THCS, thiết kế chương trình lĩnh vực khoa học xã hội cần bảo đảm tính toàn diện, không chỉ có chính trị, cần tăng thêm nhiều bài về lịch sử kinh tế, nhất là về văn minh, văn hóa, các quan hệ các nước, khu vực. của cả 6 Lịch sử, Địa lý thế giới; Lịch sử, Địa lý Việt Nam.
Lịch sử, Địa lý là hai phân môn trong khoa học xã hội. Có một số chủ đề tích hợp Lịch sử, Địa lý hoặc môn Giáo dục Công dân. Ví dụ: về truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, về những thành tựu trong công cuộc đổi mới… Ở bậc THCS, sẽ tích hợp các môn Lịch sử, Địa lý và một số vấn đề xã hội thành môn “tìm hiểu xã hội”. So với chương trình hiện hành, nội dung Lịch sử, Địa lý và một số vấn đề xã hội của chương trình mới sẽ được sắp xếp sao cho có sự liên kết, gắn nhau giữa các nội dung.
Trong mỗi năm học có một số chủ đề tích hợp nội dung của lĩnh vực Khoa học Xã hội. Nội bộ mỗi phân môn được cấu trúc lại theo quan điểm tích hợp. Nghiên cứu về hoạt động DHTH cụ thể có thể kể đến các công trình nghiên cứu của một số tác giả như: Tác giả Cao Thị Thặng (2019), với công trình nghiên cứu “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn sau 2015” [34]. Quá trình nghiên cứu, tác giả đã tiến hành tổng quan các vấn đề lý luận và thực tiễn về xu thế tích hợp trong trong chương trình giáo dục một số nước trên thế giới.
Phân tích thực trạng việc vận dụng quan điểm dạy và học tích hợp trong chương trình giáo dục Việt Nam. Đề xuất giải pháp vận dụng quan điểm tiếp cận tích hợp vào việc phát triển chương trình trường phổ thông Việt Nam trong tương lai sau 2015. Tác giả Đào Thị Hồng phân tích khái niệm và ý nghĩa của dạy học tích hợp và khẳng định “Muốn tiến hành có hiệu quả, cần phải chú trọng đến việc bồi dưỡng giáo viên. Giáo viên phải hiểu được thế nào là tích hợp, phải nghiên cứu chương trình, tài liệu xem nó dựa trên môn khoa học xác định nào, có thể mở rộng quan hệ tương tác với các khoa học khác như thế nào, mức độ tích hợp thể hiện ra sao?.
Tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh nghiên cứu “Hình thành năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên trung học phổ thông” [14]. Trong công trình này, tác giả đã nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và nghiên cứu biên soạn tài liệu DHTH một số môn học (Vật lý, Sinh học, Địa lý,.) ở trường THPT, tổ chức tập huấn hình thành năng lực DHTH cho giáo viên THPT. 7 Qua nghiên cứu tổng quan về DHTH cho phép chúng tôi khẳng định các công trình nghiên cứu của các nhà quản lý giáo dục, các nhà khoa học đã đưa ra các cách tiếp cận khác nhau về tích hợp trong dạy học ở các cấp học, bậc học của hệ thống giáo dục phổ thông quốc gia. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu một cách hệ thống về hoạt động DHTH ở các trường THCS theo hướng phát triển năng lực học sinh.
Những vấn đề tổng quan trên đây là những gợi mở quan trọng để chúng tôi có cơ sở khoa học xây dựng lý luận cho đề tài nghiên cứu về “Quản lý hoạt động dạy học tích hợp ở các trường THCS huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình theo định hướng phát triển năng lực học sinh”. Quản lý hoạt động dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở Bàn về vấn đề quản lý giáo dục và đào tạo nói chung, quản lý hoạt động dạy học và DHTHở các cấp học, bậc học nói riêng là vấn đề được nhiều nhà khoa học đã và đang nghiên cứu, với những cách tiếp cận khác nhau của chuyên ngành nghiên cứu. Cụ thể như: Tác giả Dương Trần Bình (2016), với luận án tiến sĩ quản lý giáo dục về: “Quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục” [6]. Quá trình nghiên cứu, tác giả đã làm rõ các vấn đề lý luận; tiến hành khảo sát, phân tích thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng, tác giả đề xuất 03 nhóm biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đó là: giải pháp chung về nâng cao nhận thức cho đội ngũ CBQL giáo dục các cấp và GV về công tác quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh; nhóm biện pháp quản lý hoạt động dạy ở trường tiểu học và nhóm biện pháp quản lý hoạt động học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục. Tác giả Trần Trung Dũng (2016), với đề tài luận án tiến sĩ quản lý giáo dục, về “Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định 8 hướng phát triển năng lực học sinh” [18].