Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS theo hướng phát triển năng lực tự học. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ theo hướng phát triển năng lực tự học. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ theo hướng phát triển năng lực tự học. 5 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong xã hội ngày nay với thời kỳ cách mạng công nghệ 4.0, sự bùng nổ tri thức trong hầu khắp các lĩnh vực dẫn tới sự thay đổi các quan điểm về học tập. Do vậy con người không chỉ học tập trong một giai đoạn nhất định mà phải tiến tới học tập suốt đời, tiếp tục duy trì và phát triển khả năng hiểu biết của mình sau các bậc học bắt buộc. Do vậy, năng lực tự học là một yêu cầu quan trọng đối với sự phát triển của mỗi cá nhân. Trong mỗi nhà trường thì hoạt động dạy học là một hoạt động quan trọng, đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần trách nhiệm với bản thân và cộng đồng, là nền tảng cho sự đổi mới và phát triển khoa học công nghệ của đất nước đồng thời có tác động mạnh mẽ đến quá trình phát triển quốc gia.
Đầu tư cho giáo dục, cho các hoạt động dạy học là đầu tư cho phát triển, tạo nên sự phát triển nhanh và bền vững cho mỗi quốc gia. Trong giáo dục thì hoạt động quản lý xuất hiện và đóng vai trò như một tất yếu khách quan nhằm tổ chức, phối hợp và điều khiển hoạt động của con người trong quá trình sinh hoạt tự vệ, lao động sản xuất, mưu sinh theo mục tiêu chung đã định. Chính vì lẽ đó mà hoạt động quản lý được hình thành cùng với sự xuất hiện của xã hội loài người. Quản lí dạy học là một trong những hoạt động quản lí chuyên biệt được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đề cập t trước đến nay.
Quản lí hoạt động dạy học, quản lí nhà trường là những vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước hết sức quan tâm. Đặc biệt là công tác quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học cho học 6 z sinh là vô cùng cấp thiết. Việc chú trọng đến các biện pháp quản lí nhằm nâng cao chât lượng, hiệu quả hoạt động trong nhà trường luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà quản lí nước ngoài đã đề cập đến vấn đề cốt lõi của quản lí và quản lí hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học.
Trong các công trình nghiên cứu của các tác giả như: Cômenxki, M.Kônđakôp, Xukhômlinxki, Zakharôp. Cômenxki khi đưa ra các nguyên tắc dạy học như nguyên tắc dạy học trực quan, nguyên tắc dạy học nhất quán, nguyên tắc dạy học đảm bảo tính khoa học và tính hệ thống… Qua đó thể hiện gián tiếp rằng hiệu quả của quá trình dạy học có liên quan đến chất lượng người dạy trong việc vận dụng linh hoạt, có hiệu quả các nguyên tắc dạy học. Để quản lý quá trình dạy học, Zakharôp đã rất quan tâm thu thập, phân tích những số liệu, chỉ số phản ánh tình hình giảng dạy của giáo viên, học tập của học sinh, việc phối hợp trong Ban giám hiệu nhằm giúp đỡ giáo viên tiến bộ về chuyên môn [14]. Tác giả Jonh Locke người Anh cho rằng: “Tò mò là cái lợi khí lớn nhất của tự nhiên dùng để sửa cái dốt nát của chúng ta”.
Ông cho rằng phẩm chất quan trọng nhất của tự học là người thầy phải gợi ý sự tò mò của học sinh [11]. Hay theo tác giả N.Crupxcaia đặc biệt quan tâm tới vấn đề tự học, tự nghiên cứu của học sinh: “Điều quan trọng là dạy học sinh học tập, mà không chờ dợi người khác làm điều đó thay mình. Giáo viên không chỉ làm diễn giả, học sinh không chỉ làm thính giả, không những cần dạy cho học sinh biết nghe 7 z mặc dầu điều đó hoàn toàn càn thiết, mà còn cần dạy họ biết tự mình làm như, đọc, hiểu điều đã đọc kiểm tra nhiều điều bằng con đường nghiên cứu, tìm tài liệu, đánh giá tài liệu, tập hợp lựa chọn tài liệu” [5]. Hai tác giả Sharma và R.Ahmed đã nghiên cứu hoạt động tự học như là một hình thức tổ chức dạy học bằng cách dạy phương pháp tự học cho người học: Theo tác giả Sandra Kerka (1999), cho rằng quan niệm sai lầm lớn nhất đó là cố gắng để nắm bắt được bản chất của tự học trong một định nghĩa duy nhất.
Tác giả này cho rằng, cho dù có nghiên cứu hay thực hành, học cá nhân hay học theo nhóm, thì mỗi một cá nhân người học phải có phương pháp, có năng lực riêng biệt, chính sự riêng biệt ấy cho thấy năng lực tự học và việc tự học của mỗi cá nhân là hoàn toàn khác nhau. Hay theo giáo sư Richard Rmith của đại học Warwick năm 2008 trong cuốn sách “Tự học” cho rằng tự học có nghĩa là người học tự chủ. Quan điển, ý tưởng về tự chủ của người học không phải là mới, ông còn gọi thuật ngữ này với một tên gọi khác như: Cá nhân hóa, hay người học độc lập. Bên cạnh đó, với công trình nghiên cứu “Tổ chức công việc tự học của sinh viên đại học”, NXB ĐHSP Hà Nội của tác giả A.
Theo nghiên cứu của các tác giả nước ngoài cho thấy vấn đề dạy học và quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh được nghiên cứu một cách có hệ thống, những lý luận đó được đúc kết t thực ti n quản lý và thể hiện thông qua các tư tưởng triết học khác nhau, theo t ng giai đoạn phát triển lịch sử. Các nghiên cứu đó đều coi trọng vị trí của giáo dục tự học của người học. Vì thế kết quả giáo dục phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý HĐDH và nhân tố người thầy cùng với khả năng tự học và sáng tạo của học sinh. 8 z Hiện nay chúng ta đã bước sang thế kỉ 21, trong bối cảnh chung của một kỷ nguyên mới của thế giới và của mỗi quốc gia, giáo dục Việt Nam chúng ta cũng đang đứng trước những xu thế và những thách thức mới.
Vì vậy nhiều nhà khoa học Việt Nam ta thời kì hiện đại cũng đã có những công trình nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học và đã đạt được những thành tựu nhất định như: Nguy n Thị Mỹ Lộc, Nguy n Đức Chính, Đặng Quốc Bảo, Đặng Xuân Hải, Đặng Bá Lãm, Phạm Minh Hạc. Sự nghiệp giáo dục cần phải được toàn xã hội quan tâm, chăm lo. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ TW về việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030: "Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân. Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, chú trọng phát triển năng lực toàn diện cho học sinh” [1, tr.
Người học muốn phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất khả năng sáng tạo thì cần phải có năng lực tự học. Quản lý hoạt động dạy học là một trong những vấn đề rất quan trọng, được coi là tiêu điểm của các nhà trường và được đề cập trong các tài liệu bồi dưỡng cho cán bộ quản lý giáo dục các cấp. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học cũng được công bố trong các cuốn sách, các bài báo trong các tạp chí. Một trong những nhà nghiên cứu về tự học tích cực nhất phải kể đến đó là tác giả Nguy n Cảnh Toàn.
Những công trình nghiên cứu của ông ra đời nhằm thuyết phục giáo viên ở các cấp học, bậc học thay đổi cách dạy của mình nhằm phát triển khả năng tự học cho học sinh ở mức độ tối đa. Để hiểu sâu hơn vào bản chất của vấn đề tự học trên cơ sở tâm lí học và giáo dục học, đã có rất nhiều nghiên cứu của tác giả như: Tác giả Thái Duy 9 z Tuyên với “Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh”, tác giả Nguy n Kỳ với việc nghiên cứu “Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học. Luận văn thạc sỹ Quản lý Giáo dục, Đại học sư phạm Thái Nguyên của tác giả Triệu văn Hải (2016), Quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học ở các trường THPT huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc. Trong luận văn, tác giả đã đề xuất được 6 biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở các trường THPT trên địa bàn theo hướng phát triển năng lực người học nhằm nâng cao chất lượng dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay [dẫn theo 22].
Các công trình nghiên cứu còn được thể hiện trong các đề tài luận văn, luận án quản lý giáo dục như : - Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục - Trường Đại học Giáo dục của tác giả Đỗ Ngọc Thạch, Biện pháp quản lí hoạt động dạy hoc các trường trung học phổ thông Huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên đáp ứng yêu cầu phân ban,. - Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội của Vũ Anh Tuấn (2016), Quản lí hoạt động dạy hoc theo hướng phân hóa ở trường trung học phổ thông Kẻ Sặt, Huyện Gia Bình, tỉnh Hải Dương. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học, song có rất ít đề tài nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học theo hướng tiếp cận năng lực, đặc biệt là năng lực tự học. Xét thấy việc quản lý dạy học theo hướng tiếp cận năng lực là rất cần thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.
Tác giả muốn đi sâu nghiên cứu tìm hiểu xem làm thế nào để quản lí được hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học. Một số khái niệm cơ bản 1.