Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề Hoạt động quản lý đã mang lại những lợi ích to lớn trong mọi lĩnh vực của cuộc sống làm cho xã hội ngày càng phát triển. Từ xa xưa đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu về quản lý. Ở phương Đông cổ đại, đặc biệt là Trung Hoa và Ấn Độ cổ đại đã xuất hiện những nhà tư tưởng về quản lý lỗi lạc như Khổng Tử (551-479Tr CN), Mạnh Tử (372-289 Tr CN), Hàn Phi Tử (280-233 Tr CN), Thương Ưởng (390-338 Tr CN), tuy tư tưởng quản lý của họ có khác nhau nhưng cho đến nay vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách quản lý của nhiều nhà quản lý ở nhiều nước châu Á.
Khổng Tử, Mạnh Tử và một số nhà tư tưởng về quản lý khác chủ trương dùng “Đức trị”. Ngược lại Hàn Phi Tử, Thương Ưởng…lại chủ trương dùng “Pháp trị” để quản lý xã hội, cai trị dân. Ở phương Tây cổ đại nhà triết học Xô-crát (Thế kỷ IV–III Tr CN) đã viết trong tập nghị luận của mình “Những người nào biết cách vận dụng con người, sẽ điều khiển công việc hoặc cá nhân hay tập thể một cách sáng suốt, trong khi những người khác không biết làm như vậy mắc sai lầm trong việc tiến hành cả hai công việc này”. Theo nhà triết học Hy lạp cổ đại Platon (427–347 Tr CN): Muốn cai trị nước phải biết đoàn kết dân lại, phải vì dân.
Người đứng đầu phải ham hiểu biết, thành thật, tự chủ, biết điều độ, ít tham vọng về vật chất và đặc biệt phải 6 z được đào tạo kỹ lưỡng.Taylor (1856-1915) là những nhà nghiên cứu quản lý tiêu biểu ở thế kỷ XVIII–XIX. Sau này nhiều công trình nghiên cứu với các cách tiếp cận khác nhau về quản lý góp phần làm cho khoa học quản lý ngày càng hoàn thiện. Ở Việt Nam, tư tưởng quản lý cũng đã xuất hiện từ lâu và các tư tưởng quản lý thay đổi tuỳ từng thời kỳ. Thời Tiền Lê tư tưởng quản lý hướng vào pháp trị, thời Nhà Lý hướng vào đức trị, thời Hậu Lê hướng vào đức trị và pháp trị.
Gần đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, giảng viên đại học.viết dưới dạng giáo trình, sách tham khảo, tài liệu phổ biến kinh nghiệm quản lý. Vận dụng những thành tựu về khoa học quản lý nói chung, khoa học quản lý giáo dục cũng đạt được một số thành tựu, các công trình nghiên cứu, giáo trình bài giảng của các tác giả như Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Bá Lãm, Phạm Minh Hạc, Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Đức Chính, Nguyễn Văn Lê.đã nêu lên một số vấn đề lý luận về quản lý giáo dục, kinh nghiệm quản lý giáo dục từ thực tiễn của giáo dục Việt Nam. Trong khi đó , hoạt động dạy học là hoạt động trọng tâm của quá trình giáo dục, nó quyết định sự thành công của hoạt động giáo dục. Trong nhà trường, việc quản lý giảng dạy của giáo viên và quản lý học tập của học sinh luôn được ưu tiên hàng đầu.
Mỗi môn học có những nét đặc thù riêng của môn học đó, người quản lý cần có những hiểu biết rõ về môn học đó mới có các biện pháp quản lý dạy học môn đó tốt được. Việc quản lý hoạt động giảng dạy và học tập ở một số trường chuyên nghiệp ở địa phương như Thành phố Nam Định còn một số hạn chế, chưa theo kịp các trường chuyên nghiệp ở thành phố lớn do vậy kết quả học tập của học sinh chưa cao. Để nâng cao kết quả học tập cần nghiên cứu tìm kiếm những biện pháp tăng cường quản lý tốt hoạt động giảng dạy để nâng cao chất lượng đào tạo nghề các trường chuyên 7 z nghiệp ở địa phương để theo kịp các trường chuyên nghiệp các thành phố lớn đáp ứng nhu cầu hội trong giai đoạn hiện đại hoá, công nghiệp hoá đất nước hiện nay. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm về quản lý Quản lý là một hiện tượng xã hội xuất hiện rất sớm ngay khi loài người hình thành hoạt động nhóm. Con người trong quá trình hoạt động của mình, để đạt được mục tiêu cá nhân phải dự kiến kế hoạch, sắp xếp trình tự tiến hành và tác động đến đối tượng bằng cách nào đó theo khả năng của mình. Trong quá trình lao động tập thể càng không thể thiếu được kế hoạch, sự phân công và điều hành chung, sự hợp tác và quản lý lao động.Nếu không có quản lý thì năng xuất lao động sẽ rất thấp. Như vậy quản lý tất yếu nảy sinh và trở thành một hoạt động phổ biến, diễn ra trên mọi lĩnh vực của đời sống, có liên quan đến mọi người và từ lâu nó đã trở thành một môn khoa học.
Quản lý chính là một phạm trù tồn tại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mọi chế độ xã hội, mọi quốc gia, trong mọi thời đại. Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý: Khi nghiên cứu về quản lý Các Mác đã viết “Bất cứ nơi nào có lao động, ở nơi đó có quản lý” Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình còn một dàn nhạc thì cần có nhạc trưởng. Các Mác đã nêu lên bản chất của quản lý là "Nhằm thiết lập sự phối hợp những công việc giữa cá nhân và thực hiện những chức năng chung nảy sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ sở vật chất, khác với sự vận động của các bộ phận riêng lẻ của nó".
Như vậy theo Các Mác quản lý là loại lao động điều khiển mọi quá trình lao động phát triển xã hội hay quản lý là 8 z một hoạt động đặc thù của con người được gắn liền với sự hợp tác lao động. Quản lý là kết quả tất yếu của sự chuyển dịch nhiều quá trình riêng lẻ thành một quá trình lao động xã hội gắn bó chặt chẽ với nhau. Quản lý có tầm quan trọng đặc biệt trong mọi lĩnh vực của xã hội, do đó khái niệm về quản lý được nhiều người nghiên cứu, có nhiều định nghĩa về nó, nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất phụ thuộc vào lĩnh vực cũng như góc độ nghiên cứu của từng người. Theo Harol Koontz “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm.
Mục tiêu của mọi nhà quản lý là nhằm hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc và sự bất mãn cá nhân ít nhất”{27]. Bản chất của quản lý là sự tác động qua lại giữa chủ thể quản lý thông qua các hoạt động chuyên biệt, vì thế quản lý vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật. Nó mang tính khoa học vì các hoạt động quản lý có tổ chức, có định hướng, dựa trên những quy luật, những nguyên tắc và phương pháp hoạt động cụ thể, đồng thời nó mang tính nghệ thuật vì nó cần được vận dụng một cách sáng tạo vào những điều kiện cụ thể, đối tượng cụ thể, trong sự kết hợp và tác động nhiều mặt của các yếu tố khác nhau trong đời sống xã hội. Trong quản lý thì quản lý con người là quản lý bậc cao, là cơ sở của quản lý xã hội.1 Sơ đồ hoạt động quản lý: Qu¶n lý C«ng Con M«i B¶n viÖc ng-êi tr-êng th©n N¨ng ChÊt HiÖu Kû T×nh Tr¸ch Phßng TËn C¹nh QuyÕt D©n chñ Tu suÊt l-îng qu¶ c-¬ng th-¬ng nhiÖm vÖ dông tranh ®o¸n l¾ng d-ìng c¬ héi thi ®ua nghe tinh hoa 9 z Theo quan điểm của lý thuyết hệ thống, quản lý là “Phương thức tác động có chủ đích của chủ thể quản lý lên hệ thống, bao gồm hệ thống các quy tắc, các ràng buộc về hành vi đối với mọi đối tượng ở các cấp trong hệ thống nhằm duy trì tính trội hợp lý của cơ cấu và đưa hệ thống sớm đạt tới mục tiêu.” Theo quan điểm của điều khiển học, quản lý là "Chức năng của những hệ có tổ chức, với bản chất khác nhau (sinh học, xã hội, kỹ thuật.) nó bảo toàn cấu trúc các hệ, duy trì chế độ hoạt động.
Quản lý là một tác động hợp quy luật khách quan, làm cho hệ vận hành và phát triển”. Người đặt nền móng cho quản lý một cách khoa học là Frederik Winslon Taylor (1856-1915), người Mỹ, được coi là “Cha đẻ của thuyết quản lý khoa học”, là một trong những người mở ra “Kỷ nguyên vàng" trong quản lý đã thể hiện tư tưởng cốt lõi của mình. Ông cho rằng quản lý là khoa học và đồng thời là nghệ thuật thúc đẩy sự phát triển của xã hội "Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hoá và đều phải quản lý chặt chẽ" và nhận định: "Quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng chính xác cái gì cần làm và làm cái đó như thế nào bằng phương pháp tốt nhất, rẻ nhất." Ở Việt Nam, theo Học viện Chính trị Quốc gia, tác giả Nguyễn Văn Lê quan niệm: “Quản lý là một hệ thống xã hội, là khoa học và nghệ thuật tác động vào từng thành tố của hệ thống bằng những phương pháp thích hợp, nhằm đạt các mục tiêu đề ra cho hệ và từng thành tố của hệ”[21, tr. Trong cuốn “Cơ sở khoa học quản lý” tác giả Nguyễn Minh Đạo viết: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý (người quản lý hay tổ chức quản lý) lên khách thể quản lý (đối tượng) về mặt chính trị, văn hoá, xã hội, kinh tế.bằng một hệ thống các luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và biện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của môi trường quản lý " [16, tr.17] Những quan niệm về quản lý trên đây tuy có cách tiếp cận khác nhau 10 z nhưng chúng tôi nhận thấy chúng đều bao hàm một nghĩa chung đó là: - Quản lý là thuộc tính bất biến của mọi quá trình, hoạt động xã hội loài người.
Lao động quản lý là điều kiện quan trọng để làm cho xã hội loài người vận hành, tồn tại và phát triển.