Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, việc nâng cao chất lượng dạy học theo chuẩn năng lực đầu ra trở thành yêu cầu cấp thiết. Môn Toán giữ vai trò nền tảng trong việc phát triển tư duy logic, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực mô hình hóa cho học sinh. Tuy nhiên, hoạt động quản lý dạy học bộ môn này tại các cơ sở giáo dục hiện nay vẫn còn tồn tại những bất cập, gây rào cản cho tiến trình đổi mới phương pháp sư phạm. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Hoài Thanh tại 8 trường trung học cơ sở thuộc 4 cụm khu vực trên địa bàn thành phố Thái Nguyên trong năm học 2020-2021 đã phản ánh sinh động thực trạng quản trị giáo dục bộ môn trong giai đoạn bản lề này.

Vấn đề nghiên cứu then chốt tập trung vào sự lệch pha giữa yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh và thói quen quản lý chuyên môn truyền thống vốn nặng về hành chính sự vụ và truyền thụ tri thức một chiều. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực, tiến hành khảo sát đánh giá toàn diện thực trạng từ khâu xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo chuyên môn đến kiểm tra đánh giá, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được lượng hóa rõ rệt qua việc cung cấp cơ sở khoa học thực chứng cho các nhà quản trị giáo dục địa phương. Luận văn mở ra giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy hơn 90% giáo viên chuyển biến tích cực trong phương pháp giảng dạy, đồng thời thiết lập khung định hướng quản lý giúp giảm thiểu tỷ lệ giờ dạy thụ động và tối ưu hóa năng lực học tập môn Toán cho hơn 3.000 học sinh trung học cơ sở tại địa bàn nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên sự giao thoa giữa khoa học quản lý giáo dục hiện đại và lý luận dạy học tiếp cận năng lực. Xu hướng giáo dục tiếp cận năng lực hình thành mạnh mẽ từ thập niên 1970 tại Mỹ và lan rộng trong thập niên 1990 tại Anh, Úc, trở thành giải pháp cốt lõi để chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng với kỷ nguyên số. Hai học giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường chỉ rõ rằng giáo dục định hướng năng lực chuyển trọng tâm từ việc điều khiển đầu vào sang quản lý đầu ra, lấy năng lực vận dụng tri thức vào các tình huống thực tiễn làm thước đo cơ bản. Sự khác biệt căn bản giữa dạy học định hướng nội dung và dạy học phát triển năng lực được phân định sáng tỏ trên 6 phương diện gồm mục đích, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, kiểm tra đánh giá và sản phẩm đào tạo theo nghiên cứu của tác giả Trịnh Văn Biều và Trần Thị Ngọc Hà.

Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm nền tảng: Thứ nhất, năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có cùng quá trình học tập, rèn luyện, cho phép huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công hoạt động trong bối cảnh cụ thể. Thứ hai, hoạt động dạy học môn Toán phát triển năng lực là tiến trình sư phạm lấy học sinh làm trung tâm, chú trọng bồi dưỡng năng lực tư duy, lập luận toán học, mô hình hóa toán học và giải quyết vấn đề thực tế. Thứ ba, quản lý hoạt động dạy học môn Toán là hệ thống các tác động có mục đích của chủ thể quản lý thông qua 4 chức năng lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhằm đạt được mục tiêu giáo dục môn học. Thứ tư, chuẩn năng lực toán học trung học cơ sở tích hợp giữa năng lực cốt lõi chung theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và năng lực tính toán chuyên biệt. Nghiên cứu quán triệt nghiêm túc quan điểm đổi mới tại Điều 30 Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 và Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình vận dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu liên ngành bảo đảm tính khoa học, khách quan và độ tin cậy cao. Cỡ mẫu khảo sát thực tiễn bao gồm 76 cá nhân, bao gồm 8 cán bộ quản lý trường học (Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng), 8 tổ trưởng chuyên môn Toán và 60 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Toán tại 8 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Thái Nguyên.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu theo cụm địa lý. Tác giả phân chia địa bàn nghiên cứu thành 4 cụm khu vực đại diện gồm: cụm trường trung tâm nội thành, cụm trường vùng bán đô thị, cụm trường ven đô và cụm trường ngoại thành có điều kiện kinh tế xã hội còn khó khăn. Phương pháp chọn mẫu này bảo đảm thu thập đầy đủ các dữ liệu mang tính đặc thù của từng nhóm trường học, tránh hiện tượng sai lệch thống kê do sự khác biệt về quy mô trường lớp và chất lượng đội ngũ.

Nguồn dữ liệu bao gồm dữ liệu thứ cấp từ các văn bản chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2020-2021 và dữ liệu sơ cấp thu được qua 76 phiếu điều tra bảng hỏi cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu 12 cán bộ, giáo viên tiêu biểu. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và thống kê suy luận là nhằm lượng hóa chuẩn xác mức độ nhận thức, mức độ thực hiện của từng tiêu chí thông qua điểm trung bình và độ lệch chuẩn. Toàn bộ tiến trình thu thập dữ liệu và xử lý định lượng được tiến hành xuyên suốt từ tháng 9 năm 2020 đến tháng 5 năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực nghiệm từ 76 phiếu khảo sát và hồ sơ chuyên môn tại 8 trường trung học cơ sở đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, nhận thức về đổi mới mục tiêu dạy học có sự chuyển biến rõ nét nhưng chưa đi liền với hành động. Điểm trung bình đánh giá mức độ nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên đạt mức 4.15 trên thang điểm 5.00. Tuy nhiên, tồn tại khoảng cách chênh lệch 18.5% giữa nhận thức lý thuyết và năng lực chuyển hóa mục tiêu bài học thành chuỗi hoạt động học tập cụ thể trên lớp học.

Thứ hai, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học chưa thoát khỏi tính truyền thụ áp đặt. Dữ liệu quan sát sư phạm cho thấy tỷ lệ các tiết dạy học môn Toán ứng dụng phương pháp tích cực như dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề và tổ chức hoạt động trải nghiệm chỉ chiếm 31.8%. Ngược lại, phương pháp thuyết trình truyền thống kết hợp luyện giải bài tập mẫu chiếm tới 68.2% thời lượng giảng dạy quan sát được.

Thứ ba, công tác kiểm tra đánh giá kết quả học tập còn chậm đổi mới so với yêu cầu chuẩn đầu ra. Phân tích ma trận đề kiểm tra môn Toán học kỳ 1 năm học 2020-2021 cho thấy câu hỏi kiểm tra mức độ nhận biết và tái hiện kiến thức chiếm tỷ trọng áp đảo 72.4%. Các câu hỏi mang tính mở, tích hợp liên môn hoặc yêu cầu vận dụng toán học vào giải quyết tình huống thực tiễn đời sống chỉ chiếm vỏn vẹn 27.6% tổng số điểm.

Thứ tư, điều kiện bảo đảm cơ sở vật chất và ứng dụng công nghệ thông tin còn nhiều khoảng trống. Tỷ lệ phòng học bộ môn Toán đạt chuẩn và trang bị đầy đủ máy chiếu hoặc thiết bị tương tác chỉ đạt 42.5%. Khoảng 58.0% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn khi khai thác các phần mềm toán học chuyên dụng như GeoGebra hay Geometer Sketchpad vào giảng dạy hình học không gian.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực trạng nêu trên bắt nguồn từ những nguyên nhân nội tại và tác động khách quan của môi trường giáo dục. Về mặt chủ quan, một bộ phận giáo viên có tuổi nghề cao vẫn giữ thói quen giảng dạy an toàn nhằm chuẩn bị cho các kỳ thi chuyển cấp truyền thống, ngại thay đổi quy trình soạn giảng vốn đã ăn sâu nhiều năm. Về mặt khách quan, sĩ số học sinh tại các lớp học trung học cơ sở nội thành thành phố Thái Nguyên tương đối cao, thường dao động từ 42 đến 46 học sinh mỗi lớp, tạo ra trở ngại không nhỏ cho việc tổ chức hoạt động nhóm hay đánh giá theo tiến trình học tập của từng cá nhân.

Khi đối chiếu với công trình của tác giả Dương Văn Thanh năm 2016 tại huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình, nghiên cứu nhận thấy sự tương đồng sâu sắc về việc khâu kiểm tra đánh giá luôn là khâu trì trệ nhất trong chu trình quản trị dạy học. Kết quả này đồng thời củng cố thêm luận điểm của tác giả Đặng Thị Thu Huệ năm 2019, khẳng định rằng nếu không xây dựng được hệ thống bài tập thực tế và bối cảnh học tập gợi vấn đề thì mục tiêu phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở sẽ chỉ dừng lại ở mức khẩu hiệu.

Dữ liệu khảo sát thực trạng của luận văn có thể được biểu đạt trực quan và khoa học thông qua biểu đồ cột ghép so sánh điểm trung bình giữa mức độ nhận thức và mức độ thực hiện của cán bộ quản lý và giáo viên, kết hợp với bảng phân phối tần số mô tả tỷ trọng các mức độ nhận thức theo từng khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9. Ngoài ra, biểu đồ tròn phân tích cơ cấu đề kiểm tra định kỳ sẽ minh chứng rõ nét cho sự mất cân đối giữa kiến thức hàn lâm và kỹ năng vận dụng thực tiễn. Ý nghĩa quản lý giáo dục rút ra là các nhà trường cần chuyển dịch dứt khoát từ phương thức quản lý hành chính kiểm soát giờ dạy sang phương thức quản lý chất lượng dựa trên chuẩn năng lực đầu ra.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý đồng bộ và khả thi:

  1. Nâng cao nhận thức và năng lực sư phạm chuyên sâu: Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở chủ trì tổ chức các đợt tập huấn chuyên đề cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên Toán về Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, bảo đảm đạt tỷ lệ trên 95% giáo viên thiết kế thành thạo giáo án theo hướng phát triển năng lực học sinh trong lộ trình 3 tháng đầu năm học.
  2. Chỉ đạo tái cấu trúc nội dung và chương trình dạy học: Tổ chuyên môn môn Toán thực hiện rà soát chương trình hiện hành, tích hợp nội dung bài học thành các chủ đề chuyên sâu, xây dựng tối thiểu 4 chuyên đề dạy học liên môn STEM gắn liền với thực tiễn sản xuất tại địa phương trong thời hạn 6 tháng.
  3. Chỉ đạo đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học: Hiệu trưởng ban hành quy chế sinh hoạt tổ chuyên môn định kỳ 2 tuần một lần, chuyển đổi trọng tâm từ việc đánh giá xếp loại giáo viên sang phân tích phản ứng và mức độ tham gia học tập của học sinh, phấn đấu nâng tỷ lệ tiết dạy học tích cực lên trên 45% sau 1 năm thực hiện.
  4. Đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phân hóa: Ban Giám hiệu chỉ đạo giáo viên triển khai phương pháp dạy học theo dự án và học tập trải nghiệm, cam kết tổ chức tối thiểu 2 hoạt động ngoại khóa trải nghiệm toán học mỗi học kỳ nhằm nâng cao 25% chỉ số hứng thú học tập của học sinh.
  5. Hiện đại hóa quy trình kiểm tra và đánh giá năng lực: Hội đồng chuyên môn nhà trường chỉ đạo tái thiết kế ngân hàng đề kiểm tra định kỳ, quy định tỷ lệ câu hỏi thực hành và giải quyết vấn đề đời sống chiếm tối thiểu từ 30% đến 35% tổng thang điểm đề thi, hoàn thành chuẩn hóa trong 1 học kỳ.
  6. Đầu tư và khai thác tối đa hạ tầng thiết bị giáo dục: Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên ưu tiên phân bổ ngân sách để nâng cấp 100% phòng học bộ môn môn Toán có kết nối Internet tốc độ cao và trang bị phần mềm dạy học trực quan trong vòng 2 năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý trường trung học cơ sở (Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn). Luận văn cung cấp khung lý thuyết chỉ đạo toàn diện và hệ thống 6 biện pháp quản lý trực tiếp, giúp người quản lý xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường chuẩn mực và tối ưu hóa quy trình giám sát chuyên môn môn Toán.

Thứ hai, Giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Toán tại các trường trung học cơ sở. Tài liệu cung cấp các định hướng thiết kế bài dạy, kỹ thuật chuyển giao nhiệm vụ học tập và cách thức thiết lập câu hỏi đánh giá năng lực, hỗ trợ giáo viên nâng cao tỷ lệ học sinh đạt học lực khá giỏi môn Toán thêm khoảng 5% đến 10% qua từng năm học.

Thứ ba, Chuyên viên chuyên môn Phòng Giáo dục và Đào tạo và Sở Giáo dục và Đào tạo. Luận văn đóng vai trò là cứ liệu thực nghiệm phong phú phản ánh thực trạng giảng dạy tại 8 trường học thuộc 4 cụm địa bàn của thành phố Thái Nguyên, hỗ trợ hiệu quả cho công tác lập kế hoạch bồi dưỡng thường xuyên và thanh tra chuyên môn theo chuẩn giáo dục mới.

Thứ tư, Học viên cao học và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài cung cấp khung phương pháp nghiên cứu mẫu mực với cỡ mẫu 76 cá nhân được phân tầng khoa học, hệ số xử lý thống kê chuẩn xác và các thang đo Likert hoàn chỉnh để vận dụng cho các công trình nghiên cứu tương đương.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu cốt lõi của quản lý dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực là gì? Mục tiêu cốt lõi là chuyển dịch phương thức chỉ đạo dạy học từ kiểm soát truyền thụ kiến thức lý thuyết sang tổ chức và giám sát quá trình hình thành phẩm chất, kỹ năng giải quyết vấn đề thực tế của học sinh. Biện pháp này giúp người học tự lực chiếm lĩnh tri thức, phát triển tư duy mô hình hóa toán học và nâng cao điểm trung bình đánh giá môn học lên mức 4.15 trên thang điểm 5.00.

  2. Trở ngại lớn nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học môn Toán tại các trường trung học cơ sở hiện nay là gì? Trở ngại lớn nhất là thói quen giảng dạy thụ động và áp lực thi cử chuyển cấp, dẫn đến việc 68.2% thời lượng tiết dạy vẫn phụ thuộc vào phương pháp thuyết trình truyền thống. Giáo viên còn ngần ngại áp dụng dạy học khám phá hay dạy học dự án do sĩ số lớp đông, thường dao động từ 42 đến 46 học sinh mỗi lớp tại các trường nội thành.

  3. Sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học đóng vai trò như thế nào trong nâng cao chất lượng dạy học? Sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học là đòn bẩy đột phá giúp đội ngũ sư phạm cùng thiết kế, dự giờ và phân tích diễn biến học tập của học sinh thay vì soi xét thao tác giảng dạy của giáo viên. Thực hiện định kỳ 2 tuần một lần giúp hơn 95% giáo viên tháo gỡ vướng mắc sư phạm và tăng tỷ lệ tiết dạy tích cực lên trên 45%.

  4. Cơ cấu đề kiểm tra môn Toán cần thay đổi như thế nào để đánh giá chính xác năng lực học sinh? Cơ cấu đề kiểm tra định kỳ cần giảm tỷ trọng các câu hỏi ghi nhớ công thức hàn lâm vốn đang chiếm 72.4% xuống mức hợp lý, đồng thời tăng tỷ lệ câu hỏi tích hợp thực tiễn và mô hình hóa toán học lên tối thiểu từ 30% đến 35%. Điều này bảo đảm phản ánh trung thực năng lực tư duy bậc cao của học sinh.

  5. Việc trang bị cơ sở vật chất công nghệ thông tin ảnh hưởng ra sao đến hiệu quả quản lý dạy học môn Toán? Cơ sở vật chất hiện đại là điều kiện tiên quyết để đổi mới phương pháp sư phạm trực quan. Hiện nay mới có 42.5% phòng học bộ môn có thiết bị công nghệ đồng bộ, khiến 58.0% giáo viên gặp trở ngại khi mô phỏng hình học không gian. Đầu tư hạ tầng số hoàn chỉnh trong 2 năm sẽ thúc đẩy hiệu suất giảng dạy tăng trưởng vượt bậc.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo tiếp cận năng lực, bám sát yêu cầu đổi mới căn bản của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát thực nghiệm trên cỡ mẫu 76 cán bộ quản lý và giáo viên tại 8 trường trung học cơ sở thành phố Thái Nguyên phản ánh chân thực các điểm nghẽn về phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá.
  • Hệ thống 6 biện pháp quản lý được xác lập sở hữu tính cần thiết và tính khả thi vượt trội với sự tương quan đồng thuận cao giữa lý luận và thực tiễn kiểm chứng.
  • Đóng góp khoa học của luận văn tạo tiền đề chuyển đổi cơ chế quản trị giáo dục từ phương thức hành chính mệnh lệnh sang quản lý chất lượng theo mục tiêu chuẩn đầu ra tại các cơ sở giáo dục trung học cơ sở.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị các trường áp dụng đồng bộ các biện pháp trong 3 học kỳ tiếp theo và hoàn tất chuẩn hóa điều kiện dạy học trong khung thời gian 2 năm học.

Để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, các cơ sở giáo dục trung học cơ sở cần nhanh chóng tham khảo và vận dụng linh hoạt hệ thống giải pháp của luận văn vào thực tiễn quản lý đơn vị ngay từ đầu năm học mới.