Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC HỆ BỔ TÚC TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU PHỔ CẬP GIÁO DỤC 1. Trên thế giới Dạy học là hoạt động lao động xã hội xuất hiện từ lúc con người có nhu cầu truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm của thế hệ trước. Quản lý ra đời khi có sự phân công lao động xã hội. Quản lý dạy học là một qua trình xã hội đặc thù.
Thực tiễn và lý luận về quản lý dạy học được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Ở phương Tây, qua các thời kỳ lịch sử, có nhiều nhà triết học đã quan tâm đến vấn đề dạy học và quản lý dạy học, tiêu biểu và nổi bật nhất trong các thời kỳ lịch sử đó là Kô-men-xki (1592 - 1670), ông đã đưa ra quan điểm GD phải thích ứng với tự nhiên, theo ông quá trình dạy học để truyền thụ và tiếp nhận tri thức là phải dựa vào sự vật, hiện tượng do HS tự quan sát, tự suy nghĩa mà hiểu biết, không nên dùng uy quyền bắt buộc, gò ép người ta chấp nhận bất kỳ một điều gì và ông đã nêu ra một số nguyên tắc dạy học có giá trị rất lớn đó là: Nguyên tắc trực quan, nguyên tắc phát huy tính tự giác tích cực của HS, nguyên tắc hệ thống và liên tục, nguyên tắc củng cố kiến thứ,, nguyên tắc dạy học theo khả năng tiếp thu của HS (vừa sức, dạy học phải thiết thực, dạy học theo nguyên tắc cá biệt,… Ông khẳng định "Con người là một thực thể của tự nhiên, vì vậy việc giáo dục con người phải phù hợp với quy luật tự nhiên", "Cần chuẩn bị cho con người vào đời, không những vào cuộc đời tinh thần mà cả vào cuộc sống đời trần thế và xã hội. Vì vậy, phải học những cái gì thiết thực, có lợi, phải tìm hiểu thế giới xung quanh, sách vở phải lùi trước thực tế" [20]. Kô-men-xki cũng đưa ra nhiều nguyên tắc dạy học trong đó có "nguyên tắc trực quan" được ông gọi là "nguyên tắc vàng ngọc", nguyên tắc này được 7 ông xây dựng trên luận điểm: "Trẻ em tri giác thế giới khách quan bằng các giác quan, ý thức của trẻ phản ánh cái tồn tại của thế giới bên ngoài".
Nước Mỹ- một nước phát triển nhất thế giới, để giữ vững vị trí hàng đầu trên trường quốc tế, cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton, đã ra thông điệp gửi quốc dân ngày 04/2/1997 kêu gọi: “Tôi đưa ra lời kêu gọi hành động để cho nước Mỹ bước vào thế kỷ XXI, hành động để duy trì nền kinh tế của chúng ta, hành động để tăng cường nền giáo dục, công nghệ khoa học…”. Vì ông cho rằng: “giáo dục là vấn đề an ninh quốc gia tối quan trọng đối với tương lai của chúng ta”. Theo ông: “Để có trường tốt nhất phải có GV tốt nhất, cần thưởng công và công nhận những giáo viên tốt nhất, đồng thời loại bỏ một cách nhanh chóng và công bằng một số ít người không đủ chuyên môn”. Từ cuối thế kỷ XIV, khi mà chủ nghĩa Tư Bản bắt đầu xuất hiện, vấn đề dạy học và quản lý dạy học đã được nhiều nhà giáo dục thật sự quan tâm.
Nổi bật là các công trình nghiên cứu của các tác giả Cômenxki, V.Xaxerđatôp, Zakharôp. Cômenxki đưa ra nguyên tắc dạy học như nguyên tắc trực quan, nguyên tắc nhất quán, nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính hệ thống. Qua đó thể hiện gián tiếp rằng hiệu quả dạy học có liên quan đến chất lượng người dạy trong việc vận dụng có hiệu quả các nguyên tắc dạy học. Về việc chỉ đạo quá trình dạy học, Xukhômlinxki rất coi trọng bồi dưỡng đội ngũ GV, dự giờ - phân tích giờ dạy, giúp đỡ GV để nâng cao tay nghề, hoàn thiện nghệ thuật sư phạm.
Xukhômlinxki quan niệm rằng một nhà giáo chân chính là một người yêu sách. Kônđakôp thì đi sâu phân tích công tác kế hoạch hoá, vai trò của tập thể sư phạm, quan hệ giữa Hiệu trưởng với tập thể sư phạm nhằm hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ giáo dục - dạy học của nhà trường. Việc bồi dưỡng lý luận chính trị, chuyên môn nghiệp vụ cho GV, công tác kiểm tra quá trình dạy học được ông nhấn mạnh và cụ thể hóa ở nhiều khía cạnh. Theo ông phương pháp chỉ có thể có hiệu quả khi việc tự học của GV gắn bó qua lại với tìm tòi sáng tạo tập thể.
Về quản lý quá trình dạy học, 8 Kônđakôp rất quan tâm thu thập, phân tích những số liệu, chỉ số phản ánh tình hình giảng dạy, học tập, việc phối hợp trong BGH nhằm giúp đỡ GV tiến bộ về chuyên môn qua công tác phương pháp. Qua các nghiên cứu của tác giả nước ngoài cho thấy vấn đề dạy học và quản lý HĐDH được nghiên cứu một cách có hệ thống, những lý luận đó được đúc kết từ thực tiễn quản lý và thể hiện các tư tưởng triết học khác nhau, phát triển theo từng giai đoạn lịch sử. Các nghiên cứu đều coi trọng vị trí của giáo dục đối với con người và sự tiến bộ xã hội. Kết quả giáo dục phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý HĐDH và nhân tố người thầy với khả năng tự học và sáng tạo.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Từ xa xưa, ông cha ta đã khẳng định vai trò của việc học đưa ra nguyên tắc chỉ đạo hoạt động giảng dạy, học tập được thể hiện trong thành ngữ quen thuộc: "Tiên học lễ, hậu học văn", hay đưa ra phương pháp dạy học (PPDH) như: "Dạy con từ thủa còn thơ", "Tre non dễ uốn", "Nói dài dòng đừng hòng mà nhớ". Dưới thời phong kiến, nhiều nhà giáo đã bày tỏ quan điểm, tư tưởng của họ về triết lý giáo dục: Nhà giáo Chu Văn An (1292 - 1370) thường nhắc nhở học trò rằng: "Phàm học thành đạt cho mình là để thành đạt cho người, công đức tới đâu, ân huệ để lại cho đời sau đến đấy đều là phận sự của nhà nho chúng ta". Nguyễn Trãi (1380 - 1442) là người rất coi trọng về giáo dục: "Nên thợ nên thầy vì có học. No ăn, no mặc bởi hay làm", và cho rằng, hiểu biết là một giá trị to lớn, là của báu tồn tại lâu dài.
Muốn có hiểu biết, phải nhờ vào giáo dục. Vì vậy, Nguyễn Trãi khuyên: "Con cháu chớ hiềm sớm tối ngặt. Thi, thư thực ấy báu ngàn đời". Lê Quý Đôn (1726 - 1784) chủ trương "học để hành, học phải trở thành phương tiện giúp người ta có năng lực làm nên công ích cho xã hội", về 9 phương pháp giáo dục, ông viết: "Dạy con phải dạy cho có nghề có nghiệp" và "biết sợ hãi mới thành người, biết khó nhọc mới thành người".
Hiện nay, với nghị quyết 29 của Đảng, dạy học theo định hướng PTNL là vấn đề nhận được sự quan tâm đặc biệt của các cấp quản lý và của toàn xã hội; Thời gian qua, nhiều cuộc hội thảo về dạy học theo định hướng PTNL đã được tiến hành thu hút sự tham gia của các nhà nghiên cứu và nhà quản lý giáo dục. Tháng 12/2014, Học viện quản lý giáo dục đã tổ chức hội thảo khoa học "Quản lý dạy học chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: "Vấn đề và giải pháp". Hội thảo có sự tham gia của nhiều nhà giáo, nhà khoa học, cán quản lý giáo dục với 52 báo cáo, tham luận. Trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học như: Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Ngọc Quang, Hoàng Đức Nhuận, Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Thái Duy Tuyên, Trần Kiều, Hồ Ngọc Đại,… Các tác giả đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu điểm và nhược điểm của hình thức dạy học trên lớp, bản chất và mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung cũng như cách thức tổ chức dạy học.
Việc quản lý hoạt động dạy học là một vấn đề rất quan trọng, được coi là tiêu điểm của nhà trường và được đề cập trong các tài liệu bồi dưỡng cho CBQL giáo dục các cấp. Một số giáo trình của Trường đại học Sư phạm Hà 10 Nội, Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục nay là viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Học viện Quản lý giáo dục đã trình bày những vấn đề cơ bản của quản lý hoạt động dạy học. Gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và đổi mới nội dung, phương pháp dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu về giáo dục cũng cho ra đời nhiều công trình trong lĩnh vực này, như: Tác giả Phạm Viết Vượng với vấn đề lấy học viên làm Phòng; Tác giả Trần Hồng Quân đề cập tới một số vấn đề đổi mới trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Tác giả Đặng Thành Hưng đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề về nội dung, phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tính hiện đại và gắn khoa học với thực tiễn đời sống sản xuất, dạy học lấy học viên làm Phòng.
Tác giả Nguyễn Lăng Bình nghiên cứu về dạy và học tích cực. Tác giả Vũ Trọng Rỹ, Phạm Xuân Quế đã có bài viết "Kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn vật lý ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực”. Bài viết trình bày quan niệm về kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS nói chung, trong học tập môn vật lý ở trường phổ thông nói chung theo định hướng PTNL đồng thời làm rõ bốn nhóm năng lực đặc thù trong học tập môn vật lý và phương pháp, kỹ thuật, quy trình kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng PTNL HS, trong đó đề xuất vận dụng cách đánh giá của PISA vào thiết kế đề kiểm tra/thi môn vật lý.