Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Công tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đóng vai trò then chốt trong công cuộc hội nhập quốc tế và đổi mới đất nước. Theo Quyết định số 1216/QĐ ngày 22/7/2011 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011–2020, tỷ lệ nhân lực qua đào tạo trong nền kinh tế được định hướng tăng từ 55,0% (khoảng 30,5 triệu người năm 2015) lên 70,0% (khoảng 44 triệu người năm 2020). Trong hệ thống giáo dục, đội ngũ giáo viên (GV) là lực lượng trực tiếp quyết định chất lượng giáo dục, thực hiện các định hướng đổi mới căn bản, toàn diện theo Văn kiện Đại hội XI của Đảng và Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục.

Tại huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), quy mô giáo dục trung học phổ thông (THPT) giai đoạn 2010–2015 có sự gia tăng nhanh chóng: tăng thêm 1 trường THPT (từ 5 trường lên 6 trường), bổ sung 40 lớp học (từ 179 lớp lên 219 lớp) và tiếp nhận thêm 103 GV. Tuy nhiên, chất lượng chuyên môn của đội ngũ GV trên địa bàn vẫn còn sự phân hóa, công tác bồi dưỡng giáo viên đã được triển khai nhưng còn bộc lộ một số hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông. Từ thực tiễn đó, tác giả Trần Thanh Liêm thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Sư phạm TP.HCM nhằm đánh giá thực trạng và tìm giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động này.

Mục đích nghiên cứu: Xác định thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT huyện Hóc Môn, TP.HCM; từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV trên địa bàn.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Phân tích, hệ thống hóa cơ sở lý luận về công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV trường THPT.
  2. Khảo sát, đánh giá thực trạng và phân tích nguyên nhân của thực trạng công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT huyện Hóc Môn, TP.HCM.
  3. Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT huyện Hóc Môn, TP.HCM.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Khách thể nghiên cứu: Công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT.
  • Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT huyện Hóc Môn, TP.HCM.
  • Giả thuyết nghiên cứu: Công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường THPT huyện Hóc Môn hiện nay đạt hiệu quả chưa cao do chủ thể quản lý chưa thực hiện tốt 4 chức năng: xây dựng kế hoạch; tổ chức thực hiện; chỉ đạo thực hiện; kiểm tra, đánh giá thực hiện kế hoạch bồi dưỡng.
  • Phạm vi và địa bàn nghiên cứu: Khảo sát thực tế tại 3 trường THPT thuộc huyện Hóc Môn, TP.HCM gồm: Trường THPT Nguyễn Hữu Cầu, Trường THPT Nguyễn Hữu Tiến và Trường THPT Phạm Văn Sáng. Dữ liệu thứ cấp phản ánh giai đoạn 2010–2015 và khảo sát thực nghiệm năm học 2014–2015, hoàn thành tháng 5/2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung lý luận dựa trên việc tiếp cận quản lý theo chức năng và các văn bản quy phạm pháp luật của ngành giáo dục:

  • Hệ thống văn bản pháp lý: Luật Giáo dục 2005 (Điều 15 về vai trò nhà giáo, Điều 70 về ngạch viên chức); Thông tư số 12/2011/TT-BGDĐT ngày 28/3/2011 ban hành Điều lệ trường THCS, THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học; Thông tư số 26/2012/TT-BGDĐT ngày 10/7/2012 ban hành Quy chế bồi dưỡng thường xuyên (BDTX) GV mầm non, phổ thông và GDTX; các Thông tư số 30, 31, 32, 33/2011/TT-BGDĐT ngày 08/8/2011 và Thông tư số 36/2011/TT-BGDĐT ngày 18/8/2011 ban hành chương trình bồi dưỡng thường xuyên; Quyết định số 06/2006/QĐ-BNV ngày 21/3/2006 của Bộ Nội vụ về đánh giá viên chức.
  • Khung khái niệm và mô hình chức năng quản lý: Khóa luận làm rõ các khái niệm: giáo viên THPT (mã ngạch 15.113), đội ngũ GV (thuộc tính hệ thống, tính trồi), bồi dưỡng GV (quá trình cập nhật kiến thức, kỹ năng, phẩm chất chính trị theo chuẩn nghề nghiệp). Mô hình quản lý tiếp cận theo chu trình 4 chức năng quản lý cốt lõi:
    1. Kế hoạch hóa: Dự báo, xác định mục tiêu, nội dung, hình thức, nguồn lực.
    2. Tổ chức thực hiện: Thiết kế cơ cấu nhân lực (ban chỉ đạo, báo cáo viên, học viên), phương tiện cơ sở vật chất, triển khai chuyên đề, hội giảng, tập huấn.
    3. Chỉ đạo thực hiện: Thể chế hóa chính sách đãi ngộ, phân bổ thời gian, hướng dẫn tổ chuyên môn, đôn đốc, giám sát.
    4. Kiểm tra, đánh giá: Sử dụng kết hợp đánh giá quá trình (formative assessment) và đánh giá kết thúc (summative assessment).
  • Khung chương trình BDTX giáo viên THPT: Quy định tổng thời lượng 120 tiết/năm học/GV gồm 3 khối kiến thức:
    • Khối kiến thức bắt buộc 1 (Nội dung 1): 30 tiết/năm (nhiệm vụ năm học do Bộ GD-ĐT quy định).
    • Khối kiến thức bắt buộc 2 (Nội dung 2): 30 tiết/năm (nhiệm vụ địa phương do Sở GD-ĐT quy định).
    • Khối kiến thức tự chọn (Nội dung 3): 60 tiết/năm, gồm 41 mô đun bồi dưỡng thuộc 13 nhóm yêu cầu năng lực nghề nghiệp (từ THPT 1 đến THPT 41).

Phương pháp nghiên cứu và xử lý dữ liệu:

  1. Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp các nghị quyết, thông tư, tài liệu khoa học về quản lý giáo dục.
  2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát cán bộ quản lý (CBQL) và GV theo thang đo Likert 5 mức độ (1: Không thực hiện / Không hiệu quả / 1.00–1.80 điểm; 2: Hiếm khi / Yếu / 1.81–2.60 điểm; 3: Thỉnh thoảng / Trung bình / 2.61–3.40 điểm; 4: Thường xuyên / Khá / 3.41–4.20 điểm; 5: Rất thường xuyên / Tốt / 4.21–5.00 điểm).
    • Phỏng vấn sâu: Thu thập ý kiến trực tiếp từ đại diện lãnh đạo trường (Phó Hiệu trưởng) để làm rõ thực trạng.
  3. Phương pháp thống kê toán học (SPSS):
    • Tính điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($s$).
    • Kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha (yêu cầu $\alpha \ge 0.7$, hệ số tương quan biến - tổng $\ge 0.3$).
    • Kiểm định Independent Sample T-Test (kiểm định Levene và kiểm định $t$) để so sánh sự khác biệt đánh giá giữa CBQL và GV.
    • Phân tích hệ số tương quan Pearson ($r$) để xác định mối quan hệ giữa mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả của từng chức năng quản lý.

Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Tổng số mẫu khảo sát $N = 144$ người tại 3 trường THPT, bao gồm:

  • 35 CBQL (3 Hiệu trưởng, 6 Phó Hiệu trưởng, 26 Tổ trưởng bộ môn).
  • 109 GV trực tiếp giảng dạy thuộc 13 bộ môn (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tiếng Anh, Công nghệ, Thể dục, GD Quốc phòng, GD Công dân, Tin học).
  • Về trình độ: 131 cử nhân đại học (91,0%), 13 thạc sĩ (9,0%), 0 tiến sĩ.
  • Về thâm niên: Dưới 2 năm (12,5%), 2 đến 5 năm (22,2%), 5 đến 10 năm (27,1%), trên 10 năm (38,2%).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ giáo viên THPT

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về hoạt động bồi dưỡng giáo viên và công tác quản lý bồi dưỡng tại Việt Nam từ năm 1996 đến 2011 (các đề tài cấp Nhà nước KX 07-04, nghiên cứu của Phạm Quang Huân, Trần Bá Hoành, Mai Văn Nhân, Trịnh Hùng Cường, Nguyễn Thị Thanh Trúc, Bùi Thị Loan, Vũ Hoàng Chương). Tác giả làm rõ các cơ sở pháp lý và lý luận liên quan đến vị trí của GV THPT (nhiệm vụ chuyên môn, nhiệm vụ chủ nhiệm, công tác tư vấn học sinh, quyền được hưởng nguyên lương và phụ cấp khi tham gia bồi dưỡng theo Thông tư 12/2011/TT-BGDĐT).

Chương này phân tích chi tiết cấu trúc chương trình bồi dưỡng thường xuyên theo Thông tư 26/2012/TT-BGDĐT với 41 mô đun chuyên môn chia thành 13 nhóm năng lực:

  • Nhóm I–IV (Mô đun 1–12): Nâng cao năng lực hiểu biết về học sinh THPT, môi trường giáo dục, hướng dẫn tư vấn tâm lý, hỗ trợ học sinh cá biệt, học sinh dân tộc thiểu số.
  • Nhóm V–VIII (Mô đun 13–24): Nâng cao năng lực lập kế hoạch dạy học tích hợp, đổi mới phương pháp dạy học tích cực, ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng thiết bị dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập.
  • Nhóm IX–XIII (Mô đun 25–41): Tăng cường năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng, viết sáng kiến kinh nghiệm, công tác chủ nhiệm lớp, giáo dục kỹ năng sống, giáo dục vì sự phát triển bền vững và phối hợp với các lực lượng xã hội.

Chương 1 cũng thiết lập khung phân tích 4 chức năng quản lý (Kế hoạch hóa, Tổ chức, Chỉ đạo, Kiểm tra - Đánh giá) và làm rõ 4 hình thức bồi dưỡng chính: bồi dưỡng tập trung, bồi dưỡng tại chỗ (sinh hoạt tổ chuyên môn, dự giờ, thao giảng), tự bồi dưỡng và bồi dưỡng từ xa qua mạng internet.

Chương 2: Thực trạng công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ giáo viên ở các trường THPT huyện Hóc Môn TP.HCM

Chương 2 trình bày bức tranh tổng thể về tình hình kinh tế - xã hội, mạng lưới trường lớp tại huyện Hóc Môn và các phân tích thống kê định lượng thu thập từ mẫu khảo sát 144 khách thể:

Năm học Số trường THPT Số lớp học Số GV Số HS Số HS/GV Số HS/Lớp
2010 - 2011 5 179 404 7.789 19 42
2011 - 2012 5 197 - - 19 41
2012 - 2013 5 206 - - 17 41
2013 - 2014 6 208 - - 16 40
2014 - 2015 6 219 - - 17 40

Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha): Tất cả 11 thành phần trong thang đo khảo sát đều đạt chuẩn độ tin cậy cao ($\alpha > 0.70$), trong đó có 9 thành phần đạt mức tốt ($\alpha > 0.80$) và hệ số tương quan biến - tổng của tất cả các biến quan sát đều lớn hơn 0.30 (dao động từ 0.591 đến 0.744).

Đánh giá thực trạng 4 chức năng quản lý:

  1. Công tác xây dựng kế hoạch bồi dưỡng:

    • Đánh giá chung: Mức độ thực hiện của CBQL đạt $\bar{X}_1 = 3.29$ (mức Thỉnh thoảng); mức độ hiệu quả đạt $\bar{X}_2 = 3.10$ (mức Trung bình).
    • Điểm cao nhất: Nội dung "Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng dựa trên định hướng của Bộ GD-ĐT, Sở GD-ĐT" ($\bar{X}_1 = 3.795$).
    • Điểm thấp nhất: Nội dung "Hướng dẫn GV xây dựng kế hoạch tự bồi dưỡng cho bản thân" ($\bar{X}_2 = 2.653$).
    • Tương quan Pearson giữa mức độ thực hiện và hiệu quả xây dựng kế hoạch đạt $r = 0.892$ (mối tương quan thuận rất mạnh với mức ý nghĩa $Sig < 0.01$).
    • Về xác định mục tiêu bồi dưỡng: 60,0% CBQL và 68,8% GV ưu tiên "Bồi dưỡng cập nhật kiến thức"; 54,6% CBQL và 56,0% GV chọn "Bồi dưỡng đổi mới chương trình GDPT, dạy theo SGK mới". Các mục tiêu chuẩn hóa trình độ và bồi dưỡng ngoại ngữ - tin học có tỷ lệ lựa chọn thấp hơn và phân tán (từ 45,7% đến 51,7%).

  2. Thực trạng mức độ thực hiện nội dung bồi dưỡng:

    • Đánh giá chung đạt mức Thường xuyên (CBQL đạt $\bar{X} = 3.72$, GV đạt $\bar{X} = 3.48$).
    • Các nội dung có điểm thực hiện cao: Tăng cường năng lực làm công tác chủ nhiệm (GV: 3.968; CBQL: 3.979), Tăng cường năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng (GV: 3.957; CBQL: 3.843), Kiểm tra đánh giá kết quả học tập (GV: 3.900; CBQL: 3.919), Dạy học tích cực (GV: 3.900; CBQL: 3.938), Ứng dụng CNTT và thiết bị dạy học (GV: 3.842; CBQL: 3.725).
    • Nội dung có điểm thực hiện thấp nhất: Phát triển năng lực hoạt động chính trị - xã hội (GV: 3.47; CBQL: 3.942).

  3. Khảo sát các chức năng tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá:

    • Công tác tổ chức và chỉ đạo còn gặp trở ngại do áp lực thời gian giảng dạy, kinh phí hỗ trợ bồi dưỡng còn hạn hẹp.
    • Công tác kiểm tra, đánh giá hoạt động bồi dưỡng chủ yếu dừng lại ở việc hoàn thành thủ tục hành chính, chưa đánh giá sâu mức độ chuyển biến chất lượng giờ dạy thực tế sau bồi dưỡng.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

  • Khóa luận đã phản ánh khách quan thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng GV tại 3 trường THPT huyện Hóc Môn qua số liệu thống kê chi tiết: 100% CBQL và GV đạt chuẩn đào tạo trở lên (91% đại học, 9% thạc sĩ); 65,3% có thâm niên trên 5 năm.
  • Xác định được mối tương quan thuận rất mạnh ($r = 0.892, Sig < 0.01$) giữa mức độ thực hiện các nội dung quản lý kế hoạch hóa và hiệu quả bồi dưỡng. Điều này khẳng định rằng khi nhà trường gia tăng tần suất và chất lượng các khâu lập kế hoạch, hiệu quả bồi dưỡng sẽ tăng tương ứng.
  • Chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết nghiên cứu: Hiệu quả quản lý hoạt động bồi dưỡng GV THPT huyện Hóc Môn mới chỉ đạt mức trung bình ($\bar{X} = 3.10$) do việc triển khai đồng bộ 4 chức năng quản lý (kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra) còn nhiều hạn chế, đặc biệt là khâu hướng dẫn giáo viên tự bồi dưỡng và phân bổ nguồn lực kinh phí.

Đóng góp của khóa luận:

  • Về mặt lý luận: Hệ thống hóa toàn diện các văn bản quy phạm pháp luật và cấu trúc chương trình BDTX gồm 41 mô đun nghề nghiệp theo Thông tư 26/2012/TT-BGDĐT gắn với chu trình 4 chức năng quản lý giáo dục.
  • Về mặt thực tiễn: Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực nghiệm đầu tiên về thực trạng quản lý bồi dưỡng GV THPT trên địa bàn huyện Hóc Môn, chỉ ra các khoảng trống cần can thiệp giữa nhận thức của CBQL và nhu cầu thực tế của GV bộ môn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài: Khóa luận giới hạn phạm vi khảo sát tại 3 trường THPT công lập trên địa bàn huyện Hóc Môn (THPT Nguyễn Hữu Cầu, THPT Nguyễn Hữu Tiến, THPT Phạm Văn Sáng) với dung lượng mẫu $N = 144$. Nghiên cứu chưa mở rộng khảo sát các trường ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc so sánh đối sánh liên quận/huyện trong toàn TP.HCM.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô mẫu khảo sát trên toàn địa bàn các huyện ngoại thành TP.HCM; nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế quản lý mô hình bồi dưỡng giáo viên trực tuyến (E-learning) và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tác động sau bồi dưỡng (post-training evaluation) đối với chất lượng học tập của học sinh.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục, Giáo dục học; Cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) các trường THPT và chuyên viên phụ trách công tác bồi dưỡng giáo viên tại Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo.
  • Nội dung giá trị: Khung lý luận về 4 chức năng quản lý bồi dưỡng, bảng phân loại chi tiết 41 mô đun BDTX theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên THPT, bộ phiếu hỏi khảo sát và quy trình kiểm định thang đo bằng Cronbach's Alpha, Independent Sample T-Test và tương quan Pearson trên phần mềm SPSS.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu khảo sát thực nghiệm của khóa luận được phân bổ như thế nào? Tổng mẫu khảo sát gồm 144 người tại 3 trường THPT (Nguyễn Hữu Cầu: 11 CBQL + 36 GV; Nguyễn Hữu Tiến: 11 CBQL + 39 GV; Phạm Văn Sáng: 13 CBQL + 34 GV). Trong đó có 35 CBQL (3 Hiệu trưởng, 6 Phó Hiệu trưởng, 26 Tổ trưởng bộ môn) và 109 GV thuộc 13 môn học. 91% đạt trình độ đại học, 9% đạt trình độ thạc sĩ; 65,3% có thâm niên công tác từ 5 năm trở lên.

2. Độ tin cậy của thang đo khảo sát trong nghiên cứu được kiểm chứng ra sao? Thang đo gồm 11 thành phần đo lường các khía cạnh quản lý hoạt động bồi dưỡng. Kết quả kiểm định Cronbach's Alpha cho thấy cả 11 thành phần đều có hệ số $\alpha > 0.70$ (9 thành phần đạt $\alpha > 0.80$, 2 thành phần đạt từ 0.710 đến 0.744). Hệ số tương quan biến - tổng của tất cả các biến đều lớn hơn 0.30, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn tin cậy trong thống kê xã hội học.

3. Mục tiêu bồi dưỡng nào được giáo viên và cán bộ quản lý tại Hóc Môn ưu tiên lựa chọn cao nhất? Mục tiêu "Bồi dưỡng cập nhật kiến thức" được lựa chọn cao nhất (GV: 68,8%; CBQL: 60,0%), tiếp theo là "Bồi dưỡng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, dạy theo chương trình SGK mới" (GV: 56,0%; CBQL: 54,6%).

4. Mối quan hệ giữa mức độ thực hiện và hiệu quả của công tác xây dựng kế hoạch bồi dưỡng được thể hiện qua chỉ số nào? Hệ số tương quan Pearson giữa mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả của công tác xây dựng kế hoạch đạt $r = 0.892$ với mức ý nghĩa xác suất $Sig < 0.01$, chứng minh mối tương quan thuận rất mạnh: mức độ thực hiện kế hoạch hóa càng cao và đầy đủ thì hiệu quả bồi dưỡng giáo viên càng tăng rõ rệt.

5. Khung chương trình bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT theo quy chế hiện hành gồm những khối kiến thức nào? Theo Thông tư 26/2012/TT-BGDĐT, chương trình BDTX THPT gồm 120 tiết/năm học: Nội dung 1 (bắt buộc theo năm học của Bộ GD-ĐT - 30 tiết), Nội dung 2 (bắt buộc theo địa phương của Sở GD-ĐT - 30 tiết) và Nội dung 3 (khối kiến thức tự chọn gồm 41 mô đun thuộc 13 nhóm năng lực nghề nghiệp - 60 tiết).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thanh Liêm đã phản ánh toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng đội ngũ giáo viên tại 3 trường THPT huyện Hóc Môn, TP.HCM giai đoạn 2014–2015. Kết quả phân tích định lượng trên 144 khách thể đã làm rõ các điểm mạnh trong việc bám sát chỉ đạo chuyên môn của ngành, đồng thời chỉ ra các hạn chế trong khâu hướng dẫn tự bồi dưỡng và phân bổ nguồn lực. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho công tác quản trị nhân sự và bồi dưỡng nhà giáo tại các trường trung học phổ thông.