CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TIỂU HỌC THEO YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề quản lý đội ngũ giáo viên tiểu học theo yêu cầu đổi mới giáo dục 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề quản lý đội ngũ giáo viên tiểu học ở nước ngoài 1. Một số nghiên cứu về công tác phát triển GV, yêu cầu đối với người GV trong hoạt động dạy học - giáo dục Có thể nói, những nghiên cứu về công tác phát triển GV, yêu cầu đối với người GV trong hoạt động dạy học - giáo dục được triển khai ở nhiều quốc gia trên thế giới trong một khoảng thời gian dài.
Vì thế, việc chọn lọc những nghiên cứu về công tác phát triển GV, yêu cầu đối với GV trong hoạt động dạy học - giáo dục được nhìn nhận tổng thể dựa trên luận điểm đặt nó vào trong bối cảnh phát triển. Đầu tiên, có thể điểm qua những nghiên cứu về công tác phát triển GV, yêu cầu đối với GV trong hoạt động dạy học trên bình diện chung. Nền giáo dục quốc tế đang có những thành tựu đáng kể trong đổi mới từ cấp vĩ mô như triết lý giáo dục, các xu hướng đào tạo nguồn nhân lực đến cấp vi mô như đổi mới từng cấp học trong hệ thống giáo dục, đổi mới cách tiếp cận trong thiết kế chương trình, đổi mới trong thiết kế các phương thức đánh giá, kiểm định chất lượng giáo dục, đổi mới quản lý giáo dục theo hướng phân cấp. Từ nửa cuối thế kỷ XX, trên thế giới tồn tại hai mô hình đào tạo và quản lý GV chủ yếu là đào tạo GV trong các trường đại học đa ngành và đào tạo GV trong các trường đại học sư phạm.
Các trường đại học tổng hợp lớn như Oxford, Cambridge (Anh), Tokyo, Hiroshima (Nhật), Harvard, Stanford, Texas (Hoa Kỳ), Victoria (Canada), đại học Sydney, New-England (Australia), các trường đại học quốc gia ở Singapore, Hong Kong… đều có các khoa giáo dục đào tạo GV cùng với việc quản lý một cách khoa học nguồn nhân lực trong quá trình đào tạo. Nét đặc trưng của mô hình này là đào tạo 11 kiến thức chuyên môn từ 3 đến 5 năm, sau đó sinh viên được đào tạo các kiến thức và kỹ năng nghiệp vụ sư phạm [51, tr. Những sinh viên tốt nghiệp được quản lý gián tiếp trong sự phối hợp với nơi họ công tác và các hiệp hội nghề để tiếp tục bồi dưỡng, không ngừng phát triển nhằm đáp ứng yêu cầu luôn đổi mới của nhiệm vụ giáo dục. Đây là một kinh nghiệm trong công tác đào tạo, sau đào tạo ở một số quốc gia, trường đại học để đảm bảo chất lượng cho đội ngũ GV với thực tiễn nghề nghiệp.
Ở các nước phát triển, yêu cầu và tiêu chí về chất lượng GV cũng được đặt ra trước xu thế phát triển giáo dục - đào tạo và nhu cầu tăng trưởng kinh tế. Vì thế, nhiều nước trên thế giới rất quan tâm đến chất lượng đội ngũ GV và các biện pháp để đào tạo - bồi dưỡng trong tiến trình quản lý. Có thể đề cập đến một số công trình: Nghiên cứu của các nước thành viên OECD chỉ ra các phẩm chất cần có đối với GV, đó là: 1) Kiến thức phong phú về phạm vi chương trình và nội dung bộ môn mình dạy; 2) Kỹ năng sư phạm, kể cả việc có được “kho kiến thức” về phương pháp giảng dạy, về năng lực sử dụng những phương pháp đó; 3) Có tư duy phản ánh trước mỗi vấn đề và có năng lực tự phê, nét rất đặc trưng của nghề dạy học; 4) Biết cảm thông và cam kết tôn trọng phẩm giá của người khác; 5) Có năng lực quản lý, kể cả trách nhiệm quản lý trong và ngoài lớp học [84]. Rõ ràng, đây là những nội dung liên quan đến việc bồi dưỡng đội ngũ GV nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới của giáo dục.
Điều này trở thành kinh nghiệm quan trọng có thể sử dụng trong luận án. Michel Develay, trong tác phẩm Một số vấn đề về đào tạo GV đã quan niệm: “Ðào tạo GV mà không làm cho họ có trình độ cao về năng lực tương ứng không chỉ với các sự kiện, khái niệm, định luật, lý thuyết, hệ biến hóa của môn học đó, mà còn cả với khoa học luận của chúng là không thể được” [37]. Ở tác phẩm này, Michel Develay đã bàn về các vấn đề như: quan niệm, nội dung, phương thức đào tạo, tính chất và bản sắc nghề nghiệp của GV… Từ đây, có thể nhận thấy khuynh hướng nghiên cứu về quản lý đội ngũ GV là một trong những hướng nghiên cứu được quan tâm khá nhiều trên thế giới. 12 Khi đề cập đến phát triển đội ngũ GV, một số nghiên cứu gần đây đề cao việc thúc đẩy phát triển bền vững và sự thích ứng nhanh của GV.
Với sự xuất hiện của các công nghệ dạy học hiện đại, sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật thì yêu cầu về vai trò và chức năng của người thầy càng trở nên cấp thiết. Vấn đề đặt ra là GV phải thích ứng cao trước yêu cầu đổi mới.Beerens, Nhà giáo không chỉ là nhà chuyên môn, mà còn là nhà lãnh đạo (trong lãnh đạo hoạt động học tập của HS) [117]. Luận điểm này cho thấy phát triển bền vững GV là trách nhiệm của bản thân nhà giáo nhưng đó cũng chính là trách nhiệm của những cơ sở sử dụng nguồn nhân lực này nếu muốn đảm bảo hiệu quả giáo dục HS. Theo tổng kết của UNESCO sự thay đổi vai trò của người GV đang diễn ra theo hướng: (1) Người GV phải đảm nhiệm nhiều chức năng hơn so với trước và có trách nhiệm nặng hơn trong việc lựa chọn các nội dung dạy học và giáo dục; (2) Vai trò của người GV đang chuyển mạnh từ chỗ truyền thụ kiến thức sang tổ chức việc học tập của HS; (3) Coi trọng hơn việc cá biệt hóa trong học tập của HS và thay đổi tính chất trong quan hệ thầy trò; (4) Yêu cầu người GV phải biết sử dụng rộng rãi các phương tiện dạy học hiện đại, do đó đặt ra yêu cầu trang bị thêm các kiến thức và kỹ năng cần thiết; (5) Yêu cầu hợp tác rộng rãi và chặt chẽ hơn các GV cùng trường, thay đổi cấu trúc trong mối quan hệ giữa các GV với nhau; (6) Yêu cầu thắt chặt hơn các mối quan hệ với cha mẹ HS và cộng đồng nhằm góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống; (7) Yêu cầu người GV phải tham gia các hoạt động rộng rãi trong và ngoài nhà trường; giảm bớt và làm thay đổi kiểu uy tín truyền thống trong quan hệ đối với HS, nhất là đối với HS lớn và với cha mẹ HS [111].
Trên cơ sở này, có thể thấy việc quản lý đội ngũ GV nhằm phát triển GV là trách nhiệm của nhà quản lý trường học cũng như lực lượng khác có liên quan. Kế đến, vấn đề quản lý đội ngũ GV theo chuẩn nghề nghiệp cũng đã được nghiên cứu theo nhiều góc độ khác nhau. Đây cũng là một trong những khuynh 13 hướng có liên quan chặt đến quản lý đội ngũ GV. Vì nếu chuẩn nghề nghiệp trở thành công cụ quản lý thì bất kỳ sự vận động nào của chuẩn cũng kéo theo sự thay đổi nhất định trên bình diện quản lý đội ngũ GV.
Tại Hoa Kỳ, sau Hội thảo Camegie về “Giáo dục và ảnh hưởng của nhiệm vụ kinh tế vào trong giảng dạy” (1987), NBPTS (National Board of Professional Teaching Standards) đưa ra nguyên tắc định hướng nghề nghiệp: Thầy giáo cần phải biết và cần phải làm cái gì? Theo đó, sứ mệnh tương lai nhà giáo cần đạt tới gồm 5 vấn đề cốt lõi là: kiến thức, kỹ năng, phẩm chất, thái độ và niềm tin. Đây là sự bảo đảm giá trị của một nhà giáo quốc gia. Người thầy cần: biết tận tâm với HS và sự học hành; hiểu biết và làm chủ môn học, có sự liên hệ với các môn khác; có nền tảng tri thức, văn hóa chung để hiểu giới trẻ, biết ứng xử và bắt nhịp với thời đại. Người thầy cần làm: giảng dạy, quản lý, kiểm tra đánh giá việc học của HS; khám phá phân loại khả năng và tôn trọng năng lực cá nhân trong dòng chảy chung của sự phát triển cộng đồng và xã hội; thầy giáo phải là thành viên đáng tin cậy của cộng đồng học tập [74].
Có thể nói ý tưởng này là vấn đề khá quan trọng khi không chỉ ngay trong trường đào tạo GV mà đến khi công tác, quản lý đội ngũ cần quản lý các phẩm chất, kỹ năng nghề nghiệp nếu muốn đảm bảo hiệu quả giáo dục. Tại Australia, các nhà nghiên cứu giáo dục đã lập ra hệ thống các tiêu chuẩn đối với GV với 12 tiêu chí: (1) Thiết lập những kinh nghiệm học linh động và sáng tạo cho các cá nhân và các nhóm; (2) Đóng góp vào việc phát triển ngôn ngữ, khả năng đọc viết và toán; (3) Xây dựng những kinh nghiệm học tập mang tính thử thách về mặt trí tuệ; (4) Xây dựng những kinh nghiệm học tập phù hợp, có mối liên kết với thế giới bên ngoài trường học; (5) Xây dựng những kinh nghiệm học tập mang tính tổng quát và có sự tham gia; (6) Kết hợp công nghệ thông tin và liên lạc để tăng hiệu quả việc học của HS; (7) Đánh giá và báo cáo việc học của HS; (8) Hỗ trợ việc phát triển và tham gia xã hội của thanh niên; (9) Tạo ra môi trường học tập an toàn và mang tính hỗ trợ; (10) Xây dựng những mối quan hệ với cộng đồng rộng 14 lớn hơn; (11) Đóng góp vào những nhóm nghề; (12) Tham gia thực hiện những hoạt động nghề giáo. Đây là cơ sở quan trọng để quản lý nghề giáo mà người GV cần không ngừng hoàn thiện để đáp ứng. Chính vì thế, đội ngũ GV cần được vạch ra chiến lược hay kế hoạch phát triển, phải thực thi hành động phát triển, kiểm tra việc phát triển cũng như đánh giá công tác phát triển này.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, công tác quản lý chất lượng đội ngũ GV nói riêng, đội ngũ lao động ở các ngành nghề khác nói chung đều dựa trên Chuẩn nghề nghiệp. Chẳng hạn, ở Anh, Bỉ, Australia, Canada, Chuẩn nghề nghiệp đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố. Các cơ quan quản lý sẽ căn cứ vào đó để xây dựng chương trình đào tạo GV, các trường học và GV sẽ căn cứ vào đó đưa ra chương trình bồi dưỡng và tự bồi dưỡng nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ đáp ứng yêu cầu phát triển ở các nước đó [86].