Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NHẬN THỨC CHO TRẺ 4 – 5 TUỔI THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan các nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục nhận thức cho trẻ 4 - 5 tuổi theo hướng trải nghiệm 1. Hoạt động giáo dục nhận thức cho trẻ 4 - 5 tuổi theo hướng trải nghiệm Các nhà tâm lý học luôn quan tâm nghiên cứu về tâm lý trẻ em lứa tuổi MN và đặc biệt là sự GDNT của trẻ. Jean Piaget khi nghiên cứu về những yếu tố sinh học ảnh hưởng đến quá trình hiểu biết của con người; ông đã đề xuất thuyết Phát sinh nhận thức (Piaget’s Theory of Cognitive Development) cung cấp cho chúng ta thấy một cái khung để nhìn thấy sự phong phú và phức tạp của GDNT [23, tr.
Theo nhóm tác giả Robert V.Kail và John C. Cavanaugh (1996): Sự phát triển về trí tuệ, sự gia tăng về khối lượng tri thức, sự phong phú đa dạng các nhu cầu và hứng thú nhận thức của trẻ đặc biệt là nhu cầu nhận thức, phản ánh thế giới xung quanh của trẻ mẫu giáo sẽ đặt ra những yêu cầu mới trong việc nuôi dạy và chăm sóc trẻ [20, tr. Miler (1983) đã chỉ ra nguồn gốc của tư duy là quan sát - nhận thức cảm tính về thế giới xung quanh. Ông nhấn mạnh, trong quá trình cảm nhận về thế giới xung quanh, đứa trẻ không quan sát một cách thụ động mà ngược lại đã có sự tác động tích cực vào đối tượng khi tri giác chúng.
Chính trong quá trình hành động với đồ vật mà đứa trẻ học được cách đối chiếu, so sánh, phân tích các sự vật hiện tượng trong cuộc sống xung quanh. Theo ông, cơ sở để hình thành tư duy logic cao cấp chính là các hành động thực tiễn của trẻ [22, tr. Nghiên cứu của tác giả đã cho thấy mối liên hệ giữa sự phát triển nhận thức với những hành động thực tiễn của đứa trẻ lên 6 các sự vật, hiện tượng. Trong đó, đứa trẻ càng tích cực hành động thì càng phát triển về mặt nhận thức.
Trong cuốn sách “Tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ MN”, tác giả Hoàng Thị Phương và các cộng sự đã cho thấy: Giáo dục theo hướng trải nghiệm có ý nghĩa to lớn trong tạo ra những điều kiện và cơ hội để hình thành ở người học những năng lực, phẩm chất và giá trị mà xã hội mong đợi: Sự độc lập, sáng tạo, tích cực, thích nghi.Giúp người học vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹ năng đã có để có thể giải quyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm là một trong những giải pháp đổi mới giáo dục MN theo hướng tiếp cận phát triển năng lực cho trẻ MN. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã đưa ra khái niệm về tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ MN và các mô hình lý thuyết tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ MN có thể áp dụng vào trong thực tiễn phù hợp, mang lại hiệu quả cao. Đây là tài liệu quan trọng giúp nghiên cứu của tác giả có cái nhìn tổng quát về hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ MN cũng như từ mô hình lý thuyết mà các tác giả đưa ra, đề tài xây dựng phiếu khảo sát đánh giá thực trạng tổ chức và quản lý hoạt động GDNT cho trẻ 4 – 5 tuổi theo hướng trải nghiệm tại các nhà trường MN huyện Thạch Thất [18].
Sử dụng đồng dao để GDNT cho trẻ mẫu giáo là một hướng nghiên cứu độc đáo được tác giả Trương Thị Thùy Anh (2017) lựa chọn làm luận văn tốt nghiệp của mình. Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã làm rõ vai trò của đồng dao trong sự GDNT của trẻ 4 - 5 tuổi. Đồng dao không chỉ mở rộng nhận thức về thế giới xung quanh mà còn đóng vai trò trong việc giúp trẻ em nói chung, trẻ MN nói riêng phát triển ngôn ngữ, thể chất, thẩm mĩ, tình cảm xã hội [1, tr. Kết quả nghiên cứu của tác giả đã cho ra rằng, việc sử dụng đồng dao trong phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo đã mang lại hiệu quả cao đặc biệt trong phát triển ngôn ngữ, tư duy cho trẻ.
Đây là một trong 7 những cơ sở để tác giả đề xuất biện pháp đổi mới tổ chức và quản lý hoạt động GDNT cho trẻ 4 – 5 tuổi theo hướng trải nghiệm tại các trường MN huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội. Lường Thị Định trong luận văn “GDNT cho trẻ thông qua hoạt động học tập tại các trường MN tại huyện Thuận Châu, Sơn Tỉnh La” đã cho thấy, GDNT cho trẻ thông qua hoạt động học tập giúp tăng khả năng nhận biết, tư duy của trẻ qua việc tập trung vào 3 lĩnh vực chính gồm: toán học, khoa học và xã hội. Lứa tuổi MN là thời điểm “Vàng” để trẻ tiếp thu kiến thức mới và khám phá mọi vật xung quanh, giúp trẻ phát triển toàn diện [9, tr. Nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa hoạt động học tập với phát triển hoạt động nhận thức của trẻ mẫu giáo đặc biệt là 3 lĩnh vực: Toán học, khoa học và xã hội.
Kết quả nghiên cứu của tác giả đã giúp luận văn xác định những nội dung quan trọng trong phát triển nhận thức theo hướng trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo. Tóm lại, các công trình nghiên cứu trên đã đánh giá góp phần làm rõ cơ sở lý luận về sự phát triển trí tuệ, nhận thức của trẻ; GDNT cho trẻ nói chung và GDNT theo hướng trải nghiệm nói riêng; mô hình lý thuyết về tổ chức GDNT cho trẻ mẫu giáo theo hướng trải nghiệm. Kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước giúp tác giả xây dựng cơ sở lý luận về hoạt động giáo dục nhận thức cho trẻ 4 – 5 tuổi theo hướng trải nghiệm tại các trường MN. Quản lý hoạt động giáo dục nhận thức cho trẻ 4 - 5 tuổi theo hướng trải nghiệm Quản lý hoạt động GDNT cho trẻ mẫu giáo cũng được quan tâm của nhiều tác giả đặc biệt là những tác giả đã và đang công tác tại các trường MN, có thể kể ra một số công trình như sau.
Luận văn “Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động hoạt động GDNT ở các trường MN huyện Đông Sơn - Thanh Hóa” của tác giả Lê Thị Huệ (2017) đã phân tích thực trạng quản lý hoạt động hoạt 8 động GDNT, trên cơ sở đó đưa ra một số giải pháp như giải pháp phát huy tiềm năng của GV trong tổ chức các hoạt động hoạt động GDNT, đổi mới hình thức, phương pháp hoạt động hoạt động GDNT và thực hiện kiểm tra, đánh giá hoạt động hoạt động GDNT [11, tr. Đỗ Thị Kim Thu (2015) trong luận văn “Quản lý hoạt động giáo dục trẻ tại trường MN Ánh Dương, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội” đã đưa ra GDNT là một trong nội dung quản lý của hiệu trưởng nhà trường. Trong đó, tác giả đã chỉ ra nội dung quản lý hoạt động giáo dục trẻ bao gồm quản lý GDNT, thẩm mỹ, thể chất. Nghiên cứu “Thực trạng quản lý phát triển hứng thú nhận thức trong hoạt động học cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi của GV MN huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La” của tác giả Lường Thị Định cho thấy rằng, việc phát triển phát triển nhận thức cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong hoạt động học của GV ở một số trường MN huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La còn nhiều bất cập và hạn chế.
Cách thức thực hiện các nhiệm vụ phát triển phát triển nhận thức cũng như việc lựa chọn phương pháp để phát triển phát triển nhận thức cho trẻ MG 5-6 tuổi trong các hoạt động học vẫn còn máy móc và chưa sáng tạo nên công tác này chưa thực sự hiệu quả như mong muốn [9, tr. Trong công trình nghiên cứu của mình, các tác giả Nguyễn Mạnh Tuấn, Hoàng Thị Phương đã làm rõ một số vấn đề lý luận về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN: Trải nghiệm, tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN, quy trình học tập trải nghiệm và mô hình tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN. Từ cơ sở lý luận và thực trạng tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho trẻ ở các trường MN: Về nhận thức của GV về hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN; về quy trình hoạt động trải nghiệm của trẻ MN; hình thức hoạt động trải nghiệm của trẻ; vai trò của hoạt động trải nghiệm đối với việc phát triển năng lực trẻ MN; Cấu trúc của mô hình tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN; chương trình tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN; nguyên tắc tổ chức 9 và phương pháp hướng dẫn hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN. Kết quả nghiên cứu cho thấy, GV các trường MN đã có nhận thức đúng về vai trò, đặc điểm hoạt động trải nghiệm cho trẻ nhưng do chưa hiểu rõ về bản chất, chưa nắm được quy trình tổ chức, phương pháp hướng dẫn, đánh giá trẻ nên hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ còn có những hạn chế.
Các tác giả đặc biệt lưu ý, để nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN cần xây dựng mô hình tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ MN một cách hoàn chỉnh, có cấu trúc rõ ràng, cụ thể và có kế hoạch bồi dưỡng nâng cao nhận thức và kỹ năng tổ chức hoạt động này cho đội ngũ GV đáp ứng yêu cầu của giáo dục MN trong bối cảnh hiện nay [20, tr. Cao Thị Hồng Nhung trong “Quản lý hoạt động trải nghiệm ở trường MN đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” [16, tr.2-4] trên cơ sở làm rõ quan niệm về hoạt động trải nghiệm trong nhà trường MN đã đề xuất năm biện pháp quản lý hoạt động trải nghiệm trong nhà trường MN: Đổi mới quản lý chuyên môn giáo dục MN; nâng cao chất lượng bồi dưỡng CBQL và GV MN; chỉ đạo GV MN tổ chức phong phú các hình thức trải nghiệm cho trẻ; hướng dẫn, giúp đỡ GV MN tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho trẻ; làm tốt công tác phối hợp giữa nhà trường, phụ huynh và cộng đồng.