Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHỐI HỢP NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về kĩ năng tự bảo vệ và giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh Theo Quĩ nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEP) đứng ở góc độ tồn tại và phát triển của cá nhân đã phân loại kĩ năng sống làm 03 nhóm cơ bản, trong đó kĩ năng tự bảo vệ là một trong những kĩ năng thuộc nhóm (kĩ năng tự nhận thức và sống với chính mình). Với tầm quan trọng như vậy nên đã có nhiều các nghiên cứu khoa học từ các góc độ khoa học khác nhau như tâm lí học, giáo dục học, xã hội học, … nghiên cứu về giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho con người nói 6 chung và đặc biệt là học sinh, trẻ em.
Có thể nêu lên một số nghiên cứu: - UNESSCO phối hợp với UNICEP và WHO (1990) với dự án “ Trẻ em và môi trường gia đình” đã có nhiều nghiên cứu và triển khai các hoạt động giáo dục trẻ em các kĩ năng để có thể tồn tại và phát triển trong xã hội, trong đó có nhấn mạnh đến việc nghiên cứu và triển khai về dinh dưỡng, kĩ năng giữ an toàn thân thể để giúp trẻ em tự tin và phát triển trong cuộc đời theo công ước quốc tế của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em khẳng định tầm quan trọng của giáo dục kĩ năng sống, trong đó có kĩ năng tự bảo vệ” các bậc cha mẹ có nghĩa vụ bảo vệ con cái của mình… đồng thời có biện pháp giáo dục phù hợp nhằm hình thành kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ em) [26]. Liên Bang Nga đã ban hành luật bảo vệ an toàn cho trẻ em. Các địa phương của toàn liên bang cũng tuyên bố cam kết bảo vệ an toàn cho trẻ em dưới mọi hình thức. Liên bang đã triển khai một số chương trình giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh, trong đó đặc biệt chú ý đến giáo dục kĩ năng tự bảo vệ học sinh nhằm giúp các em ứng phó được những tình huống khó khăn trong cuộc sống thông qua các con đường, các kênh khác nhau đặc biệt đối với cha mẹ học sinh, bởi vì cha mẹ học sinh chính là kênh giáo dục kĩ năng sống quan trọng nhất đối với học sinh [10].
- UNICEF đã hỗ trợ thực hiện nghiên cứu và giáo dục chương trình “ sống khỏe mạnh và kĩ năng sống” cho học sinh THCS từ lớp 6 đến lớp 9 tại các trường THCS của 06 tỉnh Lạng Sơn, Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh, An Giang, Kiên Giang kiến thức và kĩ năng tự bảo vệ khỏi các tệ nạn xã hội như nghiện thuốc lá, rượu bia, phóng tránh xâm hại tình dục và ứng phó với tình huống căng thẳng [32]. - UNICEP hợp tác với Vụ Thể chất – Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai dự án “Giáo dục kĩ năng sống trong giáo dục sức khỏe cho học sinh” dành cho học sinh THPT miền núi. Nội dung chương trình triển khai nghiên cứu việc xây dựng cá tài liệu giáo dục kĩ năng sống, hướng đến kĩ năng tự bảo 7 vệ để học sinh miền núi thích ứng được môi trường sống khắc nghiệt: lũ lụt, sạt lở, động vật cắn, ăn uống vệ sinh an toàn, …vv [26]. - UNICEP với chương trình “giáo dục những giá trị sống” đã khẳng định 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho học sinh trong đó nhấn mạnh đến giá trị tự bảo vệ, thích nghi được với môi trường sống tự nhiên và xã hội.
Từ đó xây dựng một chương trình giáo dục kĩ năng sống và hàng đầu là các kĩ năng bảo vệ bản thân thuộc các nhóm kĩ năng tâm lí xã hội, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng đương đầu và quản lí cảm xúc [32]. Ngoài các tổ chức giáo dục trong nước và quốc tế còn có rất nhiều các nghiên cứu của cá nhân các nhà khoa học. - Yoon YeoHong (2011), 45 cách dạy trẻ tự bảo vệ mình đã trình bày các phương pháp dạy trẻ kĩ năng tự bảo vệ, các phương pháp kết hợp chặt chẽ giữa lí thuyết và thực hành về các vấn đề: giúp trẻ nhận biết các mối nguy hiểm; nâng cao cảnh giác và bảo vệ an toàn cho bản thân, hướng dẫn trẻ cách đối phó hoặc thoát khỏi nguy hiểm tạm thời …. - Debbie và Mike Gardnert, trong cuốn sách “Nuôi dạy những đứa trẻ có thể tự bảo vệ mình” (1999) trình bày các phương pháp dạy trẻ xác định và thoát khỏi những tình huống nguy hiểm; cách nhận dạng những đặc điểm, vị trí thoát hiểm cụ thể từ sân chơi đến những nơi mua sắm và làm thế nào để có được những quyết định thông minh về sự bảo vệ an toàn cho bản thân khi không có người lớn bên cạnh [32].
Wurtele và Julie Sarno Owens (2000), Phương pháp dạy kĩ năng an toàn cho trẻ nhỏ. Kết quả nghiên cứu được các nhà tâm lí học công bố về các phương pháp dạy kĩ năng an toàn cho trẻ em như kĩ năng an toàn cá nhân kĩ năng phòng chống lạm dụng tình dục. Nghiên cứu được thực hiện trên 406 trẻ em. - Nhóm tác giả Nam Hồng, Dương Phong, Ngọc Lan với bộ sách “ Tủ sách an toàn 2009 với 4 cuốn tương ứng với các nội dung: 1) Ngôi nhà an toàn cho trẻ; 2) an toàn cho trẻ trên đường phố và thiên nhiên; 3) an toàn cho trẻ trong cộng đồng xã hội và 4) sơ cấp cứu các loại tổn thương do tai nạn.
Nội dung cơ bản của cuốn sách là hướng dẫn cách thức và phương pháp giúp trẻ đối mặt hiệu quả với những nguy hiểm có thể xảy ra khi trẻ tự mình tiếp xúc với những nguy hiểm có thể xảy ra khi trẻ tự mình tiếp xúc với môi trường thiên nhiên và xã hội [14]. đã có các nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh đã nhấn mạnh nhiều đến các yếu tố giáo viên thiếu năng lực giảng dạy kĩ năng sống; các yếu tố liên quan tới bối cảnh xã hội như tập quán văn hóa của người dân, cơ sở vật chất tại các trường học, điều kiện kinh tế của giáo viên khó khăn, lớp học đông quá tải, …. Các nghiên cứu về quản lí giáo dục kĩ năng sống, kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh trong nhà trường a) Các nghiên cứu về quản lý giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Hiện tại trong lĩnh vực quản lí giáo dục đã có các nghiên cứu tập trung vào quản lí giáo dục kĩ năng sống nói chung và kĩ năng sống cụ thể của học sinh. Có thể nêu ra một số nghiên cứu: - Visser (2005), nghiên cứu về các khó khăn trong quản lí giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.
Nghiên cứu được triển khai ở miền Nam châu Phi. 9 Kết quả nghiên cứu cho thấy chương trình giáo dục kĩ năng sống muốn triển khai có hiệu quả trong nhà trường cần chú trọng tới các khâu quản lí: tổ chức giáo dục kĩ năng sống; sự cam kết về trách nhiệm tham gia giáo dục kĩ năng sống của giáo viên và cán bộ chuyên trách, đặc biệt là sự cam kết của hiệu trưởng nhà trường; sự phối hợp giữa các nhà quản lí mà đứng đầu là hiệu trưởng, giáo viên, học sinh và các tổ chức trong và ngoài nhà trường. - Hoàng Thúy Nga (2016) [19], Phạm Thị Nga (2016) [20], Đào Thị Chi Hà (2018) [9], Trần Lưu Hoa (2018) [12], … đã nghiên cứu về quản lí giáo dục kĩ năng sống cho trẻ em mẫu giáo, học sinh ở cấp THCS và THPT trên các địa bàn khác nhau của cả nước. Các nghiên cứu đều trên cơ sở xác định khung lí luận, khảo sát thực trạng xây dựng cơ sở thực tiễn và cuối cùng là đề xuất được các biện pháp, giải pháp quản lí nâng cao được chất lượng, hiệu quả giáo dục kĩ năng sống nói chung, cho trẻ em mầm non và học sinh các cấp THCS và THPT.
Như tác giả Trương Thị Ngọc Loan với nghiên cứu “quản lí giáo dục phòng chống tai nạn thương tích cho trẻ em trong các trường mầm non quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội” với kết quả nghiên cứu đã khẳng định: hoạt động giáo dục phòng chống tai nạn thương tích cho trẻ em về nội dung, hình thức, các nguồn lực được đánh giá ở mức độ khá. Nhà trường đã thực hiện nhiều biện pháp quản lí đối với hoạt động giáo dục theo tiếp cận chức năng quản lí được đánh giá thực hiện khá tốt. Nghiên cứu cũng đã nhận diện và phát hiện mức độ ảnh hưởng của các yếu tố: 1- yếu tố thuộc về giáo viên; 2- yếu tố thuộc về gia đình; 3- yếu tố thuộc về xã hội [17]. b) Các nghiên cứu về quản lí hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ em - Phạm Thị Thúy Vân (2021), Quản lí hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ mẫu giáo 5 tuổi ở các trường mầm non công lập huyện Nhà Bè, thành phố Hồ Chí Minh theo hướng phối hợp nhà trường với gia đình và xã hội.
Tác giả theo tiếp cận chức năng đã xác định khung lí luận về quản lí 10 hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ (khái niệm, nội dung và yếu tố tác động), thông qua khảo sát 200 ý kiến của cán bộ quản lí giáo dục, giáo viên thuộc 13 trường mầm non công lập huyện Nhà Bè, thành phố Hồ Chí Minh phát hiện được thực trạng giáo dục kĩ năng tự bảo vệ và quản lí giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ ở thành phố Hồ Chí Minh và từ đó đề xuất 5 biện pháp quản lí giáo dục. Đổi mới nội dung, đa dạng hóa phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ theo hướng phối hợp nhà trường với gia đình và xã hội; đảm bảo việc phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng tham gia vào hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ em….