Chương 1 TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các nghiên cứu trên thế giới 1. Các nghiên cứu về phát triển du lịch, du lịch biển Các nghiên cứu quốc tế chỉ rõ vai trò quan trọng của du lịch đối với phát triển kinh tế, xã hội của địa phương và sự cần thiết phát triển bền vững du lịch như: Mowforth & Munt (2003); Reid (2003); Sharpley (2009).
Nghiên cứu của Mowforth & Munt (2003) đã khuyến cáo các quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển rằng: Du lịch là ngành kinh tế rất quan trọng, cần đầu tư phát triển, nhất là đối với các quốc gia được thiên nhiên ưu đãi về mặt cảnh quan, các quốc gia có nền văn hóa đặc sắc. Tuy nhiên, để du lịch thực sự mang lại một nguồn thu nhập lớn cho đất nước, cũng như cho từng địa phương và từng người dân, vấn đề quyết định là phải chú ý tới phát triển theo các tiêu chuẩn bền vững. Phát triển bền vững tức là doanh thu từ ngành du lịch ngày càng gia tăng, hoạt động du lịch ngày càng thu hút và giải quyết được nhiều việc làm với thu nhập cao cho người dân, cùng với đó môi trường phục vụ du lịch luôn được giữ gìn, tôn tạo ngày càng đẹp hơn. Tiếp theo, nghiên cứu của Reid (2003) đã phân tích vai trò của du lịch đối với sự phát triển kinh tế toàn cầu.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã khẳng định du lịch là ngành kinh tế có vai trò quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Nghiên cứu cho thấy phần lớn thu nhập của nhiều người dân trong số các nước nghèo và đang phát triển là dựa vào du lịch. Tuy nhiên, tác giả cũng nhấn mạnh không phải lúc nào người dân cũng được hưởng lợi từ du lịch, nếu như quá trình lập quy hoạch du lịch và quá trình ban hành các chính sách, quy định của các nhà hoạch định chính sách bỏ qua vai trò của cộng đồng người dân địa phương. Trên cơ sở nghiên cứu tác động kinh tế, xã hội và môi trường, Reid đã đề xuất những giải pháp hoàn thiện việc lập quy hoạch và kiểm soát du lịch có sự tham gia của cộng đồng người dân địa phương.
Tác giả đã lập luận và chứng minh rằng sự tham gia có trách nhiệm của cộng đồng người dân địa phương trong quá trình lập quy hoạch và kiểm soát sẽ có thể giải quyết được các vấn đề về kinh tế, xã hội, môi trường du lịch đang gặp phải, và chính những người dân sẽ được hưởng lợi từ đó. Sharpley (2009), nghiên cứu về phát triển bền vững du lịch đã cung cấp các quan điểm khác nhau về khái niệm du lịch bền vững, tạo cho người đọc cái nhìn khách 9 quan, đa chiều về phát triển du lịch bền vững. Phát triển du lịch bền vững cần: Sử dụng tối ưu nguồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố quan trọng trong phát triển du lịch bền vững, duy trì các hoạt động du lịch sinh thái và giúp bảo tồn di sản thiên nhiên và đa dạng sinh học. Tôn trọng, bảo tồn các giá trị truyền thống và di sản văn hóa của cộng đồng địa phương.
Mang lại lợi ích kinh tế - xã hội cho tất cả các bên liên quan bao gồm lợi nhuận, thu nhập ổn định, cơ hội việc làm, các dịch vụ xã hội cho cộng đồng và góp phần xóa đói giảm nghèo. Một số nghiên cứu trên thế giới về phát triển du lịch biển đã tập trung làm rõ các nội dung như: khái niệm du lịch biển, vai trò của phát triển du lịch biển, các tác động tích cực, tiêu cực của phát triển du lịch biển đối với kinh tế, xã hội và môi trường. Cụ thể: Thứ nhất, các nghiên cứu làm rõ khái niệm du lịch biển, vai trò của phát triển du lịch biển có thể kể đến nghiên cứu Miller & Auyong (1991), hai tác giả đã tổng quan các nghiên cứu về du lịch biển, các xu hướng chính trong nghiên cứu về chủ đề du lịch biển tại Mỹ. Tác giả nhận thấy chủ đề du lịch biển đã nổi lên như một chủ đề được nghiên cứu trong giai đoạn này.
Khái niệm du lịch biển bao hàm đầy đủ các hoạt động du lịch, nghỉ ngơi và giải trí theo định hướng diễn ra ở vùng ven biển và vùng nước ven biển. Chúng bao gồm các dịch vụ như: lưu trú, nhà hàng, các doanh nghiệp lữ hành, bán lẻ, các bến du thuyền và các nhà cung cấp dịch vụ khác ven biển. Ngoài ra còn có các hoạt động du lịch như chèo thuyền giải trí, du lịch sinh thái ven biển, du ngoạn trên biển, bơi lội, câu cá giải trí, lặn biển. Về mặt kinh tế, ngành du lịch biển đã trở thành ngành kinh doanh lớn trên thế giới, các nghiên cứu tập trung vào sự đóng góp của ngành này đối với kinh tế địa phương.
Về mặt môi trường, các nghiên cứu đã xem xét thái độ của người dân đối với môi trường biển, mối quan hệ giữa người dân và khách du lịch. Về mặt xã hội, các nghiên cứu làm rõ tác động của du lịch ven biển đối với các vấn đề xã hội, tạo nên sự đoàn kết trong cộng đồng địa phương, tạo động lực cùng phát triển. Nghiên cứu này đã chỉ ra các vấn đề du lịch biển cần được tiếp tục nghiên cứu giải quyết như vấn đề môi trường biển, vấn đề xã hội, giáo dục cộng đồng, phân tích chính sách kinh tế và quy hoạch du lịch biển. Tiếp theo, khái niệm du lịch biển tiếp tục được làm rõ trong nghiên cứu của Orams (1999), Marine tourism: development, impacts and management.
Orams đã tổng quan quá trình phát triển du lịch biển. Tác giả đã làm rõ được khái niệm về du lịch biển, các loại hình du lịch biển. Orams cho rằng du lịch biển là những hoạt động giải trí liên quan đến việc đi xa nơi ở của một người, tập trung vào môi trường biển (trong đó môi trường biển được định 10 nghĩa là vùng nước mặn, có sự ảnh hưởng bởi thủy triều). Du lịch biển bao gồm cả các hoạt động trên bờ biển, chẳng hạn như xem biểu diễn cá heo tại các trung tâm giải trí, dịch vụ cung cấp tàu du lịch và du thuyền hay cả các hoạt động lặn biển khám phá các rạn san hô.
Làm rõ đặc điểm của khách du lịch biển, người cung cấp các dịch vụ du lịch biển. Tác giả cũng làm rõ các tác động tiêu cực và tích cực tới kinh tế, xã hội, môi trường địa phương của du lịch biển. Các công cụ quản lý về kỹ thuật, công cụ pháp luật, công cụ kinh tế, giáo dục nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực của du lịch biển. Một số chính sách quản lý được thiết lập tốt được sử dụng để quản lý khách du lịch và các hoạt động của họ trên biển.
Tiếp theo, nghiên cứu của Jonas & cộng sự (2019), đã cho rằng du lịch biển là một lĩnh vực của ngành du lịch, trong đó khách du lịch tham gia vào các hoạt động giải trí và nghỉ dưỡng tại vùng ven biển, bờ biển. Các hoạt động du lịch biển có thể được nhóm thành ba loại là: chèo thuyền và du ngoạn trên biển; thể thao và giải trí bao gồm: lặn, bơi lội và thuyền buồm; du lịch sinh thái biển như: thăm các khu bảo tồn biển, du lịch khám phá và mạo hiểm. Thứ hai, các nghiên cứu chỉ rõ các tác động tích cực, tiêu cực của phát triển du lịch biển như nghiên cứu của Cheong (2002), nghiên cứu đã chỉ ra những tác động tích cực và tiêu cực của phát triển du lịch biển đối với kinh tế, xã hội, môi trường địa phương. Tác động tích cực: du lịch biển đã thu hút một lượng lớn khách du lịch.
Du lịch biển tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho các nước phát triển du lịch biển. Du lịch biển phát triển đã tạo một lượng lớn việc làm cho cộng đồng người dân địa phương. Du lịch biển phát triển đã góp phần thay đổi diện mạo cơ sở hạ tầng của địa phương và người dân địa phương cũng hưởng lợi từ sự phát triển này. Ngược lại, du lịch biển cũng có những tác động tiêu cực tới kinh tế xã hội môi trường.
Ví dụ như sự phát triển du lịch biển càng làm tăng chi phí sinh hoạt. Nhiều người dân địa phương không thể mua nổi nhà đất và đã chuyển đi nơi khác. Nhược điểm thứ hai là tình trạng suy thoái môi trường ngày càng nghiêm trọng. Nhược điểm thứ ba của hoạt động du lịch biển làm ảnh hưởng tới giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.
Để giải quyết các vấn đề trên khái niệm du lịch sinh thái được hình thành để giải quyết các tác động tiêu cực của du lịch biển. Du lịch sinh thái nhằm mục đích duy trì môi trường và văn hóa địa phương trong khi theo đuổi phát triển du lịch. Tiếp theo, nghiên cứu của Harriott (2002), cũng cho thấy một số tác động tiêu cực của du lịch biển đối với kinh tế, xã hội, môi trường địa phương đó là: việc tăng dân số tại khu du lịch biển, từ đó tăng áp lực lên các dịch vụ như vận tải, thoát nước, điện. Số lượng lớn khách du lịch làm tăng nhu cầu về cơ sở lưu trú, giao thông, mua sắm, giải trí và các dịch vụ như điện và nước 11 thải, cùng với đó là các vấn đề môi trường, như tình trạng xả thải, xả rác… Chính vì vậy, đòi hỏi phải có quy hoạch phát triển du lịch, công tác cấp phép xây dựng cần đúng quy hoạch, cần có chương trình giáo dục và tuyên truyền cho khách du lịch, tăng cường sự giám sát của các bên liên quan trong quản lý du lịch.
Cùng với hướng nghiên cứu này, nghiên cứu của Ghosh (2011), tác giả đã chỉ ra một số tác động tiêu cực của du lịch biển đối với kinh tế, xã hội, môi trường. Ví dụ như nguồn lợi thủy sản địa phương có thể bị đe dọa nghiêm trọng bởi những du khách muốn thưởng thức hải sản địa phương. Tài nguyên nước có thể bị ô nhiễm, do bị lạm dụng quá mức, do hệ thống thoát nước của địa phương quá sức tải vào mùa cao điểm, hay do việc xả thải của tàu du lịch… Việc xây dựng cơ sở hạ tầng không theo quy hoạch và không được kiểm soát có thể ảnh hưởng đến cảnh quan của bờ biển. Phát triển du lịch biển có thể làm thay đổi giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương, có nguy cơ làm mất bản sắc văn hóa của địa phương.