Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC MỚI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu trên thế giới Vào những năm 1960, UNESCO đã tài trợ và triển khai một dự án mang tên “The Unitary School” tại các nước đang phát triển để đối phó với những thách thức trong hệ thống giáo dục, đặc biệt là các trường tiểu học ở nông thôn tại các nước này, tạo ra một dấu mốc quan trọng thúc đẩy sự xuất hiện của Mô hình trường học mới. Dự án “The Unitary School” ban đầu được thực hiện ở 150 trường học của Colombia.
Tuy nhiên, dự án này không đạt hiệu quả như mong muốn. Năm 1975, dưới sự dẫn đầu của Vicky Colbert một nhà tư vấn giáo dục cho Liên Hiệp Quốc ở Châu Mĩ La tinh và vùng Caribê cùng với Oscar Mogollons - một giáo viên có nhiều kinh nghiệm của Colombia đã xây dựng và tiến hành triển khai Mô hình trường học mới, đánh dấu sự ra đời của một giải pháp sáng tạo giúp giải quyết các vấn đề đang tồn tại trong nền giáo dục của Colombia. Cấu trúc của Mô hình trường học mới đã được xây dựng dựa trên kinh nghiệm rút ra từ những hạn chế, thiếu sót của “The Unitary School”, đồng thời giải quyết các vấn đề của giáo dục như: Tỷ lệ đi học và bỏ học cao; các mối quan hệ giữa nhà trường và cộng đồng yếu; đào tạo giáo viên không hiệu quả; thiếu tài liệu học tập cho trẻ em [dẫn theo 21]. Trong những thập kỷ qua, Mô hình trường học mới đã khẳng định được những ưu điểm nổi bật của nó, người học không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn các trường học thông thường mà còn được xây dựng và phát triển các giá trị và kĩ năng sống như: Lòng tự trọng, hành vi dân chủ, đoàn kết, kĩ năng hợp tác, kĩ năng lãnh đạo, kĩ năng làm việc nhóm…Và điều này đã được khẳng định trong trong nhiều nghiên cứu khác nhau.
Năm 1992, Ngân hàng thế giới đã tiến hành nghiên cứu và đánh giá về những thành tích mà Mô hình trường học mới của Colombia đạt được trong “Achievement Evaluation of Colombia´s Escuela Nueva”. Bản đánh giá đã trình bày khái quát những kết quả mà mô hình này mang lại đồng thời khẳng định rằng: Học sinh trong trường học mới của Colombia đạt điểm thành tích cao hơn so với học sinh cùng độ tuổi trong các 5 trường học thông thường với chi phí đầu tư chỉ cao hơn từ 5% đến 10%. Hai tổ chức quốc tế khác là UNESCO và UNICEF cũng đã phối hợp tiến hành nghiên cứu về thực trạng các vấn đề giáo dục ở Châu Mĩ Latinh vào 1993, xác định những vấn đề trọng tâm của giáo dục thế kỉ XXI và so sánh hiệu quả của các mô hình trường học ở khu vực này. Trong nghiên cứu “In Search of the School of the XXI Century - Ernesto Schiefelbein” đã chỉ ra được 2 vấn đề lớn: (1) Mô tả được thực trạng giáo dục Trung học cơ sở ở Châu Mĩ Latinh và chỉ ra sự cần thiết phải tìm ra giải pháp để nâng cao chất lượng giáo dục.
McEwan đã tiến hành nghiên cứu hiệu quả dạy học trong các lớp ghép của các trường học ở Colombia thông qua “The Effectiveness of Multigrade Schools in Colombia”, nghiên cứu này đã chỉ ra và đánh giá hiệu quả của Mô hình trường học mới so với Mô hình trường học truyền thống trong việc giáo dục và nâng cao chất lượng học sinh, học sinh năng động, tích cực hơn. Nghiên cứu này cũng đã chỉ ra một số yếu tố và kĩ thuật cơ bản trong việc hướng dẫn ghép lớp, thúc đẩy sự tham gia của học sinh trong các hoạt động học và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Năm 2002, trong công trình “Active Learning and Democratic Behavior in Guatemalan Rural Primary Schools”, Chesterfield cùng cộng sự đã nghiên cứu và chỉ ra mối quan hệ giữa hoạt động học với hành vi dân chủ trong các trường tiểu học ở nông thôn Guatemala. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã tập trung sử dụng phương pháp quan sát lớp học để kiểm tra hành vi ứng xử của học sinh thuộc các giới tính và dân tộc khác nhau tại các trường học nông thôn, từ đó so sánh để đánh giá sự khác biệt hành vi dân chủ của học sinh trong Mô hình trường học truyền thống với Mô hình trường học mới.
Kết quả nghiên cứu cũng đã khẳng định: Hành vi dân chủ của trẻ em trong Mô hình trường học mới được thể hiện tốt hơn, đặc biệt là khi tham gia vào các hoạt động hợp tác và làm việc theo nhóm nhỏ. Năm 2003, USAID đã nghiên cứu về tác động của một số chương trình giáo dục 6 đã tác động hiệu quả đối với việc tham gia học tập của học sinh nữ và việc hoàn thành phổ cập tiểu học ở các nước đang phát triển trong đó có Mô hình trường học mới. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra các yếu tố quan trọng đóng góp vào sự thành công của học sinh, đặc biệt là học sinh nữ hoàn thành cấp học tiểu học đó là: Sự tham gia của cộng đồng, hoạt động nhóm tích cực của học sinh và quá trình đào tạo giáo viên. Xoay quanh các nội dung về mối quan hệ giữa dạy học trong Mô hình trường học mới và việc phát triển, hình thành năng lực công dân, năm 2003, Jennifer Pitt thuộc bộ phận dạy học, so sánh quốc tế và phát triển giáo dục của Đại học Toronto đã tiến hành nghiên cứu về giáo dục công dân trong Mô hình trường học mới ở Colombia thông qua công trình “Civic Education and Citizenship in Escuela Nueva schools in Colombia”.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng: Trường học mới là Mô hình được tạo ra để giải quyết các nhu cầu của học sinh nông thôn trong hệ thống giáo dục Colombia và nó đã được khẳng định hiệu quả tích cực trong việc huy động sự tham gia của học sinh vào các hoạt động học tập ở trường và cộng đồng. Nội dung nghiên cứu được chia thành 8 chương, tập trung vào các vấn đề: Dân chủ và khái quát lịch sử phát triển của hệ thống giáo dục Colombia; đặc điểm, thành phần và sự phát triển của Mô hình trường học mới; các biện pháp và kết quả nghiên cứu về sự phát triển kiến thức công dân, kĩ năng và sự tham gia vào giáo dục công dân của học sinh khi học theo Mô hình trường học mới. Tiếp nối nghiên cứu của Jennifer Pitt nhưng đề cập đến một khía cạnh khái quát hơn, vào năm 2006, Clemente Forero đã nghiên cứu về tác động của Mô hình trường học mới đến sự tương tác xã hội của học sinh. Trong nghiên cứu “Escuela Nueva´s Impact on the Peaceful Social Interaction of Children in Colombia” đã đề cập và làm rõ 3 vấn đề: (1) Mô hình trường học mới có ảnh hưởng tích cực đến sự tương tác xã hội của trẻ; (2) Phương pháp học trong Mô hình trường học mới đã tác động đến nhận thức, hành vi của gia đình, cộng đồng đến việc học tập và rèn luyện của học sinh, tạo ra sự gắn kết giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục; (3) Mô hình trường học mới có ảnh hưởng lâu dài đối với sự lựa chọn các hành vi tương tác xã hội trên cơ sở dân chủ và hòa bình.
Nghiên cứu ở Việt Nam Đảng và nhà nước ta luôn quan tâm đến sự nghiệp GD&ĐT. Sự quan tâm này 7 thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhất là trong việc xác định vị trí, vai trò của Giáo dục và Đào tạo ở từng thời kỳ cách mạng. Đặc biệt trong thời kỳ đổi mới của cách mạng nước ta hiện nay, Đảng ta vẫn đang tiếp tục khẳng định rõ hơn vai trò to lớn của giáo dục và dào tạo đối với sự phát triển kinh tế xã hội. Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1993) xác định: GD&ĐT cùng khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu.
Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển. Nghị quyết trung ương 2 khóa VIII (1996) nhấn mạnh: Thực sự coi GD&ĐT là quốc sách hàng đầu. Văn kiện đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X về vấn đề định hướng phát triển lĩnh vực ngành, lĩnh vực đã chỉ rõ về vấn đề GD&ĐT: “Đổi mới tư duy giáo dục một cách nhất quán, từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp đến cơ cấu và hệ thống tổ chức, cơ chế quản lý để tạo ra sự chuyển biến cơ bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà.ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học”. Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ mục tiêu: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân… Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng, chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo…”.
Để đáp ứng yêu cầu của sự phát triển, dạy học không chỉ đơn giản là cung cấp tri thức mà còn phải hướng dẫn hành động. Khả năng hành động là một yêu cầu được đặt ra không phải đối với từng cá nhân mà cả ở cấp độ cộng đồng địa phương và toàn xã hội. Chương trình giảng dạy phải giúp cho từng cá nhân người học biết hành động và tích cực tham gia vào các chương trình hành động của cộng đồng “từ học làm đến biết làm, muốn làm và cuối cùng muốn tồn tại phát triển như nhân cách một con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo”. Mô hình trường học mới (VNEN) được xuất hiện từ nhu cầu dạy học trong những lớp ghép ở vùng miền núi khó khăn, theo nguyên tắc lấy học sinh (HS) làm trung tâm.
Mô hình này vừa kế thừa những mặt tích cực của Mô hình trường học truyền thống, vừa có sự đổi mới căn bản toàn diện, có tính hệ thống, bao gồm đổi mới cách 8 dạy, cách học, hướng vào phát triển con người, biến hoạt động giáo dục của nhà trường thành hoạt động giáo dục của học sinh. Cách thức đánh giá, tổ chức quản lý lớp học, quản lý nhà trường, việc tổ chức hoạt động dạy học cần có sự tham gia của cha mẹ học sinh (CMHS), cộng đồng.