CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÂN HÓA Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Từ xưa, Khổng tử đã đề cao vai trò của người học và rất coi trọng tính tích cực nhận thức của người học; người thầy ở vị trí khai mở, hướng dẫn còn mọi vấn đều do người học tự tìm ra. Ông cho rằng, đây chính là chìa khóa dẫn đến thành công.
Vào nửa đầu thế kỷ XX, T.Makiguchi Nhật Bản đã nêu lên quá trình phát triển của giáo dục tương ứng với nó là sự thay đổi vai trò của người thầy trong quá trình giáo dục, dạy học. Các nhà nghiên cứu giáo dục Xô Viết thì khẳng định rằng; kết quả của hoạt động quản lý phụ thuộc vào việc tổ chức đúng đắn và phù hợp các hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên. Trong nghiên cứu của mình, các tác giả cho rằng: quản lý hoạt động giảng dạy trong 6 Luan van nhà trường không chỉ chú trọng đến việc quản lý phương pháp giảng dạy, quản lý nội dung chương trình mà còn phải chú trọng đến nhiều yếu tố khác, vì chúng có mối liên hệ tương hỗ. Chủ trương của ông là giáo dục dựa vào kinh nghiệm thực tế của trẻ em.
Việc giảng dạy phải kích thích được hứng thú, phải để trẻ độc lập tìm tòi. Thầy giáo là người tổ chức, người cố vấn, người bạn đồng hành cùng các em tìm ra tri thức, phát huy năng lực tư duy, sáng tạo (Nông Duy Trường, 2017). Nhà tâm lý người Mỹ Howlard (Gardner, 1943) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bảy biểu hiện trí tuệ của con người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, hình thể, giao cảm và nội cảm. Ông cho rằng để giải quyết một vấn đề “có thực” trong cuộc sống thì con người không thể huy động duy nhất một biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải kết hợp nhiều mặt biểu hiện trí tuệ liên quan đến nhau.
Sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân (Nguyễn Thị Hồng Luyến, 2016). Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học, đào tạo nguồn nhân lực có đầy đủ các năng lực hành động, năng lực cộng tác, năng lực giao tiếp, … đáp ứng với sự phát triển kinh tế - xã hội, bên cạnh các quan điểm tiến bộ về giáo dục, đã xuất hiện những nghiên cứu về các phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học giúp phát huy tối đa năng lực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy và học đã được quan tâm, nghiên cứu: Phương pháp “Dạy học giải quyết vấn đề” được V.Okon – nhà giáo dục học Ba Lan chứng minh là phương pháp dạy học tích cực, phát huy năng lực giải quyết vấn đề của HS.Okon chỉ dừng ở việc ghi lại những thực nghiệm thu được từ việc sử dụng phương pháp này chứ chưa đưa ra đầy đủ cơ sở lý luận cho phương pháp này. 7 Luan van Những năm 70 của thế kỉ XX, M. I Mackmutov đã đưa ra đầy đủ cơ sở lý luận của phương pháp dạy học giải quyết vấn đề.
Và trên thế giới cũng có rất nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục nghiên cứu phương pháp này như Xcatlin, Machiuskin, Lecne. Giống với dạy học theo dự án, dạy học STEM, STEM hiện đang được quan tâm khá nhiều. Dạy học STEM vận dụng đa dạng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực, phát huy được nhiều năng lực của học sinh. Nhìn chung, dạy học phân hóa, cá thể hóa đã được các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm và nghiên cứu, nhất là cách thức phát triển năng lực cho người học.
Đó chính là cơ sở, nền tảng cho định hướng giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Vào những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, ở Vương quốc Anh đã có những nghiên cứu và triển khai thực hiện mô hình “Trường học hiệu quả” (Effective School). Trong đó, nêu rõ các điều kiện cần thiết của loại hình trường học này như: Tính chuyên nghiệp trong lãnh đạo; môi trường biết học hỏi; sự tập trung vào giảng dạy và giảng dạy có mục đích rõ ràng; sự tác động tăng cường có tính tích cực. Vào năm 2000, Singapore đã triển khai mô hình “Nhà trường ưu việt” (School Excellence Model - SEM).
Trong đó đặc biệt quan tâm đến yếu tố quy trình lấy học sinh làm trung tâm; phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý tốt; quản lý hoạt động giảng dạy và kết quả của người học.… Chính sự tập trung vào các yếu tố cơ bản của quản lý hoạt động giảng dạy đã tạo nên những giá trị đặc trưng của một trường chất lượng cao. Malaysia tập trung xây dựng “Nhà trường thông tuệ” (Smart School) với việc hướng hoạt động quản lý vào phát huy sức mạnh học tập “POWER”. Quản lý hoạt động giảng dạy ở đây hướng trọng tâm vào việc giúp học sinh tự vạch kế hoạch học tập theo tư vấn của người thầy; học sinh tự tổ chức thực 8 Luan van hiện kế hoạch học tập của bản thân; tự đánh giá kết quả học tập của mình có sự giám sát của giáo viên. Các nghiên cứu tại Việt Nam Nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước, việc nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam.
Dạy học là hoạt động lao động xã hội xuất hiện từ lúc con người có nhu cầu truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm của thế hệ trước. Trong thời đại ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, sự bùng nổ thông tin khoa học và công nghệ, những tư tưởng trên không những vẫn giữ nguyên giá trị của nó mà còn được tiếp tục kế thừa và phát triển. Ngay những ngày đầu của nền giáo dục cách mạng Việt Nam, trong thư gửi cho học sinh nhân ngày khai trường, Bác Hồ đã viết: “Từ giờ phút này trở đi, các cháu được hưởng một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam (…) làm phát triển hoàn toàn năng lực sẵn có của các cháu.” Nội dung bức thư như là một định hướng cho sự phát triển của phương pháp dạy học. Trong sự nghiệp cách mạng, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến giáo dục.
Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được nêu ra trong Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 4 khoá VII, lần thứ 2 khoá VIII, lần thứ 6 khoá IX, được thể chế hoá trong Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”, được cụ thể hoá trong quyết định 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê 9 Luan van duyệt “chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010” và các chỉ thị thực hiện nhiệm vụ năm học của Bộ GD & ĐT. Tại Đại hội Đảng khóa X, Đảng chủ trương: Đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Có những điểm cần chú ý: Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế quản lý, nội dung, phương pháp dạy và học; thực hiện "chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá", chấn hưng nền giáo dục Việt Nam. Đổi mới mạnh mẽ giáo dục mầm non và giáo dục phổ thông.
Khẩn trương điều chỉnh, khắc phục tình trạng quá tải và thực hiện nghiêm túc chương trình giáo dục và sách giáo khoa phổ thông bảo đảm tính khoa học, cơ bản, phù hợp tâm lý lứa tuổi và điều kiện cụ thể của Việt Nam. Kết hợp việc tổ chức phân ban với tự chọn ở trung học phổ thông trên cơ sở làm tốt công tác hướng nghiệp và phân luồng từ trung học cơ sở. Bảo đảm đúng tiến độ và chất lượng phổ cập giáo dục. Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về hoạt động dạy học trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện nay như: (Nguyễn Công Khanh, 2013) nghiên cứu về đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh theo tiếp cận năng lực.
(Nguyễn Lan Phương, 2014): nghiên cứu về cấu trúc và chuẩn đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong chương trình giáo dục phổ thông mới. (Trần Thị Hương, 2012) nghiên cứu về dạy học tích cực. Nghiên cứu về da ̣y ho ̣c tích hơ ̣p và da ̣y ho ̣c phân hóa ở trường trung ho ̣c đáp ứng đổi mới chương trình và sách giáo khoa sau năm 2015, có tác giả (Ngô Minh Oanh, 2015). Các tác giả (Huỳnh Văn Sơn, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn Thị Diễm My, 2017) nghiên cứu về phương pháp da ̣y ho ̣c phát triể n năng lực ho ̣c sinh THPT.
Như vậy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học từ lâu đã dược các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Từ những năm cuối thế kỷ XX khi 10 Luan van xã hội sắp bước vào một giai đoạn phát triển mới thì hơn bao giờ hết, vấn đề này được quan tâm nhiều hơn và nó trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội, đặc biệt là của những nhà nghiên cứu giáo dục. Ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng điểm chung mà chúng ta thấy trong các công trình nghiên cứu họ là khẳng định: vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ở các cấp học và ở các bậc học. Đây cũng chính là một trong những tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển giáo dục của Đảng ta “đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục đào tạo”.
Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT đã có nhiều tác giả nghiên cứu như: (Tôn Thân, 2011), (Phan Văn Kha, 2011) nghiên cứu đổi mới quản lý dạy học ở trường THPT (Trần Ngọc Giao, 2012), (Nguyễn Hứu Độ, 2011), (Đỗ Thị Bích Loan, 2011) nghiên cứu về nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên trong quản lý hoạt động dạy học.