CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về hoạt động dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực Khi bàn về dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực cho học sinh, có khá nhiều các nghiên cứu như: Theo J. Rodger, “Tiếp cận năng lực trong dạy học tập trung vào kết quả học tập, nhắm tới những gì người học dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được” [45, tr.
Tác giả Blum và Niss (1991) đã chỉ ra việc cung cấp cho HS những kiến thức và kỹ năng trong môn Toán như khái niệm, định lý, công thức, quy tắc. Ngoài ra dạy toán mục tiêu giúp HS phát triển khả năng kết nối các kiến thức, kỹ năng đó để giải quyết những tình huống thực tế [dẫn theo 33]. Theo Phan Thị Phương Thảo (2014) trong “Hoạt động dạy học môn Toán ở trường phổ thông trên cơ sở tổ chức các hoạt động trải nghiệm, khám phá và phát hiện để HS tự lực phát triển tri thức” đã thiết kế quy trình hoạt động dạy học gồm các bước: Trải nghiệm, lập cơ sở khoa học, thực hành, ứng dụng, hoạt động bổ trợ. Theo tác giả, với các quy trình nêu trên GV có thể thiết kế những tài liệu tự học môn Toán, hướng dẫn HS và hình thành tri thức mới cho HS [36].
Tác giả Phạm Nguyễn Hồng Ngự (2016) đã nghiên cứu về “Tổ chức cho học sinh hoạt động, thực hiện các chức năng của tình huống thực tiễn trong hoạt động dạy học môn Toán ở trường phổ thông”, trong đó đã đưa ra các chức năng của tình huống thực tiễn trong dạy học, và trình bày cách tổ chức cho HS hoạt động qua các bài toán gắn với thực tiễn [30, tr. Tác giả Đặng Thị Thu Huệ (2019) trong Luận án “Dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh Trung học cơ sở”, đề xuất được 6 bốn biện pháp sư phạm trong dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh Trung học cơ sở bao gồm: Sử dụng các tình huống gợi vấn đề, tạo cơ hội cho học sinh phát triển khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề toán học một cách sáng tạo; Lôi cuốn học sinh tham gia các hoạt động trải nghiệm để tìm tòi, khám phá, kiến tạo tri thức toán học; Vận dụng phương pháp dạy học dự án tạo điều kiện cho học sinh vận dụng Toán học trong tìm hiểu, giải quyết các vấn đề của cuộc sống một cách say mê, chủ động, sáng tạo; Thiết kế và sử dụng hệ thống các bài tập/ nhiệm vụ gắn với đời sống thực tiễn, truyền cảm hứng cho học sinh trong việc vận dụng sáng tạo kiến thức và kỹ năng Toán học [19]. Bùi Thanh Xuân, Đinh Thị Bích Hậu (2020) khi bàn về “Dạy học giải toán cho học sinh lớp 4 theo định hướng phát triển năng lực” đã chỉ ra bốn biện pháp để phát triển năng lực cho học sinh lớp 4 qua giải Toán gồm: Tạo cơ hội cho học sinh phát triển năng lực toán học, củng cố và phát triển ngôn ngữ nói và viết; Vận dụng lí thuyết kiến tạo vào dạy học giải toán cho học sinh lớp 4; Vận dụng kỹ thuật đánh giá thường xuyên theo hướng phát triển năng lực học tập của học sinh trong quá trình dạy học giải toán; Tăng cường sử dụng các phương tiện, thiết bị dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình dạy học giải toán cho học sinh lớp 4 [42]. Tác giả Đào Thị Hoa, Nguyễn Quang Hưởng (2020) trong bài viết “Thiết kế kế hoạch bài học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh” cho rằng, để thực hiện được việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trước hết cần thiết kế được kế hoạch dạy học theo hướng này.
Các tác giả đề xuất một quy trình thiết kế kế hoạch bài học theo định hướng phát triển năng lực. Quy trình thiết kế này chú trọng thiết kế các hoạt động học tập của học sinh bởi năng lực chỉ có thể được hình thành và phát triển thông qua hoạt động [16]. Tác gỉa Lê Thị Bạch Liên, Nguyễn Thị Mai Phương, Lê Văn Cường (2021) với “Quy trình thiết kế hoạt động khởi động trong dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” đã cho rằng, mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông mới đã được xác định là dạy học phát triển năng lực cần lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, tự giác, quan tâm 7 đến nhu cầu, năng lực nhận thức, hình thức học tập khác nhau của mỗi học sinh. Khởi động là bước đầu tiên của quá trình dạy học, có vai trò quan trọng, quyết định hiệu quả của mục tiêu phát triển năng lực người học.
Bài viết đề xuất quy trình thiết kế hoạt động khởi động trong dạy học Toán theo định hướng phát triển năng lực người học ở trường phổ thông [43]. Tác giả Phạm Thị Hồng Hạnh, Phạm Thế Quân (2021), “Thiết kế hoạt động học tập trong dạy học môn Toán ở trường trung học phổ thông gắn với định hướng nghề” qua nghiên cứu đã khẳng định: Hoạt động học của HS trong dạy học Toán là hoạt động nhận thức và hoạt động tự học. Bài viết đề xuất quy trình thiết kế hoạt động học Toán ở trường phổ thông gắn với định hướng nghề nghiệp. Việc thiết kế hoạt động học tập môn Toán ở trường THCS gắn với định hướng nghề nghiệp không chỉ làm nổi bật vai trò của môn Toán trong thực tiễn, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh mà còn giúp các em có nhiều cơ hội tìm hiểu về nghề, yêu cầu công việc.
cho nhân viên và triển vọng phát triển nghề nghiệp. Tuy nhiên, khi thiết kế các hoạt động học tập này, giáo viên cần quan tâm đến hứng thú nghề nghiệp của học sinh, đồng thời đảm bảo vừa sức, không quá tải khi thực hiện các nhiệm vụ học tập [13]. Tác giả Nguyễn Dương Hoàng, Trần Nguyễn Minh Đăng (2023) trong “Một số biện pháp phát triển năng lực mô hình hoá Toán học cho học sinh trong dạy học giải các bài toán thực tiễn”, khẳng định vai trò của phát triển năng lực mô hình hoá Toán học cho học sinh: Phát triển tốt năng lực này sẽ giúp HS biết vận dụng kiến thức toán học vào cuộc sống, hứng thú hơn khi học tập môn Toán. Từ đó các tác giả trình các biện pháp phát triển năng lực mô hình hoá Toán học cho học sinh trong dạy học giải bài toán thực tiễn (Toán 9).
Các biện pháp đã được phân tích một cách độc lập nhưng GV cần thực hiện phối hợp và xuyên suốt trong quá trình dạy học để đạt hiệu quả cao [17]. Tác giả Nguyễn Thị Thu Trang (2023) đã nghiên cứu về “Quy trình thiết kế đánh giá thực trong dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học” và nhận thấy rằng, đánh giá thực là hình thức đánh giá được một số quốc gia nghiên cứu và vận dụng trong thực tiễn giáo dục ở trường phổ thông. Tuy nhiên, 8 hình thức đánh giá này chưa thực sự được quan tâm vận dụng trong dạy học các môn học ở phổ thông nói chung và môn Toán nói riêng. Qua khảo sát giáo viên tiểu học cho thấy, giáo viên chưa thực hiện đánh giá thực.
Một trong những lí do đó là, giáo viên chưa hiểu được bản chất của đánh giá thực và chưa có cơ sở để thiết kế được hoạt động đánh giá thực để sử dụng trong thực tiễn. Bài viết trình bày một số vấn đề cơ bản về đánh giá thực và đề xuất quy trình thiết kế đánh giá thực trong dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học [39]. Các nghiên cứu về phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Theo. Tác giả Hoàng Thị Thanh (2019) qua nghiên cứu “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở miền núi phía Bắc thông qua các bài Toán hình học có nội dung gắn với thực tiễn” cho rằng học sinh ở các trường THCS miền núi nói chung còn nhiều khó khăn và hạn chế (hạn chế về ngôn ngữ, giao tiếp,.) trong học tập và trong cuộc sống.
Nếu giáo viên tăng cường tổ chức cho học sinh giải các bài toán có nội dung thực tiễn miền núi thì sẽ gây hứng thú học tập cho học sinh, giúp học sinh nắm được và rèn luyện cách thức giải quyết vấn đề, rèn luyện cho học sinh ý thức, thói quen nhìn các vấn đề trong cuộc sống xung quanh mình “dưới con mắt của toán học”, biết vận dụng kiến thức toán học để tìm tòi giải quyết các vấn đề thực tiễn một cách sáng tạo. Các biện trình bày trong bài viết không chỉ phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh mà còn góp phần phát triển năng lực mô hình hóa toán học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực ngôn ngữ,. Từ đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở các trường THCS khu vực miền núi [35]. Tác giả Vương Vĩnh Phát (2023), Phát triển năng lực giao tiếp Toán học bằng lời cho học sinh trong dạy học nội dung “giới hạn của hàm số” (Toán 11)” đã chỉ ra: giai đoạn thảo luận và tranh luận khoa học đã tạo cho học sinh nhiều cơ hội phát triển năng lực giao tiếp Toán học bằng lời, giúp các em hiểu sâu các khái niệm toán học.
Như vậy, GV cần chú trọng phát triển năng lực giao tiếp Toán học bằng 9 lời trong quá trình dạy học Toán cho học sinh nhằm giúp các em rèn luyện sự tự tin, đặc biệt là phát triển tư duy phản biện. Một điểm cần lưu ý nữa là giáo viên cần thiết kế các tình huống dạy học phong phú nhằm mục tiêu thúc đẩy học sinh phát triển năng lực giao tiếp Toán học bằng lời [32]. Vũ Đình Chinh, Trần Thị Thu Hiền (2023), nghiên cứu “Tổ chức dạy học môn Toán ở tiểu học theo định hướng giáo dục STEM nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh” đã đề xuất quy trình thiết kế và tổ chức dạy học môn Toán theo định hướng giáo dục STEM để phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh tiểu học theo 3 mức độ; phân tích quy trình đó qua ví dụ minh họa về tổ chức dạy học chủ đề STEM: “Làm mô hình bàn tay Robot”.