Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ, ĐỊA LÝ LỚP 6 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan 1. Nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Lịch sử và Địa lý ở trường phổ thông Các biện pháp quản lý có vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường. Tác giả Trần Thị Duyên Linh trong bài viết “Hình thức và phương pháp giáo dục môi trường qua môn Địa lý” đã cho rằng: “Hiện nay, việc giáo dục môi trường qua giảng dạy trong các trường học, nhất là các trường THCS có ý nghĩa và chiếm vị trí quan trọng.
Xuất phát từ tình hình thực tế ý thức bảo vệ môi trường của đa số học sinh chưa cao, còn ăn quà vặt trong trường, thả rác không đúng quy định, đi vệ sinh chưa đảm bảo, vặn vòi nước sử dụng lãng phí tràn ra ngoài, vệ sinh phòng học, trang trí lớp học chưa thực sự xanh –sạch –đẹp. Vì vậy khi dạy bộ môn Địa lí ở trường, tác giả lồng ghép việc giáo dục bảo vệ môi trường vào các bài dạy, đặc biệt là môn Địa lí. Nội dung giáo dục môi trường được lồng ghép qua hoạt động dạy học từ đó học sinh nhận thức được con người đã tác động vào môi trường gây ô nhiễm môi trường gây hậu quả nghiêm trọng, Qua đó giáo dục ý thức giữ gìn và bảo vệ môi trường. Tác giả Đặng Văn Đức, Nguyễn Thị Thu Hằng có nghiên cứu về “Đổi mới phương pháp dạy địa lí theo hướng dạy học tích cực hóa hoạt động của người học”.
Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen có nghiên cứu về “Đổi mới phương pháp dạy học địa lí ở trung học phổ thông”. Nghiên cứu về quản lý hoạt xdạy học môn Lịch sử và Địa lý ở trường phổ thông Trong cuốn “Tiếp cận hiện đại trong dạy học” của tác giả Đỗ Ngọc Đạt đã đưa ra: “Dạy học không phải là chất đầy và một cái thùng rỗng mà là làm bừng sáng lên những ngọn lửa”. Tác giả Phan Trọng Ngọ (2006) cuốn “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” đã trích lời của tác giả Claparet E: “Khơi dậy một nhu cầu học 6 tập của HS; Khơi dậy phản ứng thích hợp của HS; Tiếp nhận những hiểu biết phù hợp để kiểm tra phản ứng ấy, điều khiển và hướng chúng đến mục đích đề ra”. Trần Thị Kim Dung, (2014), “Đánh giá năng lực học sinh trong dạy học ở Trung học cơ sở - nhìn từ mục tiêu dạy học”, Tạp chí Khoa học giáo dục, số 106, (tháng 7/2014), tr.
Theo tác giả, “tiếp cận theo hướng phát triển năng lực người học đòi hỏi chương trình giáo dục phổ thông phải xuất phát từ các năng lực thiết yếu cần có trong cuộc sống hiện tại và tương lai đối với mỗi học sinh, để từ đó đề xuất các lĩnh vực, hoạt động học tập hữu ích”. Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học Một số giáo trình, tài liệu của các tác giả như: Trần Kiểm - Khoa học quản lý giáo dục, Nhà xuất bản giáo dục, Hà Nội 2004; Phạm Minh Hạc - Một số vấn đề về QLgD và Khoa học giáo dục, Nhà xuất bản giáo dục, Hà Nội, 1986; M. Kônđakôp - Cơ sở lý luận của KHQLgD, Trường CBQL và Viện KHgD, Hà Nội, 1984; Nguyễn Ngọc Quang – Những khái niệm cơ bản về lý luận quản lý giáo dục, Trường CBQL TWI, Hà Nội, 1989; Trần Kiểm, Bùi Minh Hiền – Quản lý và Lãnh đạo nhà trường, Trường ĐHSP, Hà Nội, 2006; Theo Đỗ Ngọc Đạt đã đưa ra: “Chương trình GDPT chú trọng đến thiết kế chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.” Đây là phương diện thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là từ sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 BCH Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT. Tác giả Lê Hoàng Hà (2012) có nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành giáo dục học tại Học viện quản lý giáo dục với tên đề tài “Quản lý dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa ở trường Tiểu học Việt Nam hiện nay”.
Nguyễn Trọng Hoàn, (2015), Đổi mới tư duy tổ chức dạy học Ngữ văn nhằm thực hiện mục tiêu “thỏa mãn nhu cầu phát triển” và “phát huy tiềm năng sáng tạo của mỗi cá nhân”, Tạp chí Khoa học Đại học Tân Trào, số 1, tháng 11/2015, tr. Tác giả cho rằng “Năng lực đạt được không chỉ thể hiện qua các hoạt động dạy học mà còn qua các hoạt động học tập. Nhìn chung, để đáp ứng được yêu cầu phát triển và phát huy tối đa được tiềm năng và sự sáng tạo của sinh viên trong việc cải cách 7 giáo dục toàn diện, giáo viên phải có khả năng chuyển đổi từ việc lấy giáo viên là trung tâm sang lấy học sinh là trung tâm và tập trung vào các kỹ năng hòa nhập, khả năng giải quyết vấn đề, và tiếp thu kiến thức”. Tác giả khẳng định: người thầy chỉ có thể giúp đỡ để người học tự khám phá.
Trên cơ sở tạo mọi điều kiện cho học sinh bộc lộ bản thân, việc tổ chức quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực đòi hỏi người giáo viên luôn luôn nắm vững mục tiêu nhận thức, động cơ học tập, hứng thú và kết quả phấn đấu của học sinh. Người dạy hướng dẫn người học phát triển các năng lực qua hoạt động dạy học: dạy nội dung môn học để học sinh hình thành, phát triển năng lực chuyên môn, dạy phương pháp - chiến lược học tập để học sinh có năng lực phương pháp, dạy giao tiếp – xã hội để học sinh có năng lực xã hội, hướng dẫn học sinh tự trải nghiệm - đánh giá để hình thành năng lực cá nhân. Tác giả Võ Văn Duyên Em (2015) trong nghiên cứu “Tích hợp trong dạy học bộ môn Lịch sử, Địa lí ở trường phổ thông” đã cho rằng mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp HS phát triển toàn diện, chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên đi vào cuộc sống lao động. Để thực hiện dạy học tích hợp liên môn thì hiện nay chương trình giáo dục đã tích hợp môn Lịch sử và môn Địa lí thành môn Lịch sử và Địa lí.
Môn Mỹ thuật và môn Âm nhạc thành môn nghệ thuật, Môn Vật lý, Hóa học, sinh học thành môn KHTN Như vậy xuất phát từ nhu cầu phát triển của xã hội, XH càng phát triển thì nhu cầu sử dụng lao động có trình độ, có chất lượng càng cao. Làm thế nào để nâng cao chất lượng giáo dục thì điều này đã được các nhà nghiên cứu giáo dục trên thế giới cũng như trong nước có rất nhiều công trình nghiên cứu. Tuy khác nhau về đối tượng và phương pháp nghiên cứu xong mục đích là cải tiến và nâng cao chất lượng giáo dục đó chính là điểm chung của các nhà nghiên cứu giáo dục. Một số khái niệm 1.
Quản lý Trong quá trình xây dựng và phát triển của khoa học quản lý, khái niệm quản lý cũng được các nhà nghiên cứu đưa ra theo nhiều cách khác nhau và cũng theo từng cách hiểu khác nhau 8 Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến” [38, tr. Cách trình bày những khái niệm ở trên tuy khác nhau về hình thức nhưng nội dung cơ bản giống nhau đều đề cập đến vấn đề quản lý. Từ đó ta có thể hiểu những khái niệm và những định nghĩa trên như sau: Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hệ thống của chủ thể quản lý lên tổ chức quản lý bằng cách thực hiện những chức năng quản lý, nhằm khai thác có hiệu quả nhất mọi tiềm năng và nguồn lực của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đề ra 1. Quản lý nhà trường Có nhiều tác giả quan niệm về quản lý nhà trường khác nhau: Theo tác giả Trần Kiểm "Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục, để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh” [25, tr.
Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực Năng lực được hiểu là tập hợp những đặc điểm tâm lý độc đáo của con người, phù hợp với các điều kiện của một loại hoạt động nhất định và bảo đảm cho hoạt động dạy học có hiệu quả. Theo từ điển Tiếng Việt: “Năng lực là đặc điểm của cá nhân thể hiện mức độ thông thạo - tức là có thể thực hiện được một cách thành thục và chắc chắn một hay một số hoạt động nào đó” [34, tr. Theo Nguyễn Quang Uẩn: “Năng lực là những thuộc tính tâm lí của cá nhân giúp con người lĩnh hội một lĩnh vực kiến thức hoặc hoạt động nào đấy được dễ dàng và nếu họ tiến hành hoạt động trong lĩnh vực đó thì sẽ có kết quả cao” [50, tr. Qua khái niệm về hoạt động dạy học và khái niệm năng lực HS, chúng ta có thể xác định: Hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực là quá trình GV tổ chức, chỉ đạo và hướng dẫn HS sử dụng tri thức, kĩ năng và thái độ đã có để thực hiện hoạt động học tập và xử lý tình huống thực tiễn có liên quan nhằm tiếp thu tri thức, kĩ năng, thái độ mới và phát triển năng lực cần thiết.
9 Thực hiện một số phương pháp giáo dục theo hướng phát triển năng lực, không chỉ chú trọng phát triển HS trong hoạt động trí tuệ mà chú trọng phát triển năng lực giải quyết vấn đề phù hợp với các yêu cầu của xã hội và nghề nghiệp, mà còn kết hợp hoạt động trí tuệ với hoạt động khoa học và thực tiễn. Quản lí hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực Dạy học là một chức năng xã hội của gv, nhằm truyền thụ các tri thức và kinh nghiệm xã hội đã được xã hội tích lũy cho lớp người, nhằm phát triển các tri thức và kinh nghiệm xã hội thành phẩm chất và năng lực cá nhân của người học dạy học là một hoạt động gồm hai hoạt động thống nhất biện chứng đó là: Hoạt động dạy học của GV và hoạt động học tập của HS.