Tổng quan nghiên cứu

Tính đến cuối năm 2009, theo báo cáo tổng kết tại Hội thảo toàn quốc Giám đốc các Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ địa phương lần thứ 2, cả nước mới chỉ có 25 trên tổng số 55 đơn vị (đạt tỷ lệ 45,5%) được phê duyệt đề án chuyển đổi theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP. Trong khi đó, vẫn còn 27,3% đơn vị đang trong quá trình trình duyệt, 12,7% đang xây dựng và 14,5% đơn vị chưa tiến hành xây dựng đề án. Thực trạng này phản ánh sự lúng túng, chậm trễ diện rộng trong tiến trình chuyển đổi các đơn vị sự nghiệp khoa học công lập sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện, làm rõ các rào cản nội tại và ngoại cảnh, từ đó xác định hệ thống các yếu tố cơ bản mang tính quyết định giúp các tổ chức này thực hiện chuyển đổi thành công. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng tổ chức, nhân lực, tài chính và năng lực công nghệ tại các địa phương, xây dựng luận cứ khoa học để hoàn thiện mô hình hoạt động mới theo hướng tự trang trải hoàn toàn kinh phí hoặc phát triển thành doanh nghiệp khoa học công nghệ.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tập trung tại 5 tỉnh có tính tương đồng cao về địa lý và kinh tế thuộc khu vực Tây Nam Bộ gồm Bến Tre, Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang và Vĩnh Long, với khung thời gian khảo sát chuyên sâu từ năm 2005 đến năm 2010. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược khi cung cấp giải pháp gia tăng tỷ lệ chuyển đổi thành công trên 80% cho toàn mạng lưới, giúp các trung tâm từng bước nâng tỷ trọng nguồn thu sự nghiệp tự chủ từ dưới 30% lên mức 100%, bảo đảm tự chủ tài chính bền vững và thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng thời Lý thuyết hệ thống (System Theory) và Lý thuyết tổ chức học (Organizational Theory) để xem xét các trung tâm ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ như một phân hệ mở, tương tác chặt chẽ với môi trường kinh tế xã hội và có khả năng tự điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ trước các biến động thể chế. Bốn khái niệm cốt lõi được định hình xuyên suốt công trình gồm: Năng lực công nghệ (bao gồm năng lực sản xuất, năng lực đầu tư và năng lực sáng tạo); Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP; Dịch vụ khoa học công nghệ và Thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Nghiên cứu chỉ ra rằng năng lực công nghệ là nhân tố sống còn đối với sự tăng trưởng. Số liệu quốc tế cho thấy năng lực tiếp thu và sáng tạo công nghệ đóng góp tới 50% vào tăng trưởng kinh tế tại Hoa Kỳ trong nửa cuối thế kỷ 20, đạt 76% tại Pháp, 78% tại Tây Đức và 55% tại Nhật Bản. Bên cạnh đó, luận văn phân tích sâu sắc bài học lịch sử 4 giai đoạn cải cách khoa học công nghệ của Trung Quốc (từ năm 1985 đến sau năm 2000). Điển hình vào năm 1999, Trung Quốc đã quyết liệt chuyển đổi 242 viện nghiên cứu thành doanh nghiệp và đến năm 2006 đã chuyển 370 viện nghiên cứu quốc gia thành các doanh nghiệp công nghệ, chỉ giữ lại 150 viện công ích nhận tài trợ nhà nước cùng chính sách khống chế biên chế giữ lại không quá 30%.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Cục Ứng dụng và Phát triển công nghệ, hệ thống 264 viện nghiên cứu giai đoạn 1960–1990 và hơn 610 tổ chức khoa học công nghệ năm 2000, kết hợp chặt chẽ với nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập thực địa trong giai đoạn 2005–2009. Cỡ mẫu điều tra được chọn theo phương pháp chọn mẫu định mức có chủ đích (purposive sampling), bao gồm toàn bộ 5 trung tâm ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ tại các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Long An và Vĩnh Long.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phân tích đối chuẩn (benchmarking) và trưng cầu ý kiến chuyên gia là nhằm đối chiếu toàn diện giữa quy định lý luận của Nghị định 115/2005/NĐ-CP với thực tiễn năng lực tự chủ của từng địa phương. Bộ công cụ điều tra được thiết kế qua 2 hệ thống phiếu hỏi: phiếu xin ý kiến lãnh đạo quản lý và phiếu thăm dò ý kiến toàn thể cán bộ viên chức tại 5 trung tâm, bảo đảm dữ liệu thu về phản ánh chính xác 100% các khía cạnh về nhân sự, kinh phí và trang thiết bị thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ sẵn sàng chuyển đổi của mạng lưới trung tâm cấp tỉnh rất thấp và phân hóa không đồng đều. Tính đến cuối năm 2009, tỷ lệ đơn vị được phê duyệt đề án mới đạt 45,5%, trong khi nhóm chậm tiến độ chiếm tới 27,2% (gồm 12,7% đang lập và 14,5% chưa triển khai).

Thứ hai, cơ cấu tổ chức và chất lượng nguồn nhân lực còn nhiều bất cập. Khảo sát tại 5 tỉnh cho thấy trên 65% nhân sự tại các trung tâm chưa được bố trí đúng với năng lực sở trường chuyên môn sâu về công nghệ và thương mại hóa. Năng lực, trình độ học vấn và bản lĩnh thương trường của người đứng đầu (Giám đốc trung tâm) được xác định là nhân tố chi phối hơn 70% sự thành bại của tiến trình chuyển đổi.

Thứ ba, sự mất cân đối nghiêm trọng về tài chính và hạ tầng kỹ thuật. Trong giai đoạn 2005–2009, kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước cấp vẫn chiếm áp đảo từ 70% đến 85% tổng nguồn thu của các trung tâm; nguồn thu từ dịch vụ sự nghiệp và chuyển giao công nghệ chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn từ 15% đến 30%.

Thứ tư, sự lúng túng trong việc thực thi cơ chế ưu đãi địa phương. Dù Thông tư liên tịch 12/2006/TTLT/BKHCN-BTC-BNV đã ban hành, nhưng 100% các trung tâm khảo sát đều gặp vướng mắc về thủ tục giao quyền sở hữu tài sản công và chính sách miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên bắt nguồn từ lịch sử phát triển mạng lưới khoa học công nghệ thời kỳ 1960–1990, khi cả nước hình thành 264 viện nghiên cứu với 90,53% đơn vị chuyên về nghiên cứu hàn lâm và 82,96% tập trung tại miền Bắc (riêng Hà Nội chiếm 79,92%). Nếp quản lý bao cấp kéo dài đã tạo tâm lý ỷ lại vào ngân sách, tách rời nghiên cứu khỏi thị trường tiêu dùng.

Khi so sánh với kinh nghiệm Trung Quốc, nơi đã chuyển đổi thành công 370 viện nghiên cứu sang doanh nghiệp nhờ chính sách miễn thuế 5 năm và tinh giản 70% biên chế dôi dư, Việt Nam vẫn thiếu các chế tài đủ mạnh để thúc đẩy các trung tâm tự đứng vững. Toàn bộ các phát hiện định lượng có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu tiến độ phê duyệt đề án toàn quốc (45,5% duyệt, 27,3% trình, 27,2% chậm) và biểu đồ cột ghép so sánh tương quan giữa kinh phí ngân sách cấp với doanh thu dịch vụ sự nghiệp qua các năm 2005–2009 tại 5 tỉnh khảo sát, qua đó làm nổi bật tính cấp bách phải tái cấu trúc nguồn thu.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ lãnh đạo: Sở Khoa học và Công nghệ cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh cần tổ chức đào tạo kỹ năng quản trị kinh doanh khoa học công nghệ cho 100% giám đốc và phó giám đốc trung tâm; hoàn thành việc kiện toàn nhân sự lãnh đạo có đủ bản lĩnh thương trường trong giai đoạn 2011–2012.
  2. Gia tăng tỷ trọng nguồn thu từ dịch vụ thương mại: Các trung tâm ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ phải chủ động đẩy mạnh hoạt động dịch vụ thử nghiệm, tư vấn chuyển giao và bán sản phẩm công nghệ; đặt chỉ tiêu nâng nguồn thu sự nghiệp tự trang trải đạt tối thiểu 60% vào năm 2013 và hoàn thành mục tiêu 100% tự chủ kinh phí hoạt động thường xuyên vào năm 2015.
  3. Hoàn thiện cơ chế chính sách tài chính và tài sản công: Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp cùng Bộ Tài chính ban hành hướng dẫn chi tiết về việc định giá và bàn giao 100% tài sản, đất đai cho các trung tâm trước năm 2013; đồng thời áp dụng chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 5 năm đầu chuyển đổi cho các đơn vị chuyển sang mô hình doanh nghiệp khoa học công nghệ.
  4. Tái cấu trúc bộ máy và tinh giản biên chế gián tiếp: Ban lãnh đạo các trung tâm cần rà soát, sắp xếp lại nhân lực theo hướng giảm ít nhất 20% đến 30% nhân sự hành chính phục vụ, tập trung trên 70% lực lượng cán bộ có trình độ chuyên môn cao vào các phòng thử nghiệm và trạm ứng dụng công nghệ trực tiếp đến hết năm 2014.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Giám đốc và cán bộ quản lý tại các Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực tế giúp các nhà quản lý nhận diện các điểm nghẽn tổ chức, từ đó xây dựng đề án tự chủ khả thi, nâng cao tỷ lệ tự trang trải tài chính từ 30% lên mức 100%.
  2. Lãnh đạo các Sở Khoa học và Công nghệ và cơ quan quản lý nhà nước: Luận văn là cơ sở thực chứng giá trị giúp các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh tháo gỡ khó khăn về giao tài sản, cơ chế tài chính và phê duyệt phương án chuyển đổi cho các đơn vị trực thuộc.
  3. Các chuyên viên hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính: Cung cấp các luận cứ thực tiễn từ 5 tỉnh khu vực phía Nam để tham mưu sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành các văn bản pháp lý thay thế Nghị định 115/2005/NĐ-CP một cách đồng bộ.
  4. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý KH&CN: Nguồn tham khảo học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu hệ thống, bộ chỉ số đo lường năng lực công nghệ và bài học kinh nghiệm chuyển đổi mô hình khoa học công nghệ quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Nghị định 115/2005/NĐ-CP đặt ra mục tiêu cốt lõi nào cho các tổ chức KH&CN công lập?

Mục tiêu cốt lõi của nghị định là xóa bỏ triệt để cơ chế bao cấp, trao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm toàn diện cho các tổ chức khoa học công nghệ công lập. Văn bản này tạo hành lang pháp lý thúc đẩy các trung tâm gắn kết trực tiếp với hoạt động sản xuất kinh doanh, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hướng đến tự chủ tài chính 100% hoặc chuyển hẳn sang mô hình doanh nghiệp khoa học công nghệ.

Vì sao tiến độ chuyển đổi theo Nghị định 115 đến năm 2009 mới chỉ đạt 45,5%?

Tỷ lệ chuyển đổi đạt 45,5% do sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản hướng dẫn của các bộ ngành, đặc biệt là vướng mắc trong việc định giá tài sản công và chính sách ưu đãi thuế địa phương. Ngoài ra, hơn 70% nguồn thu của các trung tâm thời điểm đó vẫn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, kết hợp với tâm lý ngại thay đổi của đội ngũ cán bộ viên chức khiến việc xây dựng đề án bị kéo dài.

Yếu tố nào giữ vai trò quyết định nhất đến sự thành công khi chuyển đổi trung tâm?

Năng lực của người đứng đầu (Giám đốc trung tâm) và năng lực công nghệ nội sinh là 2 yếu tố then chốt. Số liệu phân tích cho thấy người lãnh đạo có trình độ chuyên môn, tư duy kinh tế và kinh nghiệm thực tế giúp trung tâm tăng trên 50% số lượng hợp đồng dịch vụ công nghệ, tạo động lực cốt lõi để đơn vị tự đứng vững trên thị trường.

Việt Nam có thể học hỏi bài học gì từ mô hình cải cách của Trung Quốc?

Việt Nam có thể học tập cách tiếp cận kiên quyết của Trung Quốc khi chuyển đổi 370 viện nghiên cứu thành doanh nghiệp, áp dụng trần biên chế giữ lại không quá 30% đối với cơ quan phi lợi nhuận và triển khai gói ưu đãi miễn thuế thu nhập trong 5 năm đầu, giúp các tổ chức nghiên cứu nhanh chóng thích ứng với kinh tế thị trường.

Dữ liệu nghiên cứu tại 5 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long có ý nghĩa thực tiễn ra sao?

Khảo sát tại 5 tỉnh Bến Tre, Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang và Vĩnh Long đại diện cho điều kiện kinh tế nông nghiệp đặc thù. Kết quả nghiên cứu giúp định hình mô hình tự chủ phù hợp cho hơn 80% các trung tâm cấp tỉnh có điều kiện địa lý và hạ tầng kỹ thuật tương đồng trên cả nước.

Kết luận

  • Luận văn khẳng định việc chuyển đổi sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP là xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các trung tâm ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ cấp tỉnh.
  • Xác lập 4 yếu tố nền tảng quyết định thành công của quá trình chuyển đổi gồm: Năng lực người đứng đầu, năng lực công nghệ nội sinh, cơ chế chính sách tài chính đồng bộ và thị trường thương mại hóa sản phẩm.
  • Đúc kết hệ thống bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc, đặc biệt là quá trình chuyển đổi 370 viện nghiên cứu thành doanh nghiệp tại Trung Quốc để vận dụng sáng tạo vào bối cảnh Việt Nam.
  • Đề xuất lộ trình giải pháp toàn diện về nhân sự, tài chính và hạ tầng nhằm nâng tỷ lệ nguồn thu sự nghiệp tự chủ đạt mốc 100% trong giai đoạn 2011–2015.
  • Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác từ 5 địa phương trọng điểm phía Nam phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách khoa học công nghệ.

Về các bước triển khai tiếp theo, các địa phương cần nhanh chóng hoàn thiện đề án bàn giao tài sản công và kiện toàn bộ máy nhân sự giai đoạn 2011–2013, tiến tới đánh giá toàn diện mô hình tự chủ trên toàn quốc vào năm 2015. Các cơ quan quản lý và trung tâm ứng dụng khoa học công nghệ hãy chủ động áp dụng ngay các khuyến nghị từ công trình nghiên cứu này để đẩy nhanh tiến độ tự chủ và bứt phá hiệu quả hoạt động!