Chương 1 LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC 1. Giáo dục đại học và chất lượng giáo dục đại học 1. Khái niệm giáo dục đại học Giáo dục đại học là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau, đặc biệt là khoa học quản lý giáo dục. Trên thế giới hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về “giáo dục đại học”.
Theo Ronald Barnett (1992), có 4 khái niệm thông dụng nhất về giáo dục đại học: i) Giáo dục đại học là một dây chuyền sản xuất mà đầu ra là nguồn nhân lực đạt chuẩn; ii) Giáo dục đại học là đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu; iii) Giáo dục đại học là quản lý việc tổ chức giảng dạy một cách hiệu quả; iv) Giáo dục đại học là mở rộng cơ hội trong cuộc sống cho người học [34]. Có thể nhận thấy bốn khái niệm về giáo dục đại học của Ronald Barnett có tính liên hoàn; chúng liên quan và tích hợp với nhau để tạo ra bức tranh toàn cảnh về tính chất riêng biệt của giáo dục đại học (higher education); khiến cho nó xứng đáng được gọi là “đại” (học). Từ đó, chúng ta có thể nhận ra ba chức năng cơ bản cấu thành giáo dục đại học, đó là giảng dạy, nghiên cứu và chuyển giao ứng dụng. Trong Từ điển giáo dục học, thì giáo dục đại học được hiểu là “bậc học đào tạo trình độ học vấn chuyên môn cao, có mục tiêu đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức, có ý thức phục vụ nhân dân, có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương ứng với trình độ đào tạo, có sức khỏe đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [16, tr.
Trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu về Luật giáo dục năm 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2009) và Luật giáo dục đại học năm 2012, có thể nhận thấy giáo dục đại học đào tạo ở nhiều cấp độ khác nhau bao gồm: đào tạo trình độ cao đẳng, trình độ đại học, trình độ thạc sĩ và trình độ độ tiến sĩ. Mỗi trình độ đào 8 tạo của giáo dục đại học sẽ giúp cho người học có được kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành tương ứng để giải quyết những vấn đề thực tế thuộc chuyên ngành được đào tạo. Như vậy, giáo dục đại học là hoạt động giáo dục ở bậc cao, là sự tiếp nối của giáo dục phổ thông và nội hàm của khái niệm này rất rộng, nó bao gồm giáo dục ở các trình độ cao đẳng, đại học và sau đại học tuy nhiên giáo dục đại học luôn giành được nhiều sự quan tâm nhất khi người ta bàn tới giáo dục đại học. Khái niệm chất lượng giáo dục đại học 1.
Khái niệm chất lượng Chất lượng là một phạm trù phức tạp và có nhiều định nghĩa khác nhau. Việc định nghĩa khái niệm này trong giáo dục đại học là việc làm thiết thực nhằm giúp các trường đại học có cơ sở để thiết lập các chuẩn mực chất lượng và đề xuất các giải pháp đảm bảo và nâng cao chất lượng của nhà trường. Dưới đây là một số quan niệm về chất lượng. Cách tiếp cận truyền thống về chất lượng, một sản phẩm có chất lượng là sản phẩm được làm ra một cách hoàn thiện, bằng các vật liệu quý hiếm và đắt tiền.
Nó nổi tiếng và tôn vinh thêm cho người sở hữu nó. Trong giáo dục đại học nó có thể tương đồng với các trường đại học như Oxford và Cambridge. Tuy nhiên khái niệm về chất lượng như vậy khó có thể dùng để đánh giá chất lượng trong toàn bộ hệ thống giáo dục đại học. Nếu mỗi trường đại học được đánh giá bằng các tiêu chuẩn như đã sử dụng cho trường đại học Oxford và Cambridge thì đa số các trường sẽ bị quy là có chất lượng kém.
Do đó, không thể lấy trường đại học nổi tiếng như Oxford và Cambridge làm các tiêu chuẩn đánh giá chất lượng. Cách tiếp cận chất lượng từ góc độ tiêu chuẩn hay các thông số kỹ thuật, chất lượng là sự phù hợp với các tiêu chuẩn (thông số kỹ thuật), quan niệm 9 này có nguồn gốc từ ý niệm kiểm soát chất lượng trong các ngành sản xuất và dịch vụ. Trong bối cảnh này tiêu chuẩn được xem là công cụ đo lường, hoặc bộ thước đo - một phương tiện trung gian để miêu tả những đặc tính cần có của một sản phẩm hay dịch vụ. Chất lượng của sản phẩm hay dịch vụ được đo bằng sự phù hợp của nó với các thông số hay tiêu chuẩn được quy định trước đó.
Trong giáo dục đại học, cách tiếp cận này tạo cơ hội cho các trường đại học muốn nâng cao chất lượng đào tạo có thể đề ra các tiêu chuẩn nhất định về các lĩnh vực trong quá trình đào tạo và NCKH của trường mình và phấn đấu theo các chuẩn đó. Nhược điểm của cách tiếp cận này là nó không nêu rõ các tiêu chuẩn này được xây dựng trên cơ sở nào. Hơn nữa thuật ngữ tiêu chuẩn cho ta ý niệm về một hình mẫu tĩnh tại, nghĩa là một khi các thông số kỹ thuật đã được xác định thì không phải xem xét lại chúng nữa. Trong khi khoa học, kỹ thuật và công nghệ đang có những bước tiến mới, tri thức loài người ngày càng phong phú thì “tiêu chuẩn” của giáo dục đại học không thể là một khái niệm tĩnh.
Từ điển Bách khoa Việt Nam (2002), tập I, định nghĩa: “Chất lượng là mức độ của một tập hợp các đặc tính vốn có đáp ứng các yêu cầu. Yêu cầu ở đây được hiểu là nhu cầu hay là mong đợi đã được công bố hoặc ngầm hiểu của các bên quan tâm như các tổ chức và khách hàng” [13, tr. Như vậy, trong mỗi lĩnh vực khác nhau, với mục đích khác nhau nên có nhiều quan điểm về chất lượng khác nhau nhưng có một định nghĩa về chất lượng được thừa nhận ở phạm vi quốc tế, đó là định nghĩa của Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế được thể hiện rõ trong điều 3.1 của tiêu chuẩn ISO 9000:2005 định nghĩa chất lượng, đó là: "Mức độ đáp ứng các yêu cầu của một tập hợp có đặc tính vốn có". Khái niệm chất lượng giáo dục đại học Chất lượng giáo dục đại học là một vấn đề lớn và nhận được rất nhiều quan tâm, chính nhận được sự quan tâm nên có rất nhiều quan niệm khác nhau về chất lượng giáo dục đại học.
Theo hai tác giả Harvey và Green (1993), trên thế giới có sáu quan niệm về chất lượng giáo dục đại học: chất lượng là sự vượt trội; chất lượng là sự hoàn hảo nhất quán; chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu; chất lượng được đánh giá bằng chi phí tài chính; chất lượng được phản ánh ở giá trị chuyển đổi, tạo ra giá trị gia tăng [33]. Các tác giả đã hệ thống hóa các quan niệm về giáo dục đại học tuy nhiên bản thân của từng quan niệm vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau và rất khó để chúng ta có thể đưa ra một thước đo để đánh giá, đo lường. Giáo dục đại học có vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân ở mỗi quốc gia. Do đó, vấn đề chất lượng giáo dục đại học được nhiều quốc gia quan tâm, nghiên cứu như ở Anh, Úc, Việt Nam.
Ở Anh, các khái niệm “chất lượng” và “đáng giá đồng tiền” đã trở thành những điểm trọng tâm của giáo dục đại học. Các khái niệm này và các nguyên tắc chất lượng được thể hiện rất rõ trong các mục tiêu giáo dục đại học của Chính phủ. Bộ Thương mại và công nghiệp Anh quốc định nghĩa chất lượng trong quyển “Quản lý chất lượng tổng thể” như sau: “Chất lượng. đơn giản là đáp ứng được các yêu cầu của khách hàng”.
Ở Úc, một trong những định nghĩa về chất lượng giáo dục đại học được nhiều người đồng ý nhất là: “một đánh giá về mức độ mục tiêu đạt được và các giá trị, sự xứng đáng với mức độ đạt được đó. (chất lượng) là sự đánh giá về mức độ đạt được của các đặc điểm mong muốn từ các hoạt động và kết quả có được theo một số chuẩn mực và đối chiếu với một số các tiêu chí hay mục tiêu cụ thể nào đó”. 11 Ở Việt Nam, quan niệm về chất lượng giáo dục đại học được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trong các ấn phẩm của mình. Tác giả Trần Khánh Đức quan niệm chất lượng giáo dục đại học thể hiện ở việc đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn đặt ra đối với SV tốt nghiệp đại học.
Đó là “việc đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn: đạo đức, kiến thức, năng lực, kỹ năng, khả năng, sức khoẻ, chỉ số IQ, EQ” [10, tr. Các tiêu chuẩn này được thể hiện ở những chỉ số khác nhau. Đạo đức được thể hiện qua các tiêu chí: trách nhiệm xã hội, các giá trị văn hoá - đạo đức như sự khoan dung, trách nhiệm, ý thức công dân…; kiến thức thể hiện ở sự hiểu biết về cơ sở khoa học chung và chuyên ngành; năng lực thể hiện ở khả năng thu thập và đánh giá, lựa chọn và xử lý thông tin, năng lực phê phán và biện chứng, năng lực học tập suốt đời; kỹ năng được thể hiện ở khả năng vận dụng tri thức; khả năng giao tiếp, tư duy tích lũy tri thức… Tuy nhiên, cách tiếp cận chất lượng giáo dục đại học này đi sâu vào tiêu chí đánh giá hơn là phản ánh quan niệm, cách nhìn của tác giả về chất lượng giáo dục đại học. Theo tác giả Nguyễn Đức Chính (2002), hiện nay trên thế giới có sáu quan điểm về chất lượng giáo dục đại học như sau [6].
Một là, chất lượng được đánh giá qua “đầu vào”: Theo quan điểm này, một trường đại học có chất lượng cao nếu tuyển được nhiều SV giỏi, có đội ngũ GV có uy tín, có CSVC tốt và trang thiết bị hiện đại. Tuy nhiên, theo quan điểm này, sẽ khó giải thích trường hợp một trường đại học có chất lượng đầu vào tốt nhưng chất lượng đầu ra hạn chế ngược lại, một trường có chất lượng đầu vào khiêm tốn nhưng đã đào tạo cho xã hội những SV tốt. Hai là, chất lượng được đánh giá ở “đầu ra”: Trường đại học có chất lượng cao nếu đào tạo được nhiều SV tốt nghiệp xuất sắc, thực hiện được nhiều công trình khoa học có giá trị,. Trên thực tế, quan điểm này chưa hoàn toàn phù hợp vì một trường có khả năng tiếp nhận các SV xuất sắc, không có 12 nghĩa là SV của họ sẽ tốt nghiệp loại xuất sắc.